آیین نامه اجرایی سازمان زندان ها و اقدامات تامینی و تربیتی کشور ۱۴۰۰/۰۲/۲۸

در اجرای ماده ۹ قانون تبدیل شورای سرپرستی زندان ها و اقدامات تأمینی و تربیتی کشور به سازمان زندان ها و اقدامات تأمینی و تربیتی کشور مصوب ۱۳۶۴، مواد ۵۲۰، ۵۲۸ و ۶۴۶ قانون آیین دادرسی کیفری مصوب ۱۳۹۲ و با لحاظ سند تحول قضایی مصوب ۱۳۹۹/۰۹/۳۰، آیین نامه اجرایی سازمان زندان ها و اقدامات تأمینی و تربیتی کشور به شرح زیر است.

اصطلاحات و اختصارات به کار رفته در این آیین نامه به شرح زیر است:
الف - سازمان: سازمان زندان ها و اقدامات تأمینی و تربیتی کشور؛
ب - موسسه کیفری: که در این آیین نامه به اختصار «موسسه» نامیده می‌شود، واحدی زیرمجموعه سازمان است که متهم یا محکوم به دستور مرجع قضایی یا قانونی صلاحیت دار، بازداشت و یا برای تحمل محکومیت حبس با هدف اصلاح و تربیت و بازسازگاری اجتماعی در آن جا نگهداری می‌شود که انواع آن عبارت است از: زندان های بسته، نیمه‌باز، مرکز حرفه‌آموزی و اشتغال یا زندان باز، بازداشتگاه، اردوگاه کاردرمانی و کانون اصلاح و تربیت اطفال و نوجوانان؛
۱- زندان بسته: زندان محصور با برج های دیده‌‏بانی که دارای دو پوسته یا حصار داخلی و خارجی و برخوردار از شرایط و ضوابط امنیتی و حفاظتی کامل است. در این نوع از زندان، خوابگاه، هواخوری، مکان فرهنگی، آموزشی و کارگاه های حرفه آموزی و اشتغال، همگی در پوسته داخلی قرار دارد؛
۲- زندان نیمه‌باز: مکان محصوری است با حفاظت مناسب در حد فاصل حصار داخلی و خارجی زندان بسته، که در آنجا محکومان، در زمان معین و تحت نظارت مأمور مراقب مسلح، به کار گمارده می‌شوند و پس از خاتمه کار، مجدداً به خوابگاه گروهی یا اختصاصی بازگشت داده می‌شوند. این نوع زندان، بخشی از کارگاه های صنعتی، خدماتی، کشاورزی و عمرانی درون یا محوطه زندان بسته را نیز شامل می‌شود؛
۳- بازداشتگاه: محل نگهداری موقت متهم تحت قرار تأمین کیفری که با دستور کتبی مقام قضایی یا قانونی صلاحیت دار، به آنجا معرفی شده و تحت مدیریت یا نظارت سازمان است و شامل بازداشتگاه های عمومی، امنیتی، انتظامی یا نظامی می‌باشد؛
۴- اردوگاه کاردرمانی: محلی است برای نگهداری، اصلاح و تربیت محکومان جرایم مواد مخدر و روانگردان که در اجرای ماده ۴۲ قانون اصلاح قانون مبارزه با مواد مخدر(مصوب۱۳۸۹)، تشکیل می‌شود؛
۵ - کانون: کانون اصلاح و تربیت اطفال و نوجوانان، مرکز اقدامات تأمینی و تربیتی، برای نگهداری متهمان و محکومانی است که سن آن ها در زمان ارتکاب جرم تا هجده سال تمام شمسی می‌باشد؛
۶ - مرکز حرفه‌آموزی و اشتغال یا زندان باز: یکی از اقسام ندامتگاه عمومی است که محکومان به موجب رای دادگاه و یا با تصویب شورای طبقه بندی، با سپردن تأمین مناسب، محکومیت خود را در آن جا با حرفه آموزی یا اشتغال به کار در حوزه های صنعتی، خدماتی و کشاورزی می گذرانند. این اماکن بدون مأمور مراقب مسلح بوده و محکومان پس از اتمام ساعت کار، برای استراحت به خوابگاه گروهی درون ندامتگاه و یا بیرون از آن، که تحت نظارت سازمان می‌باشد، باز میگردند؛
پ - ندامتگاه عمومی: مکان نگهداری عموم محکومان به تحمل حبس و دیگر الزامات قانونی (شامل زندان بسته، نیمه باز و مرکز حرفه آموزی) به جز مواردی که فرد باید در دیگر انواع موسسه های کیفری مانند اردوگاه کاردرمانی و کانون نگهداری شود.
ت - اندرزگاه: هر ندامتگاه، اردوگاه و بازداشتگاه، بر اساس ظرفیت اسمی آن، متشکل از یک یا چند اندرزگاه است که حسب مورد، زندانیان یا متهمان، در آن نگهداری و طبقه بندی می‌شوند؛
ث - قاضی اجرا: قاضی اجرای احکام کیفری یا هر مقام قضایی که وظیفه وی را انجام می دهد؛
ج - زندانی: محکومی که به دستور مرجع قضایی یا قانونی صلاحیت دار، در یکی از انواع موسسه های کیفری، نگهداری می‌شود.
چ - مددجو: متهم یا محکوم دارای سن کم تر از هجده سال تمام شمسی در زمان ارتکاب جرم که مطابق قانون و این آیین نامه باید در کانون نگهداری شود؛
ح - حالت خطرناک: وضعیت متهم یا محکومی است که پیشینه، ویژگی های روانشناختی، شخصیتی و رفتاری وی و ماهیت جرم یا جرائم ارتکابی یا کیفیت ارتکاب آن، او را در مظان ارتکاب جرایم خشن یا مهم در آینده قرار می دهد. تشخیص این امر به عهده شورای طبقه بندی است. (مصادیق جرایم خشن و مهم، مطابق با تعاریف مذکور در ماده یک دستورالعمل اجرائی کنترل مجرمان حرفه ای و سابقه دار مصوب ۰۴/۲۶/ ۱۳۹۷ می‌باشد.)
خ - پرونده وضعیت: پرونده ای است، متشکل از مجموعه اطلاعات مربوط به متهم بازداشتی، زندانی و یا مددجو که مشتمل بر بخشهای اجرای احکام، شخصیت، سلامت و مددکاری اجتماعی می‌باشد؛
د - پرونده رفتاری: پرونده ای است برای ثبت مجموعه اطلاعات مربوط به رفتارها و سوابق عملکردی متهم یا محکوم در طول مدت بازداشت یا حبس، از حیث انجام تکالیف و مشارکت در برنامه های اصلاح و تربیت موسسه؛
ذ - پرونده نظارتی: پرونده ای است جهت ثبت درخواست های زندانیان از قاضی اجرا (ناظر زندان) و همچنین ثبت پاسخ ها و تصمیمات اتخاذی مربوط و مدیریت مواعد و ارفاق های قانونی، که با مسوولیت قاضی اجرا تشکیل و تکمیل می‌شود؛
ر - طبقه بندی: تفکیک انواع موسسه های کیفری بر اساس جنس، سن، پیشینه کیفری، نوع اتهام متهمان و زندانیان، میزان مجازات آنها، ظرفیت پذیرش موسسه ها و نیازمندیهای هر استان و همچنین تقسیم بندی زندانیان در موسسه های کیفری بر مبنای منشاء یا علت اصلی ارتکاب جرم (مانند بیکاری، اعتیاد، اختلالات روانی و عادت) و با لحاظ پیشینه کیفری، وجود حالت خطرناک، شخصیت و پیشنهاد سامانه سجازا بر اساس نمره اعتباری حاصل از آخرین وضعیت رفتاری آنها، با هدف صیانت از شرایط جسمی و روانی آنان و تأمین مقدمات لازم برای اجرای برنامه های اصلاح و تربیت؛ مطابق با مصوبات و سیاستهای ابلاغی شورای مرکزی طبقه بندی؛
ز - نمره اعتباری: نمره ای است که به هر زندانی متناسب با انجام تکالیف و نتایج حاصله از شرکت در برنامه های اصلاحی و تربیتی تعلق می‌گیرد که موجب تعیین درجه اعتباری زندانی و بهره مندی وی از نهادهای ارفاقی از قبیل مرخصی، ملاقات حضوری، نظام نیمه آزادی، آزادی مشروط، تعلیق و آزادی تحت مراقبت الکترونیکی می‌شود.
ژ - امتیاز رفاهی: نوعی درآمد یا عائدی مجازی اختصاص یافته به محکوم در ازای اشتغال یا ارائه خدمات عام المنفعه و یا مشارکت در برنامه های اجرایی موسسه کیفری است که قابلیت هزینه کرد در موارد مشخص شده برای برخورداری از امور آموزشی، فرهنگی و رفاهی فوق العاده (بیشتر از حداقل سرانه‌ها) در موسسه را دارد؛
س - سامانه سجازا: «سامانه جامع اطلاعات زندانیان ایران»، سامانه ای است هوشمند با کمترین اعمال سلیقه شخصی، حاوی اطلاعات پرونده های وضعیت، رفتاری و نظارتی متهم یا محکوم، که طبقه بندی، برنامه اصلاح و تربیت، دریافت خدمات یا امور رفاهی درون زندان، مواعد قانونی، استفاده از ارفاق ها، اعمال محدودیت ها و تنبیهات و خدمات پس از خروج را برای هر یک از آنان در یک فرآیند مشخص از زمان ورود به موسسه تا یک سال پس از خروج، بررسی، تحلیل و به بخش های ذی ربط پیشنهاد می ‎ دهد.
ش - انجمن: «انجمن حمایت از زندانیان و خانواده های آنان» که موسسه ای است غیر انتفاعی تحت نظارت دفتر اقدامات حمایتی سازمان، در راستای حمایت مادی و معنوی از زندانیان نیازمند و خانواده آنها؛
ص - مرکز مراقبت: «مرکز خدمات اجتماعی و مراقبت بعد از خروج» که به عنوان زیرمجموعه دفتر اقدامات حمایتی سازمان، ضمن نظارت بر انجمن و مددکاران اجتماعی، حمایت از زندانیان آزاد شده واجد شرایط را بر عهده دارد؛
ض - بنیاد: «بنیاد تعاون زندانیان»، موسسه ای است غیر انتفاعی و دارای شخصیت حقوقی مستقل که با هماهنگی رئیس سازمان در راستای حرفه آموزی و اشتغال، ایجاد خدمات فرهنگی، ورزشی و رفاهی زندانیان، کمک به امرار معاش خانواده آنان و آزادی زندانیان با تعیین اولویت ها توسط سازمان، در چارچوب مفاد اساسنامه خود فعالیت می نماید.

در اجرای تعالیم عالیه اسلام، اصول قانون اساسی و قوانین موضوعه جمهوری اسلامی ایران و موازین حقوق بشر اسلامی و حقوق شهروندی، برنامه ها و اقدامات سازمان، در ارتباط با کلیه بازداشت شدگان، زندانیان، خانواده های آنان و کارکنان سازمان، مبتنی بر رعایت اصول زیر است:
الف - احترام به عزّت و کرامت انسانی و رعایت حقوق و آزادی های مشروع؛
ب - اتکا به تعلیم و تربیت دینی و ارائه الگوی سبک زندگی ایرانی اسلامی و تقویت روحیه خداپرستی، مهرورزی و ایثار؛
پ - تأمین امنیت، عدالت و اعمال منصفانه رویه های انضباطی بر اساس ضوابط و مقررات؛
ت - ارتقاء سطح سلامت جسمی و روانی و توانمندی فردی و اجتماعی؛
ث - توجه به وضعیت و شرایط سنی، جنسیتی، شخصیتی و نیازهای عمومی و متعارف افراد؛
ج - برخورداری تمام افراد از حقوق عادلانه، بدون تبعیض ناروا و عاری از هر گونه انحصار و فساد و فارغ از نژاد، جنس، سن، زبان، مذهب، ملیت، قومیت، نسب، طبقه اجتماعی، ثروت یا تمکن مالی و قدرت جسمی؛
چ - احترام به عقاید و حریم خصوصی اشخاص و حفظ محرمانگی اطلاعات؛
ح - شفافیت در امور و پاسخگویی در قبال مسوولیت ها؛
خ - بنا نهادن امور بر پایه «احترام و محبت» به عنوان اولین حلقه زنجیره اصلاح و تربیت و اهتمام ویژه بر «حرفه آموزی و اشتغال» به عنوان حلقه ضروری زنجیره مذکور؛
د - حمایت از زندانیان نیازمند و خانواده ایشان به منظور اصلاح و تربیت، جامعه پذیر شدن زندانی و بازگشت به زندگی شرافتمندانه؛
ذ - ارائه الگوهای رفتاری مثبت و سازنده از سوی کارکنان موسسه و انجام وظایف مطابق با موازین قانونی و اخلاق اسلامی و به روش حرفه ای، متعهدانه و منصفانه.

تأسیس، احداث و اداره کلیه موسسه های کیفری و تغییر محل آن از وظایف و اختیارات سازمان است. تشکیل زندان و بازداشتگاه اختصاصی توسط مراجع قضایی، اجرایی، امنیتی، نظامی و انتظامی ممنوع است.
تبصره ۱- تأسیس و اداره بازداشتگاه های عمومی و نظامی مطابق مقررات این آیین نامه و بازداشتگاه های انتظامی و امنیتی مطابق آیین نامه های اختصاصی مربوط است و در موضوعاتی که آیین نامه های مذکور مسکوت است، مقررات این آیین نامه حاکم می‌باشد. تحت نظرگاه های ضابطان قضایی و بازداشتگاه های انضباطی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران از شمول این آیین نامه خارج است.
تبصره ۲- سازمان برنامه ریزی و اقدامات لازم را برای اعزام هیأت های بازرسی (در سطوح معاونان سازمان، مدیران کل ستادی و استانی و مسوولان واحد بازرسی زندان های هر استان) حداقل هر سه ماه یک بار از تمام بخش های بازداشتگاه های امنیتی، نظامی و انتظامی به عمل می آورد و نتایج حاصله از کل بازرسی های مربوط در سطح کشور را به رئیس قوه قضائیه گزارش نماید. مسوولان بازداشتگاه های مذکور موظفند حداکثر همکاری لازم را جهت اجرای مقررات، انجام بازرسی، پاسخ سریع به استعلامات مسوولان سازمان و مدیران کل زندان های سراسر کشور و همچنین ثبت فوری اطلاعات بازداشت شدگان در سامانه سجازا (با دسترسی محدود، صرفاً برای دادستان کل کشور، رئیس و معاون قضایی سازمان زندان ها، دادستان های مراکز استان و مدیران کل زندان ها) به عمل آورند. در غیر این صورت سازمان به قید فوریت ضمن انعکاس موضوع به رئیس قوه قضائیه و بالاترین مقام نهاد امنیتی، نظامی و یا انتظامی مربوط، حسب مورد نسبت به اعلام جرم علیه شخص یا اشخاص خاطی، تغییر مدیریت بازداشتگاه و یا تعطیلی آن مرکز اقدام نماید.

سازمان در سیاست گذاری ها و از جمله تدوین بخشنامه و دستورالعمل، مصالح مددجویان و زندانیان ناتوان و نیازمند به حمایت بیشتر از قبیل زنان و افراد دارای سن کمتر از هجده سال تمام شمسی، بیمار و سالمند را مورد نظر قرار می دهد و همچنین باید بر اساس نظر کارشناسان فنی و با استفاده از تجارب دیگر کشورها و با هدف رعایت اصل بازدارندگی مجازات حبس، تفکیک و طبقه بندی زندانیان، به حداقل رساندن تجمع زندانیان در کنار یکدیگر، بهره گیری از نظام نیمه آزادی و آزادی تحت نظارت سامانه های الکترونیکی، حفظ بهداشت فردی و عمومی، رعایت نظم و انضباط و کنترل زندانیان، الگوهای مناسبی را در امر ساخت و مدیریت موسسه های کیفری طراحی و اجرا کند.
سازمان در صورت تأمین اعتبار از سوی دولت باید نسبت به باز مهندسی معماری موسسه های تابعه متناسب با ویژگی های هر زندانی و طبقه بندی آن ها، با اهداف اصلاح محکومان و توسعه حرفه آموزی، کار و اشتغال زندانیان اقدام کند، به طوری که فضای آموزشی، فرهنگی، ورزشی و کارگاه های تولیدی نسبت به فضای خوابگاهی غلبه داشته باشد.
سازمان ضمن مشورت با صاحب نظران حوزوی و دانشگاهی، هر سه سال یک بار شاخصها و استانداردهای زندان و زندان بانی مانند حداقل و حداکثر سرانه های اسکان، بهداشت و درمان، امور رفاهی و شاخصهای اشتغال، اصلاح و تربیت، ایمنی و امنیت را متناسب با اصول طبقه بندی در هر یک از انواع موسسه های تابعه تعریف، تعیین و جهت تصویب به رئیس قوه قضاییه ارائه می نماید.

اهمّ واحدهای موسسه کیفری به شرح زیر است:
الف - واحد امور قضایی: واحدی است مشتمل بر بخشهای پذیرش، تشخیص، اجرای احکام و مددکاری قضایی، به منظور پذیرش زندانی، تشکیل پرونده و ثبت اطلاعات اولیه، نظارت بر عملکرد سایر واحدها از حیث ثبت اطلاعات تخصصی و تکمیلی در بخشهای مختلف «پرونده وضعیت» اتخاذ تمهیدات لازم برای طبقه بندی و تفکیک زندانیان مطابق با مصوبات شورای طبقه بندی، به روزرسانی اطلاعات مربوط به وضعیت قضایی، محاسبه مدت و تقویم محکومیت در پرونده اجرای احکام و سامانه سجازا، معاضدت قضایی و اجرای دستورها و آراء قضایی در موسسه؛
ب - واحد آمار و فناوری اطلاعات: به منظور پشتیبانی و اداره سامانه سجازا و نظارت فنی بر ثبت صحیح کلیه اطلاعات از جمله اطلاعات پرونده وضعیت، پرونده رفتاری، برنامه اصلاح و تربیت، امتیاز رفاهی، نمره اعتباری، شکایات و اعتراضات زندانیان و همچنین آموزش کاربران، هوشمندسازی برنامه ها با استفاده از ابزارهای نوین، حفظ اطلاعات و تهیه آمار زندانیان و انعکاس به موقع گزارش به رئیس موسسه و امکان برقراری ارتباط سامانه ای با دیگر مراجع ذی ربط؛
پ - واحد اصلاح و تربیت: به منظور اجرای برنامه های اصلاح وتربیت، مدیریت و برنامه ریزی در امور آموزشی، فرهنگی، تربیتی، مذهبی، هنری، ورزشی، حرفه‌آموزی و اشتغال با هدف بازاجتماعی کردن، توانمندسازی زندانیان و حمایت مادی و معنوی از زندانیان نیازمند و خانوادههای آنان توسط مددکاران اجتماعی و همچنین مشارکت در تکمیل پرونده وضعیت و تهیه و به روزرسانی پرونده رفتاری؛
ت - واحد بهداشت و درمان: به منظور حفظ و تأمین سلامت جسمی، روانی و نیازهای پزشکی و دارویی زندانیان و همچنین نظارت بر بهداشت عمومی و فردی، بهداشت محیط، بهداشت حرفه ای و تغذیه و مشارکت در تکمیل پرونده وضعیت از حیث بخش های سلامت و شخصیت؛
ث - یگان حفاظت: به منظور تأمین امنیت و حفاظت از موسسه و اعزام زندانی در حوزه قضایی مربوط و سایر امور محوله، براساس دستورالعمل تشکیل یگان های حفاظت در دستگاههای اجرایی (مصوب۱۳۹۶/۱۲/۱۴)؛
ج - واحد حفاظت و اطلاعات: به منظور جمعآوری محرمانه اخبار و اطلاعات و بررسی گزارشهای دریافتی و نظارت بر رفتار کلیه کارکنان موسسه، برای تأمین امنیت موسسه و تضمین اجرای مقررات و صیانت از شأن و مسوولیت کارکنان موسسه و گزارش جرایم و تخلفات کشف شده طبق ضوابط؛
چ - واحد ارزیابی عملکرد، بازرسی و پاسخگویی به شکایات: به منظور بازرسی و نظارت بر اجرای مقررات در تمام واحدها، ارزیابی عملکرد کارکنان موسسه و بررسی، پیگیری و پاسخگویی به شکایات و همچنین گزارش جرایم و تخلفات کشف شده به نحو مستدل و مستند، جهت انعکاس به مراجع قضایی و یا هیأت رسیدگی به تخلفات اداری؛
تبصره - تأسیس واحدهای دیگری غیر از موارد مذکور در این ماده، از قبیل واحد مبارزه با مواد مخدر، واحد مشاوره و خدمات روانشناختی، واحد ترک اعتیاد (اعم از دولتی و غیر دولتی)، واحد مددکاری اجتماعی، واحد مددکاری قضایی و واحد اشتغال، متناسب با نیازها و در حدود امکانات، با تشخیص مدیرکل زندان های هر استان و تأیید دفتر برنامه ریزی، نوسازی و تحول اداری در ستاد سازمان است.

علاوه بر وظایفی که در قانون آیین دادرسی کیفری و دیگر قوانین و مقررات، برای قاضی اجرای احکام پیش بینی شده است، انجام اقدام های زیر در خصوص زندانیان نیز به عهده قاضی اجرا است:
الف - شرکت در جلسات شورای طبقه بندی؛
ب - اظهار نظر فوری نسبت به موضوعات مطرح شده در شورای طبقه بندی و مصوبات شورای انضباطی؛
پ - بازدید برنامه ریزی شده به طور روزانه یا حداقل هفته ای دو نوبت از تمام سالن ها و اندرزگاه های موسسه به منظور ملاقات مستقیم و استماع اظهارات و بررسی وضعیت هر زندانی یا متهم بازداشتی و رسیدگی به درخواست های قانونی و مشکلات قضایی او و ابلاغ کتبی و سیستمی نتیجه اقدام حداکثر ظرف یک هفته به وی. کمیت وکیفیت بازرسی قضات و اسامی زندانیان ملاقات شده، با ذکر مشکلات یا درخواست های ابرازی، توسط مقام قضایی مربوط صورتجلسه و در پرونده نظارتی زندانی در سامانه سجازا ثبت و جهت درج در سوابق زندانی، تحویل مسوول واحد امور قضایی می‌شود.
ت - نظارت بر موسسه کیفری در امور راجع به حقوق قانونی زندانیان و متهمان بازداشتی؛
ث - نظارت بر انعقاد عقد نکاح و اجرای صیغه طلاق و تنظیم اسناد مربوط به قراردادها و تعهدات، در موسسه که یک طرف آن متهم یا زندانی است، پس از هماهنگی با مقام قضایی مربوط و به وسیله یکی از سردفتران اسناد رسمی یا ازدواج و طلاق، معرفی شده از سوی اداره ثبت اسناد محل؛
ج - اظهار نظر ظرف یکهفته درباره متهمان و محکومان واجد شرایط استفاده از ارفاق های قانونی از قبیل عفو، آزادی مشروط، آزادی تحت نظارت سامانه های الکترونیکی، نظام نیمه آزادی و بررسی ادعای توبه و پیگیری مقتضی در مراجع قضایی و اعلام نتیجه به موسسه، پس از ثبت در سامانه مربوط؛
چ - نظارت بر اعزام زندانی به خارج از موسسه و عودت وی؛
ح - اتخاذ تصمیم درباره محکومان سالمند، مبتلایان به بیماریهای روانی، جسمی و همچنین دیگر محکومان نیازمند به مراقبت و توجه ویژه از قبیل صدور دستور اعزام به پزشکی قانونی، بستری شدن آن ها در مراکز درمانی، صدور دستور تعویق اجرا و یا پیشنهاد تبدیل مجازات، بر اساس ضوابط و مقررات؛
خ - صدور مجوز خروج زندانی بیمار از موسسه به منظور معالجه و درمان به استثناء موارد اورژانسی و اضطراری که موسسه رأساً اقدام می کند؛
د - اظهار نظر ظرف سه روز و اخذ تأمین مناسب برای اعزام زندانی به مرخصی و همچنین اخذ تأمین برای زندانیان شاغل در مراکز حرفه‌آموزی و اشتغال یا زندان باز، پس از تصویب شورای طبقه بندی و اعلام مراتب به موسسه، از طریق ثبت در پرونده نظارتی؛
ذ - اقدام های قانونی به منظور ضبط تأمین اخذ شده برای اعطای مرخصی و اشتغال، صدور دستور دستگیری زندانی فراری و یا زندانیانی که پس از خاتمه مرخصی یا در حین اشتغال در خارج از زندان یا مراکز حرفه آموزی و اشتغال، مرتکب غیبت شده اند و همچنین گزارش غیبت زندانی به دادستان و قاضی اجرای احکام دادسرا و اعلام نتیجه اقدام های صورت گرفته به موسسه به منظور ثبت در سابقه زندانی؛
ر - نظارت بر وضعیت متهمان تحت قرار، از حیث رعایت مواعد قانونی، بازنگری در قرار تأمین و ارائه گزارش ماهانه به مراجع قضایی و نظارتی؛
ز - اجرای تکلیف مقرر در ماده ۴۹۱ قانون آیین دادرسی کیفری؛
تبصره ۱- چنانچه قاضی اجرای احکام در راستای تکالیف خود با قرارها و احکام نامتناسب منجر به بازداشت مواجه شود، مراتب را به دادستان اعلام می کند.
تبصره ۲- به منظور ثبت درخواست های زندانیان از قاضی اجرا (ناظر زندان) و همچنین ثبت پاسخ ها و تصمیمات اتخاذی مربوط و مدیریت هوشمند مواعد و ارفاق های قانونی، در سامانه سجازا، برای هر زندانی پرونده ای تحت عنوان «پرونده نظارتی» با مسوولیت قاضی اجرا تشکیل می‌شود.

اهمّ وظایف «رئیس موسسه کیفری»، به شرح زیر است:
الف - اجرای قوانین، آیین نامه ها و دیگر مقررات مربوط و دستورهای سلسله مراتب سازمانی و مقام های قضایی یا قانونی صلاحیت دار و نظارت بر همه بخش ها و فرآیندهای تحت امر در موسسه؛
ب - اجرای تصمیمات شوراهای طبقه بندی و انضباطی؛
پ - همکاری، مساعدت و نظارت بر اجرای برنامه های بنیاد، انجمن و ستاد دیه؛
ت - نظارت بر عملکرد کارکنان موسسه از حیث رعایت حقوق زندانیان و نحوه رفتار آن ها با زندانیان و خانواده های آنان و پاسخگویی در قبال اعتراضات و درخواست های دریافتی؛
ث - تأمین امنیت و محافظت از موسسه و زندانیان و اتخاذ تمهیدات لازم برای پیش گیری از وقوع تخلفات و جرائم در موسسه و جلوگیری از فرار زندانیان و همچنین جلوگیری از ورود اشیای ممنوعه و مواد مخدر به موسسه؛
ج - برنامه ریزی، مدیریت و نظارت بر آموزش، اصلاح و تربیت، تأمین سلامت، بهداشت، تغذیه، تربیت بدنی و تفریحات سالم زندانیان؛
چ - اتخاذ تمهیدات لازم برای توسعه اشتغال زندانیان و نظارت بر مراکز اشتغال مربوط و همچنین اتخاذ تصمیم در خصوص حرفه آموزی و اشتغال در زندان بسته اعم از اشتغال در کارگاه های داخلی و یا اشتغال نشسته در خوابگاه های موسسه؛
ح - گزارش فوری تخلف یا جرایم ارتکابی توسط زندانیان و موارد فوت، خودکشی و خودزنی در موسسه به سلسله مراتب سازمانی و حسب مورد به دادستان یا رئیس حوزه قضایی بخش؛
خ - بهرهمندی از سامانه های الکترونیکی و فناوری های نوین در اداره امور موسسه و به ویژه کنترل زندانیان، آمار و اطلاعات، مکاتبات و ثبت سوابق و اتخاذ تدابیر لازم در جهت توسعه و بهروز رسانی سامانهها؛
د - نظارت بر وضعیت عمومی و فردی زندانیان و رسیدگی به امور آنان و نظارت بر اجرای برنامه های روزانه، آمارگیری از زندانیان، کنترل دفتر ثبت وقایع و تهیه و ارسال گزارش روزانه آمارهای مذکور برای مقامهای ذی ربط؛
ذ - جذب کمک های مردمی با اجرای برنامه های انگیزشی و استفاده از ظرفیت تشکل های مردمنهاد در زمینه های مختلف از قبیل مالی، معاضدتی، فرهنگی، حرفه آموزی، اشتغال و اصلاح و تربیت و تأمین ویا ارتقای زیرساخت های عمرانی با هدف بهبود امور زندان، تأمین نیازهای زندانیان، مساعدت به آن ها یا خانواده هایشان حسب دستورالعمل سازمان؛
ر - راه اندازی تارنما یا سامانه الکترونیکی مختص موسسه با همکاری و هماهنگی دفتر آمار و فناوری اطلاعات سازمان، برای اطلاع رسانی عمومی، جلب مشارکت و همکاری تشکل های مردم نهاد ونهادهای حمایتی، ارتقاء نظام پاسخگویی و ارائه خدمات الکترونیکی و معاضدت قضایی و اجتماعی به خانواده زندانیان.
تبصره ۱- رئیس اندرزگاه نیز مطابق با اختیارات و وظایف تفویضی، مسوولیت های رئیس موسسه را در محدوده اندرزگاه بر عهده دارد.
تبصره ۲- رئیس موسسه حقوق متهمان بازداشتی را با رعایت حداکثر استانداردها، تأمین می نماید.
رئیس موسسه با موافقت مدیرکل زندان های استان، برای زمانی که در مرخصی یا مأموریت است، یکی از معاونان خود را به عنوان جانشین و برای روزهای تعطیل و ساعات خارج از وقت اداری، حداقل سه نفر را ترجیحاً از میان روسای اندرزگاهها، مراقبان مسوول و یا افسر نگهبان به عنوان جانشین خود تعیین می کند تا به صورت نوبتکاری انجام وظیفه نمایند.
در اجرای ماده ۳۰ قانون آیین دادرسی کیفری، تمام روسا، معاونان و مأموران موسسه ها که وظیفه ضابطیت را برعهده دارند، از سوی سازمان جهت طی دوره آموزشی لازم و اخذ کارت ضابطیت به دادستان مربوط معرفی می‌شوند. روسا، معاونان و مأموران موسسه ها که دارای کارت ضابطیت هستند، در اجرای قرارهای صادرشده و احکام حبس در موسسه، مطابق احکام یا دستور مقام قضایی اقدام می نمایند. چنانچه متهمان یا محکومان از بازداشتگاه یا زندان های بسته و نیمه باز و یا حین اعزام و بدرقه فرار کنند و یا مرتکب جرمی شوند، رئیس، معاونان و مأموران موسسه با رعایت مقررات قانون آیین دادرسی کیفری به عنوان ضابط خاص انجام وظیفه میکنند.
در هر موسسه «مراقب مسوول» زیر نظر رئیس موسسه و یا رئیس اندرزگاه انجام وظیفه می کند. اهمّ وظایف مراقب مسوول در موسسه به شرح زیر است:
الف - سرشماری و تهیه آمار زندانیان و ثبت موارد آزادی، جابجایی و انتقال زندانیان و تحویل گرفتن زندانیان جدید؛
ب - نظارت و کنترل ورود و خروج زندانیان و ثبت وقایع و گزارش فوری حوادث و رویدادها از قبیل قانون شکنی، درگیری و نزاع، اغتشاش، تجمع غیر عادی، قدرتنمایی، بهرهکشی و اجیرکردن دیگران، قماربازی، ایجاد سر و صدا و بینظمی، اعتصاب غذا، فرار، خودزنی، خودکشی، بیماری و فوت زندانی به مقام مافوق؛
پ - نظارت بر تحویل و تحول نوبت کاری و جابجایی کارکنان داخل اندرزگاه و تنظیم لوح نگهبانی نوبت کاری مراقبان داخل اندرزگاه؛
ت - نظارت بر اعزام زندانیان به مراجع و مراکزی مانند بهداری، سالن ملاقات، واحد اصلاح و تربیت و کارگاه های حرفه آموزی و اشتغال و انجام هماهنگی و مراقبتهای لازم؛
ث - دریافت درخواست های قانونی زندانیان، رسیدگی به این درخواستها، گزارش آن به مقام مافوق و اعلام نتیجه به زندانی؛
ج - نظارت بر امر توزیع خوراک، پوشاک، مواد غذایی، لوازم بهداشتی و ارائه خدمات رفاهی و فروشگاهها؛
چ - کنترل و پیشگیری از هر گونه تخلف در درون اندرزگاه و نظارت بر تقسیم کار عادلانه بین زندانیان؛
ح - بازرسی و کنترل تمام بخشهای اندرزگاه، اعم از بازرسی نوبهای و سرزده به ویژه در شب به همراه مأموران یگان و همچنین نظارت از طریق تجهیزات و دوربینهای مداربسته؛
خ - نظارت بر عملکرد مراقبان و دیگر کارکنان اندرزگاه؛
د - انجام وظایف رئیس اندرزگاه در غیاب وی؛
ذ - نظارت بر اجرای برنامه روزانه زندانیان؛
ر - همکاری و تبادل اطلاعات با فرمانده یگان حفاظت در امور مربوط به تأمین امنیت موسسه؛
ز - انجام دیگر امور ارجاعی طبق دستور مافوق و شرح وظایف سازمانی.
وظایف دیگر مسوولان و کارکنان موسسه بر اساس شرح وظایف پست سازمانی مصوب و امور محوله از سوی مقام مافوق است.
یگان حفاظت سازمان، وظیفه حفاظت فیزیکی از موسسه های تابعه، اعزام زندانیان، استقرار نظم و تأمین امنیت، پیشگیری و جلوگیری از فرار زندانی، کنترل هرگونه اغتشاش، شورش یا اقدامهای مخل امنیت و همچنین آموزش و مدیریت پاسیاران و سربازان و دیگر نیروهای تحت امر را بر عهده دارد. اعزام خارج از حوزه قضایی تا تأمین نیروهای مورد نیاز و استقرار کامل یگان یادشده، با هماهنگی سازمان، توسط نیروهای انتظامی صورت می‌گیرد.
مسئولیت اداره یگان حفاظت بر عهده رئیس سازمان است؛ این امر مانع از نظارت تخصصی ناجا (انتظامی و حفاظتی) بر یگان نیست.
اهم وظایف فرمانده یگان حفاظت موسسه به شرح زیر است:
الف - تهیه و تنظیم برنامه های حفاظت فیزیکی و نظم و امنیت موسسه در چارچوب دستورالعمل های ابلاغی و پیش بینی وسایل، امکانات و نیروی انسانی مورد نیاز؛
ب - نظارت مستمر بر امور حفاظت فیزیکی و برقراری نظم و امنیت موسسه و محوطه پیرامونی، بررسی دفتر وقایع، رسیدگی به گزارشهای رسیده از اتفاقات، تأیید لوحه نگهبانی و پاسداری و گزارش امور به مقامات مافوق؛
پ - برنامه ریزی و نظارت برای کنترل ورود و خروج و بازرسی از تمامی وسایل نقلیه، اشیاء و وسایلی که به موسسه وارد یا از آن خارج می‌شود و ثبت وقایع مربوط؛
ت - برنامه ریزی و نظارت بر ورود و خروج مراجعان و بازرسی بدنی دقیق از زندانیان، کارکنان و مراجعان به هنگام ورود به موسسه یا خروج از آن به نحوی که اقلام ممنوع وارد یا خارج نشود؛
ث - نظارت بر حضور و غیاب کارکنان یگان و نیروهای وظیفه در نوبت کاری یگان، امور نگهبانی و گشتها؛
ج - بازدید و بررسی وضع ظاهری کارکنان یگان و نیروهای وظیفه به هنگام برگزاری مراسم صبحگاهی و حین انجام وظیفه و ارائه آموزش و تذکرات ضروری به آن ها و در صورت لزوم تنبیه انضباطی کارکنان و نیروهای وظیفه یگان مطابق مقررات حاکم؛
چ - برنامه ریزی و نظارت بر آموزش و تمرین کارکنان یگان نسبت به وظایف مقرر و اجرای طرحهای دفاعی، امنیتی و انضباطی موسسه؛
ح - بازدید مستمر از کلیه اماکن موسسه، بازرسی و تفتیش نوبه ای و موردی با هماهنگی رئیس موسسه از داخل سالن ها و اندرزگاه های آن موسسه جهت کشف اشیای ممنوعه و دستور جمع آوری اشیای زائد در محل، نظارت بر تجهیزات دوربین های مداربسته و عملکرد متصدیان آن، پست های نگهبانی و انبار سلاح، مهمات و تجهیزات و نظارت و کنترل امر تحویل سلاح و مهمات و استفاده صحیح از آن ها مطابق مقررات حاکم؛
خ - برنامه ریزی و هماهنگی در مورد نحوه اعزام و انتقال زندانیان و یا متهمان بازداشتی به مراجع قضایی و دیگر مراجع قانونی توسط مأموران ناجا و یا کارکنان یگان حفاظت سازمان؛
د - ابلاغ دستور مقامات مافوق و بخشنامه های اداری و انتظامی به مأموران مربوط و نظارت بر حسن اجرای آنها؛
ذ - انجام دیگر امور ارجاعی طبق دستور مافوق و شرح وظایف سازمانی.
تبصره - مقامهای رسمی به تشخیص رئیس موسسه و همچنین مقامهای قضایی از اقدام موضوع بند«ت» مستثنی هستند.
افسر نگهبان موسسه تحت نظر فرمانده یگان حفاظت انجام وظیفه می کند. اهم وظایف افسر نگهبان به شرح زیر است:
الف - مطالعه وقایع ثبت شده در گذشته و پیگیری دستورهای صادره از سوی مقام مافوق و ارائه گزارش به مقام مذکور؛
ب - نظارت بر عوامل نگهبانی از قبیل کنترل حضور و غیاب آنها، تحویل اسلحه و مهمات؛
پ - نظارت بر امور نگهبانی و تحویل و تحول این امر و گزارش وقایع نوبت کاری قبلی و آخرین وضعیت موجود؛
ت - بازدید مستمر از عوامل نگهبانی و اماکن انتظامی؛
ث - نظارت بر وضعیت ظاهری کارکنان یگان حفاظت؛
ج - اجرای مراسم صبحگاه و شامگاه؛
چ - تنظیم و ثبت وقایع و گزارشهای نهایی در دفاتر و سامانه مربوط به صورت صحیح و بدون امکان تغییر و خط خوردگی مطابق دستورالعملهای صادره؛
ح - نظارت بر نحوه بازرسی در درب ورودی، درج اطلاعات زندانیان و مراجعان و بازرسی دقیق بدنی آن ها، ورود و خروج وسایل نقلیه و بازرسی آن ها بدون لحاظ هر گونه استثناء و همچنین بازرسی دیگر تجهیزات و جلوگیری از ورود اشیاء و اقلام ممنوع به موسسه و نظارت بر امر نگهداری اشیای امانی دریافتی از مراجعان، در محل صندوق یا کیسه اختصاصی با درج مشخصات یا کد صاحب اشیاء؛
خ - ارائه گزارش از وضعیت حفاظت فیزیکی موسسه در زمینه مشکلات، ایرادها و نقایص به رئیس موسسه و فرمانده یگان حفاظت و پیگیری تا رفع کامل این موارد؛
د - نظارت بر امور محوطه داخلی بین پوسته اول و دوم موسسه، مانند نظافت کلیه اماکن انتظامی و اطمینان از نبود ضعف حفاظتی در ساختمان و تأسیسات؛
ذ - گزارش فوری حوادث و رویدادهای داخل موسسه به مقام مافوق؛
ر - عهدهدار شدن امور در غیاب رئیس و جانشین موسسه در صورت تفویض اختیار؛
ز - کنترل و نظارت بر عملکرد دوربینهای مداربسته؛
ژ - انجام دیگر امور ارجاعی طبق دستور مقام مافوق و شرح وظایف سازمانی.
تبصره - کلیه نیروهای یگان حفاظت در زمان نگهبانی یا اعزام و انتقال زندانی، به دلیل ملاحظات امنیتی باید از رفتارهای زیر اجتناب نمایند: ترک نگهبانی، خوابیدن، غذا خوردن، استعمال دخانیات، صحبت کردن با زندانی و انجام افعالی که باعث انصراف خاطر آنان ازخدمت و مراقبت از زندانیان در تکالیف مقرره شود. نگهبانان باید همیشه مجهز و ملبس به لباس رسمی و تمیز و مرتب بوده و مواقعی که در داخل موسسه ها مأموریت داشته باشند، بدون اسلحه انجام وظیفه نمایند.

کارکنان یگان حفاظت به جز کارکنان مأمور به خدمت از نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران در ارتباط با ضوابط اداری، مالی و استخدامی تابع قوانین و مقررات و آیین نامه های مربوط سازمان هستند. کلیه کارکنان این یگان در راستای وظایف حفاظتی، انتظامی و به‌کارگیری سلاح، مهمات و تجهیزات انتظامی تابع آیین نامه انضباطی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران و تحت امر فرمانده یگان حفاظت سازمان، هستند.

ضابطان دادگستری مکلفاند در مواقع اضطراری با درخواست موسسه و هماهنگی با مقام قضایی ذی ربط، همکاری لازم را با یگان حفاظت موسسه به عمل آورند.

اهم وظایف مسوول واحد امور قضایی موسسه به شرح زیر است:
الف - مدیریت و نظارت بر اجرای فرایند پذیرش زندانی؛
ب - ثبت اطلاعات مربوط به وضعیت قضایی زندانی و یا نظارت بر ثبت این اطلاعات از سوی مددکاران قضایی یا کارشناسان اجرای احکام موسسه؛
پ - ثبت و یا نظارت بر ورود سیستمی اطلاعات قرارها، احکام، اوراق و دستورات قضایی از سامانه های قوه قضاییه به سامانه سجازا و درج اوراق قضایی در پرونده مربوط، به روزرسانی و تطبیق اطلاعات سامانه و پرونده زندانی با وضعیت وی، خلاصه نویسی، اسکن و برگ شماری اوراق پرونده کاغذی و تکمیل پرونده الکترونیکی؛
ت - نظارت بر مدیریت بخش تشخیص موسسه و کیفیت تکمیل اطلاعات پرونده وضعیت زندانی توسط واحدهای ذی ربط؛
ث - تهیه خلاصه گزارش از وضعیت قضایی موسسه به منظور بهرهبرداری در جلسات شوراهای طبقه بندی و انضباطی؛
ج - پیگیری درخواست های قانونی زندانی ازجمله تقاضای انتقال به زندان محل اقامتگاه و همچنین نظارت بر عملکرد مددکاران قضایی در راستای اعمال به موقع معاضدت قضایی و ارفاق های قانونی و حسب مورد انعکاس به شورای طبقه بندی و مراجع قضایی؛
چ - ابلاغ به موقع دادنامه، احضاریه، اخطاریه و دیگر اوراق قضایی یا اداری به زندانی و ارسال نتیجه ابلاغ به مرجع قضایی، مطابق قوانین و مقررات؛
ح - اجرای فوری دستورهای قضایی از قبیل دستورهای راجع به حبس، حبس بدل از جزای نقدی یا ناشی از محکومیت های مالی، عفو و تخفیف مجازات، آزادی مشروط و یا تعلیق و توقف اجرای حکم؛
خ - نظارت بر اعمال تقویم و ثبت محکومیت ها در پرونده الکترونیکی و آزادی بهموقع زندانی و در صورت لزوم پیگیری از طریق مراجع قضایی؛
د - پیگیری وضعیت قضایی متهمان و محکومان دارای محکومیت غیر قطعی، از طریق مکاتبه با مراجع قضایی در خصوص رعایت مواعد قانونی برای بازنگری در قرار تأمین؛
ذ - گزارش اجرای محکومیت یا اعلام آزادی به مراجع ذی ربط و درخواست رفع ابهامات مربوط به اجرا از قاضی اجرا و اعلام محکومیت های متعدد به منظور اعمال مقررات تعدد؛
ر - فراهم کردن مقدمات لازم برای اعزام به موقع زندانی به مراجع قضایی، قانونی، درمانی، پزشکی قانونی و یا محل اجرای مجازات، خروج زندانی از موسسه و تحویل به مراجع انتظامی یا اطلاعاتی و نظارت و پیگیری عودت زندانی به موسسه در مواعد مقرر؛
ز - همکاری با بهداری در امور مربوط به زندانی بیمار و گزارش وضعیت وی به مقام مافوق؛
ژ - فراهم کردن تمهیدهای لازم به منظور دسترسی متهم به کفیل یا وثیقه‌گذار، در وقت اداری و یا خارج از آن. در این موارد واحد کشیک قضایی مستقر در موسسه باید حتی‌المقدور بدون مطالبه پرونده اقدام کند.
س - نظارت بر حضور کارشناسان اجرای احکام یا مددکاران قضایی به صورت نوبتکاری شبانه‌روزی در خارج از ساعات اداری و روزهای تعطیل، جهت ارائه خدمات مستمر در واحد امور قضایی موسسه در موارد فوری و ضروری.
تبصره - چنانچه مسوول واحد امور قضایی در راستای تکالیف خود با حکم یا قرار غیر قانونی یا نامتناسب منجر به بازداشت و یا دستور قضایی مغایر با سیاستهای مصوب شورای مرکزی طبقه بندی ویا مغایر با مصوبات شورای طبقه بندی مواجه شود، مراتب را به رئیس موسسه اعلام می کند.

«پرونده اجرای احکام» هر زندانی یا متهم بازداشتی، شامل اطلاعات زیر است:
اطلاعات سجلی، کد ملی، تصویر چهره زندانی، آدرس محل سکونت و کدپستی آن، نشانی و تلفن محل اقامت والدین یا یکی از بستگان درجه یک، برگ قرار یا محکومیت، صورتجلسه لباس و اشیاء زندانی، رسید تحویل زندانی، اعلام بازداشتی به مرجع ذی ربط، مستندات و اطلاعات پرونده قضایی، مکاتبات زندان با مراجع مذکور، اطلاعات مربوط به درجه قانونی جرایم، انگشت‌نگاری، سوابق کیفری، تصویر آراء قضایی، ابلاغیه ها و دستورهای قضایی صادر شده، عنوان اتهامی، نوع محکومیت، نوع و میزان قرار تأمین کیفری، شماره قرار یا حکم و تاریخ آن، میزان مجازات و محکومیت مالی، تاریخ شروع بازداشت، ایام بازداشت قبلی، تاریخ آزادی، سوابق برخورداری از ارفاق‌ها و معاضدت قضایی، خلاصه وضعیت آراء، سوابق مرخصی، غیبت از مرخصی، غیبت از محل اشتغال خارج از موسسه و صورتجلسات شورای طبقه بندی و شورای انضباطی و تصمیمات رئیس موسسه یا کمیته تخصصی اصلاح و تربیت در خصوص اجرای ماده ۲۷ این آیین نامه و تبصره های آن؛

به منظور ایجاد رویه واحد در تفکیک و تخصیص زندان های هر استان، برنامه ریزی و نظارت در امر طبقه بندی زندانیان در چارچوب این آیین نامه، « شورای مرکزی طبقه بندی» با حضور دادستان کل کشور یا نماینده وی، رئیس سازمان، معاون قضایی، معاون اصلاح و تربیت و معاون توسعه مدیریت و منابع سازمان، تشکیل میگردد. معاون اصلاح و تربیت سازمان به عنوان دبیر این شورا، برگزاری جلسات را حداقل برای هر سه ماه یکبار هماهنگ مینماید. هر یک از مدیران کل زندان های سراسر کشور به هنگام بررسی وضعیت طبقه بندی زندانیان استان مربوط، با هماهنگی قبلی در جلسات شورا شرکت میکنند.
تبصره - مصوبات این شورا برای اجرا، توسط دادستان کل کشور به دادستانهای سراسر کشور و توسط رئیس سازمان به مدیران کل زندان ها ابلاغ و در سامانه سجازا ثبت می‌شود.
در هر موسسه، «شورای طبقه بندی» با ترکیب زیر و با حضور قاضی اجرا تشکیل می‌شود:
الف - قاضی اجرا (قاضی ناظر زندان) به عنوان رئیس شورا؛
ب - رئیس موسسه یا یکی از معاونان وی؛
پ - مسوول واحد امور قضایی موسسه یا یک نفر از مددکاران قضایی به عنوان دبیر شورا؛
ت - رئیس اندرزگاه مربوط؛
ث - مسوول واحد اصلاح و تربیت یا واحد فرهنگی موسسه؛
ج - مسوول واحد حفاظت و اطلاعات موسسه؛
چ - مسوول واحد بهداشت و درمان و یا روانشناس موسسه.

وظایف شورای طبقه بندی به شرح زیر است:
الف - اتخاذ تصمیمات کلی برای تفکیک و طبقه بندی برای متهمان و محکومان جدیدالورود، با رعایت مصوبات شورای مرکزی طبقه بندی و همچنین اتخاذ تصمیم موردی در خصوص مواردی که رئیس موسسه با پیشنهاد سامانه سجازا برای طبقه بندی مخالفت کرده و یا در مواردی که زندانی اعتراض نموده است ؛
ب - اتخاذ تمهیدات و تدابیر لازم برای اجرای سیاستها و دستورالعملهای ابلاغی از سوی سازمان در خصوص سطح امور رفاهی و خصوصیات تفصیلی هر طبقه یا هر بخش از موسسه؛
پ - بررسی وضعیت زندانیان دارای شرایط انتقال به انواع موسسه های کیفری؛
ت - بررسی درخواست های مرخصی زندانیان؛
ث - بررسی درخواست های اشتغال یا عدم اشتغال در زندان نیمه باز و همچنین در مراکز حرفه‌آموزی و اشتغال یا خارج از موسسه که تحت نظارت سازمان است؛
ج - بررسی ادعای توبه متهمان بازداشتی بر اساس گزارش مشروح مددکار اجتماعی یا یکی از روحانیون به انتخاب رئیس موسسه و همچنین بررسی ادعای توبه محکومان، مبتنی بر درجه اعتباری زندانی و صدور گواهی مستدل مبنی بر تنبه زندانی و مقرون به صحت بودن ادعای توبه وی، برای ارائه به مرجع قضایی مربوط؛
چ - پیشنهاد و اظهار نظر نسبت به درخواست آزادی مشروط، تعلیق اجرای مجازات، عفو و تخفیف مجازات محکوم؛
ح - پیشنهاد تبدیل مجازات حبس به نظام نیمهآزادی و یا آزادی تحت نظارت سامانه های الکترونیکی، موضوع مواد ۵۶، ۵۷ و ۶۲ قانون مجازات اسلامی و ماده ۵۵۳ قانون آیین دادرسی کیفری؛
تبصره ۱- مصوبات این شورا با لحاظ پیشنهادهای سامانه سجازا و درجه اعتباری زندانی، مبتنی بر رأی اکثریت است و در سامانه سجازا ثبت و به زندانی ابلاغ می‌شود. اجرای این مصوبات، در خصوص طبقه بندی، انتقال، اشتغال خارج از زندان بسته و مرخصی زندانیان، منوط به موافقت قاضی اجرا است و در سایر موارد، رئیس موسسه مراتب را به همراه صورتجلسه مصوبه، جهت اتخاذ تصمیم قضایی، به واحد اجرای احکام دادسرا یا مرجع قضایی ذی ربط گزارش مینماید. صورتجلسات مذکور با درج تاریخ و بدون خط خوردگی تنظیم و امضاء کنندگان نام و نام خانوادگی، سمت و نظر خود را به صراحت اعلام می کنند.
تبصره ۲- در صورتی که شورای طبقه بندی، درخواست طرح شده و یا پیشنهاد سامانه هوشمند سجازا را نپذیرفت، علت مخالفت را به طور کتبی و مستدل در سامانه مذکور و پرونده اجرای احکام ثبت می کند.
تبصره ۳- سامانه براساس درصد پیشنهادهایی که توسط شورای طبقه بندی در هر موسسه تأیید نمی شود به صورت تصادفی درصدی از موارد عدم تأیید را جهت تحلیل و بررسی به مدیرکل زندان های استان ارجاع می دهد و او نتایج این بررسی را جهت اخذ تصمیمات مقتضی به معاون قضایی سازمان و دادستان مرکز استان اعلام می کند.

در موسسه هایی که بیش از یک قاضی اجرا حضور دارد، انتخاب قاضی عضو شورا بر عهده دادستان شهرستان مربوط است. در ندامتگاه عمومی و موسسه هایی که از حوزههای مختلف قضایی یک استان، زندانی میپذیرد، حسب مورد یکی از معاونان دادستان مرکز استان یا قضات اجرا، توسط دادستان مرکز استان به عنوان سرپرست واحد نظارت و رئیس شورای طبقه بندی موسسه تعیین می‌شود و در خصوص کلیه امور مربوط به ارفاقات قانونی و درخواست های زندانیان تمام حوزه ها اتخاذ تصمیم می نمایند. این امر مانع از نظارت دادستانهای حوزههای قضایی مربوط به امور زندانیان آن حوزه نیست.
جلسات شورای طبقه بندی در موسسه های دارای بیش از پانصد زندانی حداقل دو روز در هفته و در موسسه های دارای کمتر از این تعداد زندانی، حداقل یک روز در هفته به دعوت دبیر شورا تشکیل می‌شود. در هر حال شورای طبقه بندی باید حداکثر ظرف یکماه حسب گزارشهای رسیده یا تقاضای زندانیان، نسبت به هر یک از موضوعات مطرح، نفیاً یا اثباتاً تصمیم گیری مجدد نماید و باید نظر مکتوب و مستدل خود را به زندانی ابلاغ و در سامانه مذکور و پرونده اجرای احکام ثبت کند.
پس از تکمیل پرونده وضعیت، رئیس موسسه، با رعایت مصوبات کلی شورای طبقه بندی و پیشنهاد سامانه سجازا، برای بهره مندی زندانیان از برنامه اصلاح و تربیت معیّن و مناسب، نسبت به تطبیق و ابلاغ طبقه هر زندانی و تفکیک و انتقال وی به بخش مربوط در موسسه، اقدام مینماید. چنانچه تصمیم رئیس موسسه مغایر با شورای طبقه بندی ارجاع می‌شود. پیشنهاد سامانه سجازا باشد یا زندانی به تصمیم رئیس موسسه اعتراض نماید، موضوع به
تبصره ۱- رئیس موسسه می‌تواند این وظیفه را به «کمیته تخصصی اصلاح و تربیت موسسه» تفویض نماید. این کمیته متشکل است از: مسوول واحد اصلاح و تربیت یا مسوول واحد فرهنگی موسسه و دو نفر کارشناس در زمینه های روانشناسی و علوم تربیتی با انتخاب رئیس موسسه.
تبصره ۲- هر یک از متهمان بازداشتی و محکومان زندانی میتوانند ظرف یکهفته از تاریخ طبقه بندی و یا جداسازی، به تصمیم اتخاذ شده از سوی رئیس موسسه یا کمیته تخصصی اصلاح و تربیت، اعتراض نمایند. به اعتراضات مطروحه در اولین جلسه شورای طبقه بندی، حداکثر ظرف یک هفته رسیدگی و تعیین تکلیف می‌گردد.
تبصره ۳- هرگونه تصمیم گیری برای تعیین یا تغییر طبقه بندی و تفکیک هر یک از زندانیان توسط شورای طبقه بندی یا رئیس موسسه و یا کمیته تخصصی اصلاح و تربیت، ضمن ابلاغ به زندانی، باید کتبی صورتجلسه و ضم پرونده اجرای احکام زندانی گردد و تصویر آن در پرونده رفتاری زندانی منعکس گردد.
زندانیان هر یک از موسسه های کیفری به جز کانون، در صورتی که به علت ارتکاب تخلف، در شورای انضباطی محکوم شوند و اخلاق و رفتار و سوابق آنان حکایت از وجود حالت خطرناک باشد، به تشخیص و تصویب شورای طبقه بندی در نوبت اول حداکثر به مدت ده روز و در نوبت دوم به مدت پانزده روز در محل جداگانه (عندالاقتضاء در اتاق های یک یا چند نفره) در آن موسسه نگهداری می‌شوند. اختصاص سالن جداگانه برای نگهداری این زندانیان بلامانع است.
تبصره - کلیه محکومان جرایم مواد مخدر و روانگردان در «اردوگاه های کاردرمانی»، نگهداری می‌شوند. در استان هایی که این اردوگاه ها تاکنون از سوی دولت احداث نگردیده است، این محکومان، مطابق با ضوابط این آیین نامه، در ندامتگاه های عمومی نگهداری می‌شوند.

رئیس موسسه و در غیاب وی بالاترین مقام مسوول در موسسه میتواند زندانیانی را که در نظم موسسه اخلال کردهاند، حداکثر به مدت ۲۴ ساعت جداسازی و در اول وقت اداری مراتب را به شورای طبقه بندی و شورای انضباطی گزارش کند. شورای طبقه بندی بر اساس ماده ۲۸ اتخاذ تصمیم می کند. وضعیت زندانیان یا متهمانی که به دلیل داشتن حالت خطرناک و یا اخلال در نظم عمومی و اذیت و آزار دیگر زندانیان، مطابق تصمیم شورای طبقه بندی موسسه، جداسازی شده و در محل جداگانه در موسسه نگهداری می‌شوند، بلافاصله به مسوول واحد بهداری و واحد مشاوره موسسه و حداکثر ظرف ۲۴ ساعت به قاضی اجرا و دادستان شهرستان گزارش می‌شود. لازم است زندانی در این شرایط نیز به صورت روزانه از ملاقات با پزشک یا مسول بهداری، استحمام، کتاب خوانی، مشاوره روانشناس یا روحانی موسسه و همچنین از هواخوری (حداقل یک ساعت در روز) جدا از دیگران، بهره‌مند باشد.

زندانیان در حال تحمل محکومیت که به دلیل داشتن پرونده اتهامی دیگر تحت قرار می‌باشند (محکومان دارای قرار باز) در موسسه کیفری مربوط نگهداری می‌شوند، مگر آنکه طبق دستور صریح مقام قضایی صلاحیت دار، حضور آن ها برای مدت معین در نزدیکترین بازداشتگاه به مرجع قضایی، ضرورت داشته باشد.

نگهداری محکومان و متهمان در یک مکان ممنوع است. نگهداری متهمان در بازداشتگاه ها و زیر نظر سازمان صورت می‌گیرد. متهم بازداشتی حداکثر تا زمان صدور رأی دادگاه در بازداشتگاه عمومی نگهداری می‌شود، مگر آنکه به دستور مقام قضایی یا مطابق با مصوبات کلی شورای مرکزی طبقه بندی، نگهداری وی در بازداشتگاه امنیتی، نظامی و یا انتظامی که زیر نظر سازمان تشکیل شده و تحت نظارت سازمان می‌باشد، ضروری تشخیص داده شود. حضور محکومان در بازداشتگاه مطلقاً ممنوع است. متهم، زندانی محسوب نمی گردد و محل نگهداری او در هر حال حتی در قرنطینه یا واحد تشخیص و محوطه هواخوری باید جدا از محکومان باشد. تا هنگامی که بازداشتگاه های موضوع این آیین نامه ایجاد نشده است، در نزدیکترین موسسه، محل جداگانه و طبقه بندی شده‌ای برای نگهداری متهمان تحت قرار در نظر گرفته می‌شود. کلیه ضوابط و مقررات اداری، امنیتی، انضباطی، بهداشتی، درمانی، فرهنگی، مشاوره و مددکاری و اصول طبقه بندی مربوط به موسسه های کیفری، با رعایت حداکثری حقوق متهمان و حداقل محدودیت ها، در بازداشتگاه ها نیز حاکم است. بازداشتگاه ها باید از حیث امکانات و امور رفاهی، در مقایسه با زندان ها از حداکثر امکانات برخوردار باشند. به محض ابلاغ رأی یا برگ اعلام محکومیت اعم از قطعی و غیر قطعی، محکومٌ علیه حسب مورد از بازداشتگاه به ندامتگاه عمومی و یا اردوگاه کاردرمانی منتقل می‌شود.

سازمان می‌تواند برای ایجاد بازداشتگاه ها از ظرفیت بخش خصوصی و نهادهای عمومی غیر دولتی استفاده کند.
در هر یک از موسسه ها، ضمن رعایت مصوبات شورای طبقه بندی، در هر حال زندانیان زیر جدای از دیگر زندانیان نگهداری می‌شوند:
الف - محکومان دارای بیش از هجده سال تا بیست و پنج سال سن؛
ب - محکومان جرایم سیاسی؛
پ - محکومان روحانی و نظامی؛
ت - محکومان مالی در اجرای مواد ۳ و ۵ قانون نحوه اجرای محکومیت های مالی مصوب ۱۳۹۴؛
ث - محکومان اتباع خارجی تا حد امکان؛
ج - محکومان دارای ناتوانی جسمی، روانی یا اختلالهای هویت جنسیتی؛
چ - محکومان دارای بیماری های و اگیردار بر اساس دستورالعملهای معاونت سلامت، اصلاح و تربیت سازمان؛
تبصره ۱- جداسازی موضوع این ماده به معنای نگهداری زندانی در بند انفرادی نیست و طبقه بندی باید به نحوی اجرا گردد که محکومان مشمول این ماده از همه حقوق خود بهره مند شوند.
تبصره ۲- هرگونه اعمال سلیقه شخصی و یا نقض ضوابط فوق ممنوع است، مگر در موارد اضطراری و دارای فوریت، که در این صورت رئیس موسسه با احراز ضرورت، رأساً نسبت به جداسازی این دسته از زندانیان اقدام و در اولین فرصت مراتب را جهت اتخاذ تصمیم به شورای طبقه بندی و قاضی اجرا اعلام می کند.
تبصره ۳- در اجرای تبصره ۲ ماده ۱۵۰ قانون مجازات اسلامی و پس از تأمین بودجه و نیروی انسانی متخصص، سازمان در حوزه قضایی مرکز استان، برای نگهداری افراد دارای اختلال روانی که فاقد مسوولیت کیفری هستند، مرکز اقدام تأمینی ایجاد می کند.
تبصره ۴- جوانان بالای هجده سال که به هر علتی (جسمی، فکری و ظاهری) شرایط یا ظاهری متناسب با همسالان خود ندارند و کمتر از هجده سال به نظر میرسند، با تأیید مسوول بهداری یا روانشناس موسسه، در بخش جوانان کانون اصلاح و تربیت نگهداری می‌شوند. انتقال این افراد از بخش مذکور، صرفاً با توصیه پزشک موسسه و مصوبه شورای طبقه بندی صورت میپذیرد.
چنانچه ظرفیت و فضای فیزیکی فعلی موسسه، قابلیت اجرای مطلوب طرح طبقه بندی، بر اساس سیاست های ابلاغی شورای مرکزی طبقه بندی را نداشته باشد، مدیر موسسه با هماهنگی مدیرکل زندان های استان و دفتر فنی و عمرانی سازمان و با رعایت ضوابط و مقررات مربوط از طریق تغییر معماری، نسبت به اجرای طرح طبقه بندی اقدام می نماید.
جابجایی زندانی داخل موسسه، با رعایت مصوبات شورای طبقه بندی، در اختیار رئیس آن موسسه است. رئیس موسسه میتواند زندانیان شاغل در بخش خدمات موسسه را در خوابگاه جداگانه نگهداری کند.
شورای طبقه بندی در خصوص زندانیان سالمند و زندانیانی که به سبب ناتوانی جسمی و روانی یا داشتن اختلالهای هویت جنسیتی نیازمند نگهداری در شرایط و امکانات خاص هستند، بلافاصله ضمن اخذ نظر پزشک، تشکیل جلسه داده و اتخاذ تصمیم می کند و برنامه هایی متناسب با مشکلات و نیازهای آنان و منطبق با سیاستها و رویههای وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی را تنظیم و ابلاغ می کند. این زندانیان تا حد امکان جدای از دیگر زندانیان و یا در اتاق مستقل که مجهز به امکانات لازم است نگهداری می‌شوند. در این صورت زندانی حق شرکت در برنامه های روزانه و اصلاح و تربیت و هواخوری موسسه را دارد و از هر گونه اقدامی که تبعیض ناروا محسوب می‌شود نسبت به این گونه زندانیان باید اجتناب شود.
تبصره - در موارد اضطراری و دارای فوریت، رئیس موسسه با احراز ضرورت، رأساً نسبت به جداسازی این دسته از زندانیان از بدو پذیرش و تشخیص اقدام و در اولین فرصت مراتب را جهت اتخاذ تصمیم به شورای طبقه بندی اعلام می کند.
مصوبات شورای طبقه بندی هر موسسه در خصوص نحوه تفکیک بخشهای مختلف موسسه و طبقه بندی زندانیان و متهمان، باید در سامانه مربوط، ثبت و در تابلوی اعلانات همه اندرزگاهها نصب گردد. هرگونه تخطی از مقررات و ضوابط مربوط به طبقه بندی متهمان و محکومان، تخلف محسوب و مرتکب اعم از رئیس زندان، رئیس اندرزگاه و دیگر مدیرانی که مسوولیت نظارت بر این امر را دارند، مشمول تنبیهات اداری مذکور در ماده ۹ قانون رسیدگی به تخلفات اداری می‌شوند.
در هر موسسه به منظور رسیدگی به تخلفات زندانیان، شورای انضباطی با ترکیب زیر تشکیل می‌شود:
الف - رئیس یا جانشین موسسه به عنوان رئیس شورا؛
ب - مسوول واحد امور قضایی موسسه؛
پ - مسوول واحد حفاظت و اطلاعات؛
ت - مسوول واحد اصلاح و تربیت یا یک نفر از مددکاران اجتماعی موسسه؛
ث - رئیس اندرزگاه و یا مراقب مسوول مربوط؛
ج - مسوول واحد بهداشت و درمان؛
چ - مسوول یا نماینده واحد بازرسی موسسه به عنوان دبیر شورا که امور اداری مصوبات شورا را نیز انجام خواهد داد.
جلسات شورای انضباطی حسب مورد به درخواست رئیس موسسه یا دبیر شورا تشکیل می‌شود.

ارتکاب هر یک از رفتارهای زیر توسط زندانی یا متهم بازداشتی ممنوع است و تخلف انضباطی محسوب می‌شود:
الف - هرگونه گفتار و رفتار مغایر با نظم و عفت عمومی یا متضمن توهین، افترا و تهدید.
ب - عدم اطاعت از دستورهای قانونی مسوولان، مراقبان و مأموران موسسه و عدم همکاری نسبت به بازرسی های موردی و گروهی در داخل کارگاهها، سالن ها و اتاقها؛
پ - روشن کردن آتش، نگهداری نفت، بنزین و دیگر مواد آتشزا و محترقه و لوازم برقی به جز رادیو، تلویزیون و یخچال و استفاده از چراغ های خوراک پزی بدون مجوز موسسه ؛
ت - استفاده از لباسهای ممنوع در داخل موسسه یا امتناع از پوشیدن لباس متحدالشکل زندانی یا عدم نصب اتیکت بر روی لباس در داخل یا هنگام اعزام به خارج از موسسه مگر در موارد استثنایی به شرح مذکور در ماده ۷۳ این آیین‌نامه؛
ث - شکستن شیشه، تخریب دیوار، میخ زدن یا نوشتن روی دیوارها، نقاشی، ترسیم و الصاق عکس در آسایشگاه به جز عکس های متعارف مانند عکس والدین و فرزندان؛
ج - استنکاف کامل یا خودداری از شرکت در کلیه امور خدماتی و برنامه های فرهنگی، ورزشی، آموزشی، حرفه‌آموزی یا اشتغال در داخل موسسه؛
چ - هر گونه درگیری، صدمه زدن به دیگران، خودزنی، اقدام به خودکشی یا تهدید به آن یا ترغیب دیگران به هر یک از این اقدامها؛
ح - مزاحمت تلفنی از داخل موسسه برای شاهد، مطلع، شکات، مقامهای قضایی یا هر شخص دیگر؛
خ - دستکاری کابل و سیمکشی برقی و تأسیسات و تغییر و جابجایی کلید، پریز و محل لامپ و مانند آن؛
د - پرت کردن اشیاء از داخل موسسه به بیرون یا برقراری ارتباط غیرمجاز با بیرون از موسسه؛
ذ - قمار، شرطبندی، هر گونه کسب درآمد نامشروع و همچنین استفاده غیر مجاز از کارت بانکی دیگر زندانیان؛
ر - نگهداری وسایل بیش از آن چه در ماده ۶۹ این آیین‌نامه مشخص شده است؛
ز - کوتاه نکردن موی غیر متعارف سر و صورت به تشخیص رئیس موسسه؛
ژ - هرگونه اعتصاب و یا اعتراض دسته جمعی ؛
س - نگهداری اشیای قیمتی، اوراق بهادار، وجه نقد و اشیای غیر متعارف؛
ش - خارج کردن وسایل از کارگاهها و سالن های ورزشی و مانند آن؛
ص - عدم ارائه مشخصات صحیح و کامل هویتی خود در هنگام پذیرش؛
ض - نصب پرده به تخت و یا پنجره بدون مجوز موسسه؛
ط - نگهداری و یا استفاده از تلفن همراه و همچنین سوء استفاده از کارت تلفن؛
ظ - استعمال دخانیات در مکانهای سرپوشیده و ممنوع؛
ع - سلطه گری، بهره کشی و استثمار یا اجیر کردن دیگر زندانیان برای انجام کارهای شخصی و همچنین سلطه پذیری و اجیر شدن برای امورات شخصی دیگران؛
غ - خالکوبی و هر گونه عدم رعایت موازین بهداشت فردی و محیطی؛
ف - فریاد زدن، آواز خواندن با صدای بلند و مشاجره؛
ق - تغییر و جابجایی خودسرانه اتاق و تخت؛
ک - عدم انجام وظایف محوله و یا عدم همکاری با مأموران اعزام و بدرقه، بدون عذر موجه؛
گ - ساخت، نگهداری، حمل یا خرید و فروش آلات و اشیای ممنوع؛
ل - ساخت یا حمل و نگهداری چاقو یا تیزی، هرگونه آلات ضرب و جرح، طناب، کمربند و اقلام مشابه؛
م - عدم رعایت ساعت خاموشی وهرگونه اذیت و آزار نسبت به سایرین؛
ن - تمارض، غیبت از مرخصی و هرگونه رفتار مغایر با مقررات و نظم و انضباط موسسه؛

در صورت ارتکاب تخلف انضباطی توسط زندانی یا متهم بازداشتی، شورای انضباطی پس از تفهیم موضوع به زندانی و استماع دفاعیات او، در صورت احراز تخلف، با لحاظ پیشنهاد سامانه سجازا، یکی از تنبیه های زیر را با رعایت تناسب انتخاب می نمایدکه پس از تأیید قاضی اجرای احکام، اجرا می‌شود:
الف - محرومیت از انواع ملاقاتها حداکثر تا سه نوبت(به استثنای ملاقات با وکیل و مقامات رسمی)؛
ب - محرومیت از مرخصی حداکثر تا سه ماه؛
پ - انتقال از مراکز حرفه‌آموزی و اشتغال به زندان بسته یا نیمهباز؛
ت - محرومیت از پیشنهاد عفو و آزادی مشروط حداکثر تا شش ماه.
تبصره ۱- در صورت احراز تخلف، علاوه بر تنبیهات انضباطی فوق الذکر تمام یا بخشی از امتیاز رفاهی یا نمره اعتباری زندانی، طبق دستورالعمل مربوط، کسر میگردد.
تبصره ۲- شورای انضباطی همچنین میتواند به عنوان اقدام تکمیلی و تربیتی، نسبت به ایجاد محدودیت در بهرهمندی زندانی متخلف از امتیازاتی مانند امکانات فوق العاده موسسه از جمله استفاده از اماکن ورزشی تفریحی، ملاقات در فضای مجازی، تماس تلفنی، استفاده از کارت بانکی در داخل موسسه، حداکثر برای مدت یکماه اقدام نماید. همچنین میتواند ضرورت جابجایی محل نگهداری زندانی در داخل موسسه را به شورای طبقه بندی منعکس نماید.

تنبیه‌های انضباطی و محدودیتها و تصمیمهای موضوع مواد ۲۸، ۲۹ و ۴۱ این آیین نامه نباید سبب قطع یا محدود کردن خدمات بهداشتی، درمانی و مشاوره روانشناختی و یا محرومیت از مطالعه کتاب، هواخوری یا استحمام شود. نگهداری جداگانه در اتاق یک نفره برای زنان باردار و زنان همراه فرزند در موسسه ممنوع است.

شورای انضباطی میتواند، تنبیههای مقرر در ماده۴۱ را از ابتدا یا حین اجرای آن حداکثر تا مدت شش ماه تعلیق و یا با رضایت زندانی متخلف، به انجام خدمات عام المنفعه در موسسه تبدیلکند. چنانچه زندانی در مدت تعلیق یا انجام خدمات عام المنفعه، مرتکب تخلف دیگری شود، تعلیق و یا تبدیل، لغو و علاوه بر اعمال تنبیه مقرر قبلی، تنبیه تخلف جدید نیز نسبت به وی اعمال می‌شود. در مواردی که تنبیه در حال اجرا است، تعلیق یا تبدیل تنبیه منوط به تأیید قاضی اجرا است. انجام خدمات عام المنفعه به جایگزینی از تنبیه اولیه، باید به نحو متناسب، متعارف، عادلانه و حداکثر به مدت شش ماه باشد.
هرگاه رفتار زندانی علاوه بر تخلف انضباطی، واجد وصف کیفری باشد، ضمن اعمال تنبیه های موضوع این آیین نامه، مراتب به دادستان یا رئیس حوزه قضایی بخش گزارش میشود.
زندانی مکلف است به محض اطلاع از وقوع حوادث و پیشامدهای سوء و اعمالی که تحقق آن مخل نظم داخلی موسسه می‌شود و یا تهیه مقدمات فرار یا اغتشاش توسط زندانیان دیگر، مراتب را فوراً به مسوول امور نگهبانی یا دیگر مقامهای موسسه گزارش دهد. اطلاع زندانی از موارد فوق و عدم اعلام به مسوولان، تخلف انضباطی محسوب و موجب تنبیه انضباطی و اعلام به موقع و موثر، نیز موجب تشویق خواهد بود.
زندانی مکلف به جبران خسارتهایی است که به صورت عمدی و یا ناشی از تقصیر به موسسه وارد نموده و در صورت عدم جبران ظرف ده روز، جهت اقدام قانونی به قاضی اجرا معرفی می‌شود. در صورتی که زندانی تقصیر خود را بپذیرد و میزان خسارت نیز تا صد میلیون ریال باشد، رئیس موسسه میتواند با موافقت قاضی اجرا معادل خسارت را از حسابهای بانکی زندانی برداشت کند و موضوع را به طور کتبی به وی ابلاغ کند. مفاد این ماده در ابتدای ورود به زندانی تفهیم و از وی رضایت کتبی اخذ می‌شود.
پذیرش زندانی یا متهم بازداشتی، از هنگامی آغاز می‌شود که وی به موجب برگ قرار یا محکومیت لازمالاجرا به وسیله مأمور صلاحیت دار با کارت شناسایی رسمی، به موسسه معرفی شود. برگ بازداشت یا محکومیت هر یک از متهمان یا محکومان باید ضمن ثبت در سامانه، به صورت جداگانه صادر شود و در آن علاوه بر درج امضاء و مهر مقام قضایی رسیدگیکننده، باید مشخصات کامل زندانی شامل نام و نام خانوادگی، نام پدر، شهرت، جنس، سن، شماره شناسنامه، شماره ملی، شماره گذرنامه یا ویزای تبعه خارجی، وضعیت تأهل، دین و مذهب، تابعیت، میزان تحصیلات، شغل، وضعیت ظاهر جسمانی، نشانی محل سکونت و کدپستی آن، جرم موضوع اتهام یا محکومیت، درجات قانونی و قضایی مجازات تعزیری، نوع و میزان قرار تأمین، شماره قرار یا حکم و تاریخ آن، میزان مجازات و محکومیت مالی، تاریخ شروع بازداشت، روزهای بازداشت قبلی و سوابق کیفری و ساعت تحویل زندانی به مأمور، ذکر شود.
تبصره - پذیرش زندانی در موسسه از ساعت ۸ لغایت ۲۲ انجام میپذیرد.
در خصوص زندانیانی که وفق قوانین و مقررات از سوی شعب بدوی و تجدیدنظر سازمان تعزیرات حکومتی یا بازرس کل استان، به موسسه معرفی و اعزام می‌شوند، برگ اعزام باید حسب مورد به مهر و امضای رئیس شعبه رسیدگی کننده و یا بازرس قضایی، رسیده باشد.
در مواردی که نام و نام خانوادگی، نام پدر، نوع اتهام، شماره و تاریخ برگ بازداشت یا محکومیت، نوع و میزان قرار یا محکومیت به صورت کامل به سامانه سجازا ارسال نشود و یا به دلیل قلم خوردگی یا لاک گرفتگی مخدوش باشد و همچنین در مواردی که برگ معرفی بدون مهر یا امضای مقام قضایی یا مرجع قانونی صلاحیت دار باشد و امکان پیگیری و رفع نقص فوری فراهم نباشد، در آن صورت موسسه باید ضمن خودداری از پذیرش فرد، علت عدم پذیرش را منعکس کند. چنانچه فرد معرفی شده مجهول الهویه باشد، عدم ذکر مشخصات هویتی مانع پذیرش نخواهد بود و موسسه و مقام قضایی باید به هر نحو ممکن مشخصات دقیق را به دست آورده و در سوابق ثبت کنند. در مواردی که برگ قرار یا محکومیت از طریق شبکه ارتباطی بین مراجع قضایی و موسسه ارسال می‌شود، اوراق مذکور باید حاوی مشخصات کامل زندانی با مهر و امضای الکترونیکی مقام قضایی بازداشت کننده باشد و رونوشتی از آن در اختیار مأمور بدرقه قرار گیرد.
مدیرکل زندان های هر استان فهرست مراجع صلاحیتدار قانونی که به موجب قوانین مجاز به معرفی اشخاص به موسسه های کیفری هستند را به مراکز و مسوولان محلی مربوط و موسسه های تابعه اعلام می کند و همچنین میزان فضای آزاد یا ظرفیت پذیرش موسسه های استان را به صورت برخط و با رعایت ملاحظات امنیتی در اختیار رئیس کل دادگستری استان و مرکز آمار و فناوری اطلاعات سازمان قرار می دهد.
در ابتدای ورود متهم یا محکوم به موسسه، ابتدا تحت نظارت افسر نگهبان، بازرسی کامل بدنی انجام و وسایل ممنوع و اشیای قیمتی و وجه نقد، ضمن عکسبرداری و تنظیم صورتجلسه و ثبت در سامانه، اخذ و سپس رسید وسایل و همچنین کارت اعتباری در اختیار وی قرار می‌گیرد تا در محدوده مقررات و ضوابط موسسه، در طول مدت حبس یا بازداشت، بتواند از فروشگاه های داخل موسسه، مایحتاج خود را تهیه کند. وجوه باقیمانده در کارت اعتباری هنگام آزادی زندانی به وی مسترد می‌شود. چنانچه در زمان آزادی زندانی پرداخت وجه امکان پذیر نباشد، بانک عامل موظف است در کلیه شعب خود در سراسر کشور، با درخواست زندانی آزاد شده، باقیمانده موجودی حساب بانکی وی در موسسه را مسترد و یا در اسرع وقت و حداکثر ظرف مدت چهل و هشت ساعت، این وجوه را به شماره حسابی که زندانی هنگام پذیرش اعلام کرده است واریز کند.
در خصوص اشیاء و لوازم همراه زندانی به شرح زیر اقدام می‌شود:
الف - تحویل به یکی از بستگان یا آشنایان زندانی به درخواست وی و با ثبت صورت مجلس در دفاتر نگهبانی، انبار موسسه و پرونده زندانی؛
ب - ارسال از طریق پست یا به هر وسیله مطمئن دیگری برای بستگان زندانی به درخواست کتبی و با پرداخت هزینه توسط وی و اقدام به بسته بندی و لاک و مهر مرسوله و تنظیم صورت مجلس و ذکر مشخصات و محتویات و اخذ اثرانگشت زندانی توسط موسسه و تأیید مراتب توسط مسوول امور نگهبانی و انبارداری؛
پ - نگهداری اسناد، اشیاء و لوازم شخصی و قیمتی زندانی در محلی غیر از موسسه مانند صندوق امانات و یا توسط بانک ها یا بخش خصوصی طرف قرارداد و تفاهم با موسسه، به درخواست کتبی زندانی و پرداخت هزینه توسط وی و پس از موافقت رئیس موسسه، منوط به آن که تحویل، ارسال و یا نگهداری لوازم زندانی در مکانی غیر از موسسه فاقد منع قانونی باشد یا به دستور کتبی مقام قضایی یا قانونی مربوط منع نشده باشد؛
ت - در غیر از موارد فوق، مسوول اموال زندانیان مکلف به دریافت وسایل و امانت های زندانی و تنظیم و ارائه رسید در سه نسخه برای تسلیم به زندانی،درج در پرونده و نگهداری در صندوق یا کیسه پلمب شده اموال و همچنین مکلف به نگهداری مناسب وسایل و امانت ها است تا در هنگام آزادی یا انتقال یا مرخصی، با اخذ رسید به وی مسترد شود. ثبت اموال زندانی برابر فرم ابلاغی سازمان انجام می‌شود. واحد مذکور مجهز به دوربین مداربسته بوده و موظف به ارائه خدمات مستمر است.
بازرسی بدنی و همچنین بازرسی از لوازم همراه زندانی هنگام ورود و خروج از موسسه و آسایشگاه الزامی است و این بازرسی و تحویل لوازم باید در اتاقی مجهز به دوربین و توسط مأموران حفاظت فیزیکی آموزش دیده هم جنس و تا حد امکان با استفاده از تجهیزات الکترونیکی صورت گیرد. بازرسی بدنی بدون لباس یا بازرسی مواضع داخلی بدن متهمان و محکومان ممنوع است، مگر در صورت ضرورت به تشخیص مسوول بخش پذیرش و مشروط به انجام آن در خلوت، بدون وجود دوربین و توسط کارکنان آموزش دیده و با رعایت اصول اخلاقی و موازین بهداشتی.
هنگام تحویل زندانی به موسسه، وضعیت ظاهری و جسمانی وی کنترل و در فرم رسید زندانی درج می‌شود. فرم رسید پس از پذیرش زندانی، با ذکر تاریخ و ساعت تحویل در سه نسخه تهیه و یک نسخه آن حضوراً به مأمور بدرقه تحویل، یک نسخه در پرونده زندانی درج و نسخه دیگر به مرجع قضایی مربوط ارسال می‌شود. در صورت داشتن بیماری حاد یا شرایط جسمانی وخیم یا هر گونه جراحت و صدمه بدنی، ناتوانی، خالکوبی، علائم ویژه و ویژگیهای غیر طبیعی در بدن زندانی، مراتب در صورتجلسه ثبت می‌شود و در صورت وجود آثار ضرب و جرح و صدمه جدی و یا طرح ادعایی از سوی متهم یا محکوم در این خصوص، پیش از پذیرش ضمن گرفتن عکس از آثار صدمات و جراحات، به بهداری موسسه معرفی، معاینه و مراتب صورتجلسه می‌شود و به امضا و اثرانگشت مأمور بدرقه میرسد و موارد بلافاصله به نحو مکتوب به رئیس موسسه گزارش می‌شود تا ضمن ثبت موضوع، به مرجع قضایی ذی ربط نیز اعلام شود.
به همراه زندانی مجروح، مصدوم و بیمار که از بیمارستان ترخیص و برای پذیرش به موسسه معرفی می‌شود، باید خلاصه پرونده پزشکی نیز تحویل شود. در صورت لزوم مراجع قضایی ذی ربط مراکز درمانی و بیمارستانی را مکلف به تحویل میکنند. زندانی واجد بیماری حاد یا شرایط جسمانی وخیم و یا مجروح و یا مصدوم بر حسب نظر پزشک موسسه یا پزشک معتمد که نیازمند مراقبتهای پزشکی، درمانی و بیمارستانی است، تا زمان تثبیت وضعیت و بهبودی پذیرش نمی شود و توسط ضابطان مربوط به مرکز درمانی معرفی و مراتب بلافاصله به مرجع قضایی مربوط منعکس می‌شود.
به محض ورود متهم یا محکوم به بخش پذیرش، اطلاعات هویتی و قضایی وی به صورت سیستمی از سامانه سمپ به سامانه موسسه ارسال و برای تهیه کارت شناسایی داخلی از وی عکسبرداری میگردد و سپس نماینده مرکز تشخیص هویت نیروی انتظامی مستقر در موسسه، ضمن عکس برداری و احراز هویت از زندانی(محکوم)، ترجیحاً با استفاده از روشهای نوین و مناسب مانند روشهای الکترونیک و زیستسنجی (بیومتریک) و انگشت نگاری از تمامی انگشتان هر دو دست و به صورت الکترونیکی به عمل می آورد و متعاقباً نسخه دیجیتال تهیه شده نهایی قابل رویت و دسترسی در سامانه سجازا، اداره کل عفو و بخشودگی و سجل کیفری قوه قضاییه و مرکز تشخیص هویت ناجا می‌باشد.
تبصره ۱- انگشت‌نگاری از «متهمان»، ممنوع است مگر این که از طریق شماره ملی یا راه کار مشابه مانند استفاده از روشهای نوین و مناسب و شیوه‌های مدرن مانند روشهای الکترونیک و زیست سنجی (بیومتریک) احراز هویت ممکن نباشد. در صورت محکومیت متهم و پس از ابلاغ رای محکومیت یا وصول برگ اعلام محکومیت، اعم از قطعی و غیر قطعی، محکومٌ‌علیه از بازداشتگاه حسب مورد به یکی از موسسه های کیفری منتقل و در مرحله پذیرش، انگشت‌نگاری می‌شود.
تبصره ۲- در صورتی که متهم یا محکوم فاقد کارت ملی هوشمند باشد، موسسه هماهنگی های لازم را با اداره ثبت احوال به منظور ثبت نام و دریافت کارت ملی هوشمند انجام می دهد.
نیروی انتظامی به صورت مستمر نسبت به استقرار مأموران تشخیص هویت در موسسه اقدام می کند. نماینده تشخیص هویت نیروی انتظامی مستقر در موسسه، پس از بررسیهای لازم در صورت داشتن سابقه زندانی یا شناسایی هویت واقعی وی، مراتب را حداکثر ظرف یک هفته به موسسه و به مرجع قضایی ذی ربط اعلام می کند. در صورت انگشتنگاری زندانی و وصول محکومیت جدید برای وی، موسسه باید بدون اقدام به انگشتنگاری مجدد، مراتب را ضمن ثبت در سامانه زندان، جهت درج در سوابق سجل کیفری، به مرکز تشخیص هویت نیروی انتظامی اعلام نماید.
زندانی مکلف است هنگام ورود مشخصات هویتی و شماره ملی خود را به واحد پذیرش ارائه دهد و رئیس موسسه پس از احراز هویت، مراتب را به مرجع ذی ربط اعلام می کند. زندانی همچنین باید مشخصات، نشانی و شماره تماس حداقل یک نفر از بستگان یا آشنایان خود را اعلام کند تا در موارد ضروری با وی تماس گرفته شود.
پس از اتمام مرحله پذیرش، به منظور تشکیل پرونده وضعیت، شناسایی بیماریهای حاد و یا واگیردار، شناخت شخصیت و وضعیت جسمی و روانی، بررسی علل ارتکاب جرم و فراهم شدن مقدمات طبقه بندی، زندانی و یا متهم بازداشتی، حداقل به مدت یک هفته و حداکثر سه هفته، در بخش «تشخیص» نگهداری می‌شود.
تبصره ۱- در ابتدای ورود به بخش «تشخیص»، زندانی مجدداً مورد بازرسی بدنی قرار می‌گیرد و اقلام ضروری از قبیل لباس زیر، دو تخته پتوی مناسب، حوله متوسط دست و استحمام، مسواک و خمیردندان، شامپو و صابون، یک جفت دمپایی، تحویل وی می‌شود. در این بخش، استحمام و تعویض لباس الزامی است.
تبصره ۲- به منظور تسهیل در سازگاری با محیط و راهنمایی زندانی در بدو ورود، استقرار حداقل یک مددکار اجتماعی یا روانشناس و یک مددکار قضایی در بخش تشخیص الزامی است. رئیس موسسه تأمین امکانات لازم در واحد تشخیص و همچنین در بازداشتگاه ها را در اولویت قرار می دهد و امکان تماس تلفنی متهم یا زندانی با خانواده و وکیلش را به صورت رایگان و شبانه روزی طی ۴۸ ساعت اول، فراهم نماید.
تبصره ۳- در اجرای تبصره ماده ۲۲۶ قانون آیین دادرسی کیفری، در بخش تشخیص، تمهیدات لازم برای دسترسی متهم بازداشتی به افرادی که وی برای یافتن کفیل یا تودیع وثیقه معرفی می کند، فراهم می‌شود. همچنین در صورت اعتراض به اصل قرار، حسب مورد مراتب به مرجع صادرکننده قرار یا قاضی کشیک اعلام می‌شود.
در بخش «تشخیص» در اسرع وقت زندانی یا متهم بازداشتی برای بررسی مقدماتی، توسط پزشک و روانشناس موسسه مورد معاینه و مصاحبه قرار می‌گیرد و در صورت لزوم به تشخیص پزشک یا روان شناس موسسه برای بررسی تکمیلی و تخصصی مورد آزمایشهای پزشکی، روانپزشکی و آزمون های روانشناسی قرار می‌گیرد و وضعیت سلامت جسمی و روانی، علائم حیاتی، قد، وزن، بیماری فعلی، سوابق بیماریهای قبلی، داروهای مصرفی، احتمال ابتلا به بیماریهای مسری، واکسیناسیون، پوست و مو، دهان و دندان، بینایی، شنوایی و موارد حساسیت (آلرژی)، نوع ناتوانی، وضعیت بارداری و سایر شاخصهای پزشکی و روان کاوی مطابق ضوابط، بررسی و در پرونده سلامت زندانی ثبت و شرایط مناسب و ایمن برای نگهداری زندانی ناتوان یا بیمار فراهم میگردد و در صورت لزوم نسبت به مراقبتهای پزشکی، درمان بیماری و یا پیشگیری از هرگونه عوارض سوء، اقدام می‌شود.
تبصره ۱- هرگاه بنا بر نتایج بررسیها و مستندات بدست آمده، برای پزشک یا روانشناس موسسه، مشخص گردد که زندانی دارای ناتوانی، بیماری جسمی یا روانی است و نگهداری زندانی ناتوان در محیط موسسه، همراه با مخاطرات جسمی و روانی برای او یا دیگر زندانیان باشد یا شرایط مناسب و ایمن برای اقامت زندانی ناتوان فراهم نباشد و یا حبس موجب تشدید و یا تأخیر در بهبودی بیماری زندانی میگردد و یا چنانچه بیماری به نحوی است که مانع اجرای حبس باشد و مداوای زندانی در خارج از موسسه ضروری بوده یا امیدی به بهبودی بیمار نباشد، مراتب فوراً به رئیس موسسه اعلام می‌گردد تا در اسرع وقت به قاضی اجرا و مرجع قضایی مربوط گزارش شود و مطابق مقررات مواد۵۰۲ و ۵۲۲ قانون آیین دادرسی کیفری اتخاذ تصمیم و اقدام مقتضی صورت گیرد.
تبصره ۲- در موارد فوری (اورژانسی)، زندانیان بیمار به دستور مسوول واحد بهداشت و درمان و اجازه رئیس موسسه یا جانشین آن ها به بیمارستان و مراکز درمانی خارج از موسسه انتقال مییابند و موضوع در اسرع وقت به قاضی اجرا اطلاع داده می‌شود.
مددکاران اجتماعی در دوره تشخیص، در مورد پیشینه خانوادگی، تحصیلی، حرفه ای، اطلاعات مذهبی، علمی و مهارتی زندانی تحقیق کرده و ضمن تکمیل اطلاعات پرونده مربوط، راجع به وضعیت وی اظهار نظر میکنند.
رئیس موسسه یا با تفویض وی، مسوول واحد امور قضایی یا مسوول بخش تشخیص، روزانه در ابتدای وقت اداری با زندانیان تازهوارد ملاقات می کند و با تفهیم حقوق و تکالیف زندانیان اعم از ضوابط امنیتی، بهداشتی، رفاهی و انضباطی، نظامهای اعتباری، امتیازی و مالی، شرایط و شیوه طبقه بندی و برخورداری از ارفاق های قانونی، شیوه مشارکت در برنامه های اصلاح و تربیت و اشتغال و شیوه ثبت و پیگیری درخواست، اعتراض و گزارش در سامانه های مربوط را به نحو فردی یا گروهی و متناسب با وضعیت تحصیلی و سنی به آن ها آموزش می دهد. همچنین در دوره تشخیص از طرق مختلف مانند نمایش فیلم، نصب بنر، تهیه و توزیع جزوههای آموزشی مشتمل بر خلاصه آیین نامه سازمان، مقررات و حقوق و تکالیف زندانیان، در اختیار گذاشتن امکانات مخابراتی (تلفن های گویای مشاوره قضایی با همکاری مرکز وکلا و مشاوران خانواده قوه قضاییه و یا کانون وکلای دادگستری در قالب انعقاد تفاهمنامه)، آموزش و آگاه سازی زندانیان به طور مستمر انجام می‌گیرد.

هر موسسه با ثبت و به روز رسانی اطلاعات لازم در «سامانه جامع اطلاعات زندانیان» برای هر زندانی یا مددجو سه پرونده اصلی تحت عناوین «پرونده وضعیت»، «پرونده رفتاری» و «پرونده نظارتی» تهیه می نماید. «پرونده وضعیت» مشتمل بر بخش های فرعی و تخصصی زیر است که در بخش«پذیرش و تشخیص» تشکیل و متعاقباً تکمیل میگردد:
الف - «پرونده اجرای احکام» با مسوولیت واحد امورقضایی موسسه؛
ب - «پرونده شخصیت» با مسوولیت واحد بهداشت و درمان؛
پ - «پرونده سلامت» با مسوولیت واحد بهداشت و درمان؛
ت - «پرونده مددکاری اجتماعی» شامل بخشهای مالی، خانوادگی، اجتماعی، آموزشی، شغلی و مهارتی، با مسوولیت واحد اصلاح و تربیت؛
تبصره - پرونده‌های فوق باید در مرحله پذیرش و تشخیص به صورت الکترونیکی توسط کارشناسان ذی‌صلاح واحد ذی ربط تشکیل گردد و تا زمانی که زیرساخت فنی مناسب، برای سامانه الکترونیکی پروندههای مذکور فراهم نشده باشد، الزاماً باید پرونده‌ها به صورت کاغذی تهیه و نگهداری شود. در هر حال پرونده اجرای احکام به دو صورت الکترونیکی و کاغذی تهیه میگردد؛

برنامه روزانه زندانیان در موسسه به شرح زیر است:
الف - بیدارباش پیش از طلوع آفتاب با مراعات حال افراد معذور؛
ب - انجام امور مذهبی، استحمام، نظافت شخصی و نظافت آسایشگاه تا طلوع آفتاب؛
پ - سرشماری و شروع ورزش صبحگاهی هنگام طلوع آفتاب؛
ت - صرف صبحانه؛
ث - حسب مورد شرکت در کلاسهای آموزشی، کارگاههای اشتغال و حرفه آموزی و سایر برنامه های اصلاحی و تربیتی؛
ج - انجام فرایض دینی، صرف ناهار و استراحت از ساعت ۱۲ ظهر تا ۱۴:۳۰؛
چ - شرکت در برنامه ها و فعالیتهای فوق العاده اصلاحی و تربیتی از ساعت ۱۴:۳۰ به بعد؛
ح - سرشماری عصرگاهی و انجام فریضههای دینی هنگام مغرب و سپس صرف شام.
تبصره ۱- حضور در هواخوری بر اساس برنامه موسسه است که حداقل دو نوبت در روز و مدت آن نباید کمتر از یک ساعت باشد.
تبصره ۲- اجرای برنامه ورزش صبحگاهی در هوای آزاد، سالن ورزش و یا مکان مناسب دیگر به مدت حداقل نیم ساعت در روز برای زندانیانی که قادر به انجام ورزش هستند الزامی است.
در تمامی موسسه ها امکان برگزاری نماز جماعت فراهم می‌شود. پخش اذان در اوقات شرعی الزامی است.
خاموشی در شش ماه اول سال رأس ساعت ۲۲ و در شش ماه دوم رأس ساعت ۲۱ خواهد بود. در مواقع خاص، تماشای برنامه های مهم تلویزیون حداکثر به مدت دو ساعت پس از ساعت خاموشی با مجوز رئیس موسسه و یا رئیس اندرزگاه با ثبت مجوز در دفتر وقایع موسسه و در اتاق زندانیان، همراه با خاموشی و رعایت حال دیگران مجاز است.
جهت نظارت بر حسن اجرای برنامه ها و مقررات، کلیه اتاقها، سالن ها، اندرزگاهها و اماکن عمومی موسسه مجهز به دوربین مداربسته هوشمند بوده و در طول ساعات شبانه‌روز باید اقدام به ضبط صدا و تصویر نموده و در راهروها و محیطهای عمومی نور کافی وجود داشته و اماکن موسسه با استفاده از نظر کارشناسان از رنگآمیزی و تجهیزات مناسب برخوردار باشد.
تبصره ۱- رئیس موسسه و فرمانده یگان حفاظت و مسوول حفاظت و اطلاعات به کلیه تصاویر دوربین های مداربسته دسترسی و نظارت و امکان بازبینی تصاویر را خواهند داشت، همزمان رئیس اندرزگاه و مراقب مسوول نیز در حیطه وظایف محوله، به تصاویر مربوط به بخشهای مختلف اندرزگاه و بند مربوط نظارت می نمایند. استخراج هرگونه صوت و تصویر دوربینهای موسسه با رعایت مقررات مربوط به محرمانگی و طبقه بندی اسناد و اطلاعات، منوط به هماهنگی با حفاظت و اطلاعات سازمان خواهد بود.
تبصره ۲- در صورت بروز هر گونه حادثه، تخلف و یا جرم در موسسه اگر به دلایلی نظیر نقص و عیب فنی تجهیزات، امکان استفاده از دادههای صوتی و تصویری دوربینهای مداربسته برای بررسی و تحلیل مورد مذکور، وجود نداشته و یا در موعد مقرر توسط موسسه به مقامات صلاحیت دار ارائه نگردد، مسوولیت قانونی برای پاسخگویی نزد مراجع قضایی و اداری بر عهده رئیس موسسه و فرمانده یگان حفاظت است.
تبصره ۳- دوربین ها همه باید دارای شماره باشد به گونهای که برای زندانیان و گزارشگران تخلف، امکان آدرسی دهی به آن ها با هدف استناد به داده های صوتی و تصویری وجود داشته باشد.
تبصره ۴- دستورالعمل شیوه بهکارگیری و بهرهبرداری از دوربینهای هوشمند و تعیین بازه زمانی حفظ داده های صوتی و تصویری مربوط، ظرف حداکثر شش ماه از تاریخ تصویب این آیین نامه توسط سازمان تهیه می‌گردد.
بیماران و افراد سالخورده با تأیید پزشک موسسه از اجرای تمام یا برخی از برنامه هایی که انجام آن برای دیگر زندانیان الزامی است معاف هستند.
اشیاء و لوازم مجاز برای نگهداری توسط زندانی در داخل موسسه عبارت است از: کتاب و نشریه های مجاز، خمیر دندان و مسواک غیر فلزی، جای صابون غیر فلزی، صابون، شامپو و پودر لباس شویی، کیسه حمام، شانه غیر فلزی، حوله متوسط دست و حمام، یک جفت دمپایی، دو جفت جوراب، لباس زیر به تعداد کافی، دو عدد پیراهن مناسب فصل و یا لباس متحدالشکل مخصوص موسسه، یک عدد شلوار و زیرشلواری، عینک طبی، ناخنگیر فاقد چاقو، لوازم و وسایل غذاخوری شامل بشقاب غیر فلزی، لیوان غیر شیشه ای و قاشق.
تبصره - نگهداری و داشتن وسایل دیگر، ممنوع و تخلف انضباطی محسوب می‌شود مگر به پیشنهاد رئیس موسسه و تأیید مدیر کل زندان های استان، که در این صورت اشیای مذکور هنگام ورود با ذکر مشخصات کامل در دو نسخه صورتمجلس شده و یک نسخه در اختیار آورنده قرار می‌گیرد و نسخه دیگر در پرونده زندانی ثبت می‌شود.

زندانیانی که خارج از زندان بسته کار و شب ها در آسایشگاه مرکز حرفه‌آموزی و اشتغال و زندان نیمهباز به استراحت می پردازند و همچنین زندانیانی که در محوطه زندان بسته کار و شب ها در آسایشگاه اندرزگاه کارگری استراحت میکنند، میتوانند علاوه بر داشتن لباس کار، در فصل سرما نیز البسه گرم مانند کاپشن، دستکش، کلاه و شلوار گرمکن از هر کدام یک دست همراه خود داشته باشند.

نگهداری و استفاده از کفش یا کتانی در داخل زندان های بسته ممنوع است. رئیس موسسه با تشخیص و اعلام واحد اصلاح و تربیت آن موسسه، کفش و لباس ورزشی مورد نیاز زندانیانی که در تیم های ورزشی عضویت دارند را برای زمان تمرین یا برگزاری مسابقه و نیز کفش ورزشی برای استفاده دیگر زندانیان به هنگام ورزش را تهیه و در اختیار آنان قرار می دهد.
هنگام انتقال زندانی به اندرزگاه یا موسسه دیگر، تشریفات قانونی برای تحویل و بستهبندی لوازم و اشیای زندانی که در انبار نگهداری می‌شود انجام می‌گیرد و یک نسخه از صورتمجلس در سوابق نگهداری و نسخه دیگر به محل نگهداری جدید ارسال می‌شود.

به پیشنهاد مدیر کل زندان های هر استان برای کارکنان موسسه ها و همچنین متهمان، محکومان و مددجویان به استثنای محکومانی که در مراکز حرفه‌آموزی و اشتغال خارج از موسسه هستند، با نظر کارشناسان، حسب مورد لباسهای متحدالشکل با برچسب مشخصات هویتی، متناسب با نوع موسسه، طبقه بندی، فصول سال، آب و هوای استان و با رعایت کرامت انسانی و شئونات عرفی، طراحی و با تصویب رئیس سازمان تأمین می‌شود. پوشیدن این لباسها الزامی است. در موارد اعزام به خارج از موسسه نمی توان زنان را به استفاده از چادر و زندانیان جرایم سیاسی و مطبوعاتی، محکومان مالی(حقوقی) و مددجویان کانون را به استفاده از لباس موسسه ملزم کرد.

سرشماری زندانیان در دو نوبت صبح و عصر صورت می‌گیرد. ثبت آمار در دفتر وقایع و مقایسه آن با سامانه اطلاعات و تنظیم صورتجلسه توسط مراقب مسوول الزامی است. در صورت لزوم و حسب مورد به هنگام جابجایی شیفت کاری نیز سرشماری انجام می‌شود.
تبصره - سازمان با ایجاد زیرساخت لازم، شرایط را برای سرشماری زندانیان و حضور و غیاب آنان در بخش های مختلف موسسه، با استفاده از فناوری های نوین از جمله انگشت نگاری الکترونیکی، اسکن، مچ بند یا بازشناسی از طریق امواج رادیویی فراهم می آورد، در این صورت ثبت آمار و وقایع باید به صورت برخط در سامانه سجازا انجام گیرد.
حداقل ماهی یکبار اماکن و لوازم زندانیان توسط مأموران یگان حفاظت موسسه و تحت تعلیم و نظارت فرمانده یگان، بازرسی و گزارش آن تهیه و پس از ملاحظه رئیس موسسه و صدور دستورهای لازم در سامانه مربوط ثبت و بایگانی می‌شود. در صورت کشف اشیاء یا مواد ممنوع، با تنظیم صورتجلسه مراتب در سوابق مربوط به زندانی متخلف در سامانه مربوط ثبت و شورای انضباطی مطرح و در صورت داشتن وصف مجرمانه، موضوع به مرجع قضایی صلاحیت دار گزارش می‌شود. ممانعت زندانی از انجام بازرسی و مقاومت وی در برابر مأموران زندان، تمرد محسوب و مراتب ضمن گزارش به دادستان یا رئیس حوزه قضایی بخش، در شورای انضباطی نیز مطرح می‌شود.
به منظور جلب مشارکت زندانیان در پیشبرد اهداف و برنامه های موسسه، زندانیان هر سالن یا هر بند، در هر سال ۳ یا ۵ نفر را که دارای درجه اعتباری کافی هستند، از میان خود به عنوان «شورای زندانیان» انتخاب مینمایند و رئیس موسسه یکی از اعضای شورای مذکور را با تأیید حفاظت و اطلاعات موسسه، برای مدت ششماه به عنوان «وکیل بند» منصوب می کند تا به عنوان نماینده زندانیان آن بخش، نسبت به انعکاس و پیگیری مشکلات زندانیان و پیشبرد برنامه های اجرایی، با مسوولان موسسه همکاری و مشارکت داشته باشد.
تبصره - واگذاری تکالیف زندانبانان یا مأموران مراقب، به وکیل بند و سایر زندانیان ممنوع است.
زندانیان مکلف به حسن رفتار و سلوک با یکدیگر و اطاعت از دستورهای قانونی مسوولان، مراقبان و مأموران موسسه و رعایت تمام مقررات داخلی هستند و در صورت ارتکاب تخلف، مراتب در شورای انضباطی مطرح و در پرونده رفتاری زندانی ثبت می‌شود.
در صورت بروز اغتشاش در موسسه، رئیس موسسه بلافاصله مراتب را به مدیر کل زندان های استان و حسب مورد دادستان یا رئیس حوزه قضایی بخش و نیروهای انتظامی یا نظامی محل اعلام و مطابق دستور قضایی اقدام می کند. همچنین در صورت ضرورت با استفاده از نیروهای انتظامی یا نظامی در جهت برقراری آرامش و جلوگیری از بروز حوادث یا ایراد خسارت به افراد و اموال اقدام و متخلف را حسب مورد به مرجع قضایی یا شورای انضباطی معرفی می کند. مدیر کل زندان های استان بدون فوت وقت مراتب را به سازمان اعلام و برابر تدابیر سازمانی و وفق قوانین و مقررات اقدام خواهد کرد.
سازمان مکلف است ترتیبی اتخاذ کند که هر طبقه از زندانیان و مددجویان بر اساس اصول طبقه بندی و با توجه به برنامه های اصلاحی و تربیتی مدون، از دورههای آموزشی تخصصی و تفکیکی و برنامه های متنوع فرهنگی و تربیتی از قبیل آموزشهای رسمی و غیر رسمی علمی، فرهنگی، مذهبی، ورزشی و هنری و مانند آن به صورت داوطلبانه برخوردار شوند. در هر موسسه مجموعه اقدامات و برنامه های تفصیلی اصلاحی و تربیتی مختص هر طبقه که تعیین کننده رفتارهای مطلوب آنان است، بر اساس «منشأهای ارتکاب جرم» که در پرونده وضعیت زندانی، شناسایی شده، مبتنی بر اصول علمی و با هدف رفع یا تعدیل این منشأها و با در نظر گرفتن طول مدت اقامت زندانیان در موسسه و دیگر اوضاع و احوال موثر، توسط کمیته تخصصی اصلاح و تربیت (موضوع تبصره یک ماده۲۷ این آیین نامه)، تصویب و جهت اجرا به رئیس موسسه اعلام می‌گردد. رئیس موسسه شرایط مناسب برای انجام این برنامه ها را فراهم می کند و بر اجرای صحیح آن از طریق واحد اصلاح و تربیت موسسه، نظارت دارد. کمیته می‌تواند به درخواست هر یک از زندانیان یا مددکاران، با بررسی میزان اثرگذاری برنامه های اصلاحی، نسبت به بازنگری در برنامه ها، اتخاذ تصمیم نماید.
تبصره - معاون سلامت، اصلاح و تربیت سازمان مکلف است فهرست عناوین، سرفصلها و تقویم اجرایی انواع برنامه های اصلاحی، تربیتی، آموزشی، فرهنگی، هنری و ورزشی قابل اجرا، حسب مورد در بخشهای مختلف موسسه یا برای طبقات متنوع زندانیان را سالانه، تهیه و به موسسه های کیفری سراسر کشور ابلاغ و برحسن اجرای آن نظارت کند.
کلیه فعالیتهای زندانی در برنامه های روزانه موسسه از جمله انجام تکالیف، مشارکت در اشتغال یا در بخش خدمات موسسه و نیز مشارکت وی در برنامه های اصلاحی و تربیتی در پرونده رفتاری وی ثبت می‌گردد. در پرونده رفتاری زندانی، در ازای میزان مشارکت وی در اشتغال مولد یا مشارکت در بخش خدمات عام المنفعه موسسه، علاوه بر دستمزد پرداختی در اشتغال مولد، به زندانی «امتیاز رفاهی» نیز تعلق می‌گیرد و در ازای انجام تکالیف و مشارکت در اجرای برنامه های اصلاحی و تربیتی، به زندانی «نمره اعتباری» اعطاء می‌گردد.
تبصره ۱- بهره مندی زندانی از امور رفاهی فوق العاده در موسسه (بیشتر از حقوق اولیه هر زندانی، نظیر: افزایش سقف اعتباری کارت بانکی، افزایش دفعات تماس تلفنی یا ملاقات تصویری (الکترونیکی)، فراهم شدن امکان خرید اقلام رفاهی خاص از فروشگاه موسسه) و امکان بهره مندی وی از خدمات آموزشی و فرهنگی فوق العاده، تنها از طریق مصرف «امتیاز رفاهی»، امکان پذیر است.
تبصره ۲- بهره مندی زندانی از ارفاق های قانونی مانند مرخصی، انتقال به زندان نیمه باز، اعزام به کار در خارج از زندان (رأی باز یا مرکز حرفه آموزی و اشتغال)، ملاقات حضوری یا خصوصی، نظام نیمهآزادی، آزادی مشروط، آزادی تحت نظارت سامانه های الکترونیکی و خدمات پس از خروج، بر اساس «درجه اعتباری» کسب شده خواهد بود. زندانیان متناسب با نمره اعتباری مکتسبه، به چهار درجه "ضعیف، متوسط، خوب و عالی" تقسیم می‌شوند.
تبصره ۳- احصاء و ثبت فعالیتهای زندانی و اعطای امتیاز و نمره اعتباری در پرونده رفتاری وی، حتی المقدور با بهره گیری از سیستمهای هوشمند و فناوریهای نوین و با حداقل مداخله و اعمال سلیقه انسانی در سامانه سجازا ثبت و اعمال می‌گردد.
تبصره ۴- پول، امتیاز و نمره اعتباری، قابل تبدیل به یکدیگر نیست. در هر موسسه تا زمانی که زیر ساخت های اجرایی و سامانه لازم برای اشتغال و خدمات عامالمنفعه متناسب با تعداد زندانیان متقاضی فراهم نشده است، سطح برخورداری زندانیان از امور رفاهی، تابع نمره اعتباری است.
تبصره ۵ - دستورالعمل اجرایی سازکار ثبت رفتارهای زندانی در پرونده رفتاری و ارزیابی مجدد شخصیت زندانی در مقاطع زمانی مختلف و اعطای درجه اعتباری و همچنین نحوه کسب و مصرف امتیاز رفاهی و کیفیت تأثیر آن ها در برخورداری زندانی از امور مالی و رفاهی و ارفاق های قانونی، با رعایت اصل شفافیت، عدالت و با اجتناب از هرگونه زمینههای تبانی، تبعیض و فساد، ظرف مدت شش ماه پس از لازم الاجرا شدن این آیین نامه توسط «معاونت سلامت،اصلاح و تربیت» تهیه و به تصویب رئیس سازمان می‌رسد.
رئیس موسسه در اجرای برنامه های فرهنگی و تربیتی برای زندانیان، دورههای مذهبی در رشتههایی از قبیل آموزش نماز، ترویج و اقامه آن، آموزشهای قرآنی (با ترجیح رویکرد درک مفاهیم و تفسیر)، اخلاق، احکام، اعتقادات و معارف اسلامی، نهجالبلاغه و سبک زندگی اسلامی و دورههای مهارت های اساسی زندگی از قبیل پیش گیری از آسیبهای اجتماعی(از جمله اعتیاد)، برنامه های روانشناسی و مشاوره (به ویژه در حوزه مهارتهای اجتماعی وخانوادگی) را در اولویت قرار می دهد. اجرای سیاست برونسپاری و استفاده از ظرفیت نهادهای مختلف مانند سازمان تبلیغات اسلامی، سازمان نظام روانشناسی و مشاوره، موسسات و کلینیکهای تخصصی بخش خصوصی و نهادهای مردمی در این راستا بلامانع است. روحانیون، مدرسان و مربیان معرفیشده از سوی این نهادها پس از تأیید صلاحیت توسط واحدهای اصلاح و تربیت و حفاظت و اطلاعات موسسه، با نظر رئیس موسسه پذیرفته می‌شوند.
در هر موسسه، ائمه جماعات و مربیان مذهبی جهت اقامه نماز جماعت و برگزاری دوره های آموزش مذهبی، با همکاری نهادهای فرهنگی از قبیل حوزههای علمیه، مراکز تربیت مربی و اعزام روحانی، حضور می یابند.
دفتر امور فرهنگی و تربیتی سازمان فهرست نشریهها و مجلهها و محصولات آموزشی، فرهنگی، هنری و ورزشی مجاز جهت استفاده زندانیان را سالانه تهیه و ابلاغ می کند. مسوول واحد اصلاح و تربیت موسسه ضمن نظارت بر این موضوع، اقلام مذکور را تهیه و به صورت رایگان در اختیار زندانیان قرار می دهد.
رئیس موسسه مکلف است نسبت به راه اندازی سیمای زندان یا واحد سمعی و بصری تحت نظر واحد اصلاح و تربیت یا واحد فرهنگی اقدام و از این طریق نسبت به تولید برنامه و نمایش فعالیت های فرهنگی، آموزشی، ورزشی و هنری زندانیان و تهیه و نمایش انواع فیلم های آموزنده و اخلاقی در همه بخش ها و بندهای موسسه اقدام کند.
اجرای برنامه های علمی، ورزشی، هنری و ادبی توسط زندانیان با رعایت مقررات حاکم و با نظارت و هماهنگی واحد اصلاح و تربیت یا واحد فرهنگی موسسه، مجاز است.
به پیشنهاد رئیس موسسه و پس از موافقت مدیرکل زندان های استان، شرکت گروهی زندانیان داوطلبی که دارای درجه اعتباری لازم باشند، در برنامه اصلاحی و تربیتی معین در خارج از موسسه، از جمله سفرهای زیارتی، آموزشی، ورزشی و یا اردوهای جهادی و عامالمنفعه، در صورت موافقت شورای طبقه بندی و تودیع تأمین نزد قاضی اجرا، حداکثر به مدت یک ماه بلامانع است.
زندانیان اقلیتهای دینی شناخته شده در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران میتوانند یک جلد کتاب مقدس خود را در اختیار داشته باشند. حضور نماینده اقلیتهای دینی و مذهبی در موسسه جهت هدایت و ارشاد، به درخواست زندانی و موافقت رئیس و مسوول حفاظت و اطلاعات موسسه با رعایت قوانین و مقررات سازمان امکان پذیر است.

سازمان مکلف است زمینه سوادآموزی و ادامه تحصیل زندانیان حسب مورد در مقاطع ابتدایی، متوسطه و عالی را مطابق قوانین جاری کشور و امکانات سازمانها و وزارتخانه‌های مربوط فراهم کند. شرکت افراد دارای سن کمتر از هجده سال تمام شمسی در مقاطع تحصیلی متوسطه و پایینتر و همچنین افراد بیسواد کمتر از شصت سال سن در آموزشهای رسمی کلاسهای نهضت سوادآموزی الزامی است. عدم مشارکت در این دوره‌ها موجب محرومیت از کسب امتیازهای مقرر در این آیین‌نامه می‌شود.

مطابق اصل سیام قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران و بند «ج» ماده ۳۸ قانون احکام دائمی برنامه های توسعه کشور مصوب ۱۳۹۵ و آیین‌نامه اجرایی آن، سازمان با همکاری وزارت آموزش و پرورش، سازمان نهضت سوادآموزی و سازمان آموزش فنی و حرفهای کشور، امکانات لازم را جهت سوادآموزی و ادامه تحصیل و حرفه‌آموزی، همانند دیگر افراد جامعه برای زندانیان و مددجویان فراهم می کند. مدرسان و مربیان مدارس، آموزشگاه‌های علمی، فنی و حرفهای، کار و دانش و کلاسهای نهضت سوادآموزی توسط مراجع مربوط، جهت تدریس به موسسه معرفی می‌شوند. پس از تأیید واحد اصلاح و تربیت و حفاظت و اطلاعات موسسه، تردد این افراد و عوامل اجرایی مراجع مذکور به داخل موسسه جهت تدریس مجاز است.

وزارتخانه‌های آموزش و پرورش، علوم، تحقیقات و فناوری، سازمان نهضت سوادآموزی و سازمان فنی و حرفه ای کشور بر اساس برنامه رسمی خود و با هماهنگی و همکاری مسوولان موسسه، آزمون های مقطعی و سالانه مربوط را در موسسه برگزار می کنند و در صورت موفقیت، گواهینامه رسمی بدون ذکر محل تشکیل دوره و زندانی بودن فرد صادر و به وی اعطا می‌شود. تردد عوامل اجرایی برگزاری آزمون های مصوب به داخل موسسه پس از تأیید واحد اصلاح و تربیت و حفاظت و اطلاعات آن موسسه مجاز است.
چنانچه زندانی مایل به شرکت در آزمونی است که امکان برگزاری آن در داخل موسسه وجود ندارد، تنها میتواند در محدوده ضوابط مرخصی و یا اعزام تحتالحفظ با دستور مرجع قضایی اقدام کند.
سازمان در تمام موسسه های تابعه، با رعایت اصول معماری ایرانی - اسلامی، مکان مناسب قابل دسترس، جاذب و درخور شأنی را به عنوان نمازخانه احداث می نماید.
تأمین هزینه‌های مربوط به تحصیلات عالی، فعالیت های ورزشی یا هنری فوق العاده و اشتغال خویش فرما بر عهده زندانی است. مدیرکل زندان های استان و رئیس موسسه میتوانند زندانیان نیازمند را در راستای تأمین ملزومات، تجهیزات و هزینه های متعلقه، حمایت کنند.
رئیس موسسه با جذب کمک و همکاری وزارتخانه ها، سازمانها، نهادهای عمومی غیر دولتی و تشکل های مردمنهاد با رعایت استانداردهای وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، با توجه به تعداد زندانیان، کتابخانه مجهزی حاوی کتابهای حقوقی، مجموعه قوانین، علمی، مذهبی، اخلاقی، داستانی، ادبی، هنری، ورزشی و فنی را جهت استفاده زندانیان و مددجویان تأسیس می کند. زندانیان می‌توانند در ساعات مقرر در کتابخانه مطالعه کنند و یا کتاب به امانت گیرند. تعامل با نهاد کتابخانههای عمومی جهت تحت پوشش قرار دادن کتابخانه موسسه اصلاح وتربیت و انجام کتابداری، بهروزرسانی و تهیه کتابهای جدید برای کتابخانه یا نسخ الکترونیکی آن ها را بر عهده واحد اصلاح و تربیت موسسه است.
سازمان مکلف است با همکاری وزارت ورزش و جوانان و فدراسیونهای ورزشی و دیگر سازمان های ذی ربط و در صورت امکان با جذب کمک نهادها و موسسه های عمومی غیر دولتی، نهادهای مردمی یا خیرین، سالن های ورزشی را راه اندازی و گسترش دهد و امکانات، تجهیزات و ملزومات ضروری ورزشی را تهیه و مربیان ورزشی را به کار گیرد.
اعزام زندانیان برای شرکت در مسابقات علمی، فرهنگی، هنری و ورزشی خارج از موسسه در چارچوب سیاستهای ابلاغی سازمان با تأیید شورای طبقه بندی و قاضی اجرا و نیز اخذ تأمین مناسب انجام می‌گیرد و در صورت عجز محکوم از تودیع تأمین مناسب، اعزام با موافقت قاضی اجرا و تحت الحفظ مأمورین یگان حفاظت موسسه به عمل میآید. اعزام زندانیان تحت قرار مستلزم اخذ موافقت مقام قضایی مربوط است.
مقام های مجاز برای ورود به موسسه عبارتند از: رئیس قوه قضاییه و معاونان وی، رئیس دیوان عالی کشور، دادستان کل کشور، رئیس سازمان قضایی نیروهای مسلح و معاونان وی در مورد متهمان و محکومان مربوط به آن سازمان، وزیر دادگستری، دادستان انتظامی قضات و معاونان و دادیاران انتظامی، رئیس و بازرسان دفتر حقوق شهروندی و ستاد حقوق بشر قوه قضاییه،رئیس کل دادگستری استان و معاونان وی، رئیس سازمان زندان ها و اقدامات تأمینی و تربیتی و معاونان وی، مدیران کل سازمان زندان ها و اقدامات تأمینی و تربیتی و معاونان ایشان، فرمانده یگان حفاظت، مأموران بازرسی، حفاظت و اطلاعات و یگان سازمان، بازرسان اعزامی رئیس قوه قضاییه، دادستان و معاونان وی، رئیس و دادستان سازمان قضایی نیروهای مسلح استانها، بازرسان اعزامی از سوی سازمان بازرسی کل کشور بر اساس ابلاغ صادر شده و با هماهنگی مدیر کل زندان های استان، مسوولان دفتر صیانت از حقوق زندانیان سازمان و مسوولان واحدهای استانی این دفتر در حوزه قضایی استان محل خدمت، روسای دادگستری، قاضی اجرا و قضات دادگاه ها و دادسراها در مواردی که پرونده زندانی نزد آنان مفتوح است و همچنین بازرسان و کارشناسان اعزامی از سوی سازمان و یا اداره کل استان.
بازدید مقام‌های دستگاه های اجرایی، نمایندگان مجلس شورای اسلامی و ائمه جمعه از موسسه با موافقت مدیرکل زندان های استان و سایر افراد با هماهنگی و اجازه از رئیس سازمان امکان پذیر است.
بازدید هیأت های خارجی از موسسه پس از هماهنگیهای لازم و اخذ مجوز از رئیس سازمان امکان پذیر است.
ورود نمایندگان و بازرسان سازمان تعزیرات حکومتی کشور به موسسه با معرفی مدیر کل تعزیرات استان و تنها برای بازرسی از فروشگاه های موسسه و رسیدگی به امور زندانیان آن مرجع امکان پذیر است.

غیر از مقام‌های مذکور در ماده ۹۷ این آیین نامه و مسوولان موسسه مشتمل بر رئیس و معاونان، فرمانده یگان حفاظت، رئیس حفاظت و اطلاعات، نماینده بازرسی و نمایندگان اعزامی سازمان که برای نظارت و سرکشی اجازه ورود به بند زنان را دارند، ورود دیگر کارکنان مرد به این بند ممنوع است مگر در صورت ضرورت و تنها با مجوز صادرشده از سوی رئیس موسسه و با حضور کارکنان زن.

مدیران و نمایندگان انجمن، ستاد دیه، بنیاد و کارکنان دفاتر خدمات الکترونیک قضایی می‌توانند با اجازه رئیس موسسه و رعایت مقررات این آیین‌نامه برای انجام وظایف خود وارد موسسه شوند و همچنین کارآفرینان، خیرین و گروه های مردم نهاد در راستای اجرای تفاهم نامه ها و تحقق سیاست ها و برنامه های سازمان، با هماهنگی و تایید واحد حفاظت و اطلاعات و رئیس موسسه، می‌توانند از بخش‌های ذی‌ربط در موسسه بازدید نمایند.

ورود و خروج مأموران اطلاعاتی و امنیتی به موسسه به منظور انجام امور محول‌شده با مجوز صادرشده از سوی دادستان یا قاضی رسیدگی‌کننده و پس از هماهنگی با رئیس موسسه و با رعایت مقررات این آیین نامه و ثبت مشخصات در دفتر موسسه امکان پذیر است. تردد وسیله نقلیه آنان نیز مشمول مقررات این آیین نامه است.
تبصره - به منظور احراز هویت صحیح مأموران مراجعه کننده به موسسه جهت تحویل زندانی به مراجع انتظامی یا امنیتی، ضروری است علاوه بر احراز هویت متداول و بررسی اصالت نامه‌های ارسالی در سامانه، نسبت به ارسال پیامک تایید به تلفن اعلامی مراجعه کننده (ثبت شده در سامانه ثنا) اقدام و پس از درج کد تایید در سامانه سجازا و تایید سامانه نسبت به تحویل زندانی به وی اقدام شود. تا زمانی که زیرساخت های فنی لازم تأمین نگردیده است، حتی المقدور از طریق تماس تلفنی با مقام مافوق ضابطان مربوط، احتیاط و اطمینان لازم بابت احراز هویت مأموران به عمل می‌آید.

همراه داشتن سلاح گرم یا سرد هنگام ورود مقام‌ها و اشخاص بازدید کننده از موسسه ممنوع است. همچنین بازدیدکنندگان نمی‌توانند اشیای ممنوع از قبیل تلفن همراه و تجهیزات ضبط صوتی و تصویری به همراه داشته باشند یا مبادرت به تصویربرداری و یا مبادله هر گونه اشیاء و نوشته‌جات با زندانی نمایند.
تبصره - مبادله نوشته‌جات از سوی مقامات ذیصلاح و همچنین همراه داشتن گوشی تلفن توسط مقامها و اشخاص مذکور در مواد ۹۷ و ۹۸ این آیین‌نامه در موارد ضروری بلامانع است. تهیه و انتشار فیلم یا عکس از زندانی و یا انتشار شرح احوال وی به گونه‌ای که باعث شناسایی، هتک حیثیت او نشود، با رضایت کتبی زندانی و مجوز مدیر کل زندان های استان و دفتر حفاظت و اطلاعات سازمان مجاز است.

پژوهشگران رشته‌های حقوق جزا و جرم‌شناسی، جامعه‌شناسی، روان شناسی، روان پزشکی، علوم تربیتی و دیگر رشتههای مرتبط با زندان و امور زندانیان که در مقاطع کارشناسی ارشد و دکتری تحصیل می‌نمایند و افراد دارای مدرک تحصیلی در همین مقاطع که در رشته‌های پیشگفته تدریس یا تحقیق علمی میکنند، تنها با ارائه معرفی نامه از رئیس دانشگاه محل تحصیل یا مرجع علمی اعم از دانشگاه، حوزه علمیه یا پژوهشگاه سفارش‌دهنده تحقیق و همچنین اعلام نظر کتبی مدیرکل زندان های استان میتوانند از موسسه بازدید کنند. در پژوهش هایی که با تأیید پژوهشگاه قوه قضاییه ارسال می‌شود، تهیه فیلم، تصویر و گزارش از زندانی، انجام مصاحبه با وی یا مطالعه پرونده های شخصیت تنها در صورت ذکر در معرفینامه و مشروط به رضایت زندانی و اعلام نظر مدیرکل زندان های استان و موافقت سازمان و با تأیید و نظارت واحد حفاظت و اطلاعات امکان پذیر است. به هر حال افشای هویت زندانی ممنوع است.
بازدیدکنندگان باید به هنگام ورود احراز هویت شوند و مجوز کتبی آنان، ساعات ورود و خروج، مشخصات کامل و علت بازدید در دفتر وقایع و دفتر مخصوص بازدیدکنندگان ثبت شود. نظرات اصلاحی، انتقادی و یا نتیجه مشاهدات و استنباط بازدیدکننده در دفتر مذکور منعکس و از طریق ادارات کل زندان ها به سازمان گزارش می‌شود تا در جهت بهبود وضعیت موسسه مورد استفاده قرار گیرد.
به منظور اجرای کامل اصول مندرج در مواد ۲ و ۲۶۲ این آیین نامه، هرگونه اتخاذ تصمیم، اعمال تکلیف و یا بهره مندی زندانی، مددجو و متهم بازداشتی از حقوق مصرح در مقررات، در پرتو اصول مذکور تفسیر و اجرا می‌شود.
ارتکاب رفتارهای سوء، از قبیل تندخویی، رفتار و گفتار موهن و هر گونه آزار و شکنجه روانی و جسمی توسط کارکنان موسسه نسبت به زندانیان مطلقاً ممنوع است و حسب مورد میتواند منجر به پیگرد انضباطی، انتظامی یا کیفری فرد متخلف شود.
به منظور آموزش، ترویج و رعایت حقوق متهمان بازداشتی و زندانیان، معاونت سلامت اصلاح و تربیت در پایان هر فصل گزارشی جامع در خصوص وضعیت حقوق زندانیان و بازداشت شدگان در موسسه های تابعه، تهیه و برای رئیس سازمان ارسال می کند. این گزارش حاوی موارد زیر است:
الف - کشف موارد نقض حقوق متهمان و زندانیان در موسسه های کیفری و بررسی و پیگیری آن و اعلام نتیجه به رییس سازمان؛
ب - همکاری با هیأت نظارت بر اجرای قانون احترام به آزادی های مشروع و حفظ حقوق شهروندی و همچنین همکاری با معاونت امور بین الملل و حقوق بشر قوه قضاییه و دیگر نهادهای حقوق بشری پس از هماهنگی با رئیس سازمان؛
پ - نظارت بر حسن اجرای این آیین نامه در موارد مربوط به حقوق شهروندی و انجام دیگر امور محول شده به این دفتر، مطابق قوانین و مقررات حاکم؛
ت - تهیه کتابچه راهنما متضمن حقوق و تکالیف قانونی زندانی و قراردادن آن در اختیار زندانی ؛
ث - راه اندازی سامانه ارتباطی و پاسخگویی سیستمی و پیگیری موارد اعلامی از سوی بازداشت شدگان، زندانیان، خانواده و یا وکلای آنان.
سازمان مکلف است مطابق قانون حمایت از حقوق معلولان مصوب ۱۳۹۷/۲/۱ و دیگر مقررات مربوط، زمینه اجرای حقوق مددجو و زندانی ناتوان را از طریق طراحی، مناسبسازی و اصلاح محیط موسسه و تدارک وسایل مورد نیاز فراهم کند به نحوی که آن ها قادر باشند آزادانه و بدون احساس خطر در محیط پیرامون خود حرکت کنند و از همه امکانات موسسه از قبیل تسهیلات آموزشی، بهداشتی، تفریحی همانند دیگر زندانیان بهرهمند شوند. تصمیماتی که در موسسه نسبت به افراد توان خواه اتخاذ می‌شود، باید بر اساس «اصل بهترین تفسیر از اراده و ترجیحات آنها» باشد.
موسسه باید زمینه دسترسی زندانیان ناتوان از تکلم به زبان رسمی را به مترجم مورد وثوق فراهم آورد و برای زندانیان ناشنوا یا زندانیانی که قادر به تکلم نیستند، فرد مورد وثوقی که توانایی بیان مقصود را از طریق اشاره یا وسایل فنی دارد به عنوان مترجم انتخاب کند. حضور مترجم به هنگام معاینه پزشکی، مصاحبه و رسیدگی به مسائل انضباطی و قضایی الزامی است.
مرکز آمار و فناوری اطلاعات قوه قضائیه و سازمان به منظور تضمین رعایت حقوق زندانیان و متهمان بازداشت شده، سامانه های سجازا، مدیریت پرونده قضایی (سمپ) و دیگر سامانه های مرتبط را به نحوی طراحی و اصلاح می نمایند که به صورت برخط و با کمترین مداخله سلیقه انسانی قابلیت اعمال آخرین نسخه قوانین و مقررات را برای هر یک از زندانیان و بازداشت شدگان، در مواردی نظیر محل و شرایط نگهداری، بهداشت، امنیت، اشتغال، اجرای صحیح و به موقع آرای قضایی، دسترسی به خدمات قضایی و برخورداری از مرخصی و دیگر نهادهای ارفاقی داشته باشند به نحوی که این سامانه ها دارای قابلیت گزارش گیری و آمارگیری هوشمند و سترسی سلسله مراتبی برای عوامل اجرایی، مسوولین سازمانی و دیگر مراجع قضایی و نظارتی مربوط و همچنین امکان اطلاع رسانی به زندانی، وکیل وی و کلیه اشخاص ذی صلاح در خصوص موضوعات مطرح شده باشند.
سازمان با همکاری مرکز آمار و فناوری اطلاعات قوه قضاییه، نسبت به راه اندازی و ایجاد دفاتر خدمات الکترونیک قضایی و همچنین ایستگاههای اطلاعرسانی و خدمات الکترونیکی زندانیان، در داخل موسسه ها اقدام مینماید به گونه ای که امکان ثبت نام در سامانه ثنا، مشاهده وضعیت قضایی (مشتمل بر اطلاعات پرونده و ابلاغ های موجود در سامانه ابلاغ)، ثبت انواع درخواست، دادخواست، شکواییه، لوایح حقوقی خطاب به مراجع قضایی و همچنین امکان ثبت و پیگیری انواع درخواست های مربوط به حقوق زندانی و امور رفاهی و ارفاق های قانونی مرتبط با حبس، برای زندانی و متهم بازداشتی، از داخل موسسه فراهم باشد.
سازمان با همکاری مرکز آمار و فناوری اطلاعات قوه قضاییه، به منظور رعایت و تضمین حقوق زندانیان و توسعه نظارت های غیرمتمرکز عمومی و تسهیل در گزارش دهی تخلفات درون و مرتبط با موسسه های تابعه، سامانه گزارش دهی مردمی را با امکان دسترسی برای همه زندانیان و خانواده آنان، کارکنان موسسه، وکلا و عموم مردم، برای ارسال اعتراضات و گزارشهای محرمانه با قابلیت حفظ محرمانگی و مخفی بودن هویت گزارش دهنده و امکان پیگیری و اطلاع از فرایند رسیدگی و نتیجه گزارش، راه اندازی می کند. در این سامانه باید امکان ارجاع گزارش به هر یک از نهادها و اشخاص مربوط از جمله قاضی اجرای احکام، اداره کل زندان های استان مربوط، دفاتر حفاظت و اطلاعات، صیانت از حقوق زندانیان و بازرسی و پاسخگویی به شکایات سازمان و همچنین به بخشهای نظارتی قوه قضاییه نظیر مرکز حفاظت و اطلاعات، دفتر بازرسی ویژه و حمایت از حقوق شهروندی، سازمان بازرسی کل کشور و دیگر مراجع نظارتی مربوط وجود داشته باشد. دستورالعمل مربوط، با رعایت مواردی مانند تمهید نظام انگیزشی و انواع حمایت های مادی، معنوی و قضایی از گزارش دهندگان، حفظ محرمانگی هویت آنان را ظرف ششماه پس از تصویب این آیین نامه، توسط سازمان تهیه میگردد.
تبصره - علاوه بر موارد مندرج در ماده فوق، نماینده واحد بازرسی اداره کل زندان های استان مکلف است، به تعداد لازم صندوق پیشنهادها، انتقادات، شکایات و اعتراضهای زندانیان را در تمامی اندرزگاهها و سالن ها نصب و حداقل هفته ای یک بار شکایات و نامه‌های واصل شده را صورتمجلس کند و تحویل رئیس موسسه دهد. درخواست زندانی و نتیجه اقدامها و پیگیریهای صورت گرفته در سامانه ای که به این منظور راه اندازی میگردد، ثبت و ضبط می‌شود. به گزارش های غیر مرتبط یا بدون امضاء و مشخصات نویسنده ترتیب اثر داده نمی شود مگر آنکه دلالت بر امر مهمی کند و قراینی دال بر صحت مفاد آن موجود باشد. مدیر کل زندان های استان در پایان هر ماه گزارش اقدامها و پیگیریهای صورت گرفته پیرامون پیشنهادها، انتقادها و شکایتهای زندانیان را به صورت آمار تحلیلی تهیه و به رئیس سازمان اعلام می کند.
هر گونه اعتصاب و اعتراض دسته جمعی زندانیان ممنوع است. آنان می‌توانند به طور شفاهی یا کتبی درخواست ملاقات با قاضی اجرا یا رئیس موسسه را نمایند یا شکایت و اعتراض خود را با ذکر دلیل به مقام های مربوط تحویل یا از طریق ایستگاه های رایانه ای در سامانه مربوط، ثبت و یا در صندوق پیشنهادها، انتقادها و شکایتهای زندانیان قرار دهند. رئیس موسسه مکلف است پس از بررسی درخواستها، اقدام لازم را به عمل آورد و ضمن اعلام نتیجه به زندانی، علل و عوامل شکایتها و اعتراضها را به همراه پیشنهادها به صورت ماهانه به مدیر کل زندان های استان اعلام کند. مدیر کل مربوط نیز مکلف است نتیجه اقدام های خود را به رئیس سازمان اعلام کند.
استفاده از دستبند و پابند در داخل موسسه ممنوع است مگر آنکه زندانی دارای حالت خطرناکی باشد که بیم خودزنی یا آزار دیگران وجود داشته باشد. در این صورت ضمن رعایت تناسب و ضرورت، مراتب توسط رئیس موسسه بلافاصله و حداکثر ظرف دوازده ساعت حسب مورد به قاضی اجرا یا قاضی کشیک اعلام و مطابق دستور قضایی اقدام می‌شود. به هر حال، استفاده از این تجهیزات برای زندانی برای بیش از بیست و چهار ساعت مجاز نیست و به منظور رفع حالت خطرناک باید اقدام لازم از طریق بهره گیری از خدمات مشاوره و روانپزشکی و نظایر آن صورت گیرد.
در اجرای تبصره بند «ج» ماده ۳۸ قانون احکام دائمی برنامه های توسعه کشور مصوب ۱۳۹۵ و آیین نامه آن، وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی مکلف است با هماهنگی سازمان، موسسه ها را به عنوان منطقه بهداشتی تحت پوشش خدمات جامع و همگانی سلامت کشور قرار دهد. سازمان پیگیری لازم را برای تحقق این امر به عمل می آورد.
سازمان به منظور حفظ و بهبود سلامت زندانیان، برنامه جامع خدمات بهداشتی و درمانی را به گونه ای که مداخلات زودرس درمانی، توانبخشی، آموزش بهداشت و مراقبت مداوم بهداشتی را تأمین کند، با رویکرد مشارکت زندانی و خانواده وی در تصمیم‌گیری‌های مربوط به درمان و سلامت و دسترسی زندانی به خدمات بهداشتی و درمانی تدوین و در موسسه اجرا می کند.
دستورالعملهای مربوط به استانداردهای ایمنی، بهداشت عمومی، محیط و حرفهای و دیگر استانداردهای ناظر بر تأمین حق حیات، آموزش، کار و محیط ایمن و سالم، توسط سازمان و منطبق بر استانداردهای ارائه شده از سوی مراجعصلاحیت دار از جمله وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی تهیه و هر سال به موسسه ابلاغ می‌شود.
کارشناسان ایمنی و بهداشت حرفهای، بهداشت محیط، بهداشت عمومی موسسه حسب مورد فهرست بازبینی (چکلیست) مربوط به هر بخش موسسه بهویژه اماکن شغلی را ماهانه تکمیل، اسناد آن را در مرکز نگهداری و مشکلات موجود را به رئیس موسسه اعلام می کند.
تبصره - در موسسه هایی که کارشناسان موضوع این ماده را در اختیار ندارند، رئیس موسسه با بهره گیری از خدمات مشاورهای هفتگی و ماهانه از کارشناسان خارج از سازمان استفاده می کند.
به منظور کنترل و مقابله با شیوع بیماریهای مسری و آفتهای بهداشتی (حشرات و جوندگان موذی)، واحد بهداشت و درمان موسسه ضمن آموزش زندانیان و نظارت بر رعایت نظافت و پاکیزگی محیط و بهسازی سطوح، در مواقع بروز آلودگی مطابق نظر کارشناسان واحد بهداشت و درمان و دستورالعملهای بهداشتی از عملیات سمپاشی به عنوان روش مکمل مبارزه بهره می‌گیرد.
واحد بهداشت و درمان موسسه مطابق مقررات و دستورالعملهای وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی و سازمان در محیطهای درمانی و دیگر اماکن موسسه، عملیات گندزدایی سطوح را با استفاده از گندزداهای موثر و مجاز انجام می دهد. گندزدایی سطوح و تجهیزات مراکز بهداشتی و درمانی، اتاق های عمل، آسایشگاه، آشپزخانه، آرایشگاه، سرویس‌های بهداشتی و ابزار مورد استفاده در آن ها باید در فواصل زمانی منظم، طبق دستورالعملهای بهداشتی انجام شود.

واحد بهداشت و درمان موسسه با همکاری مرکز بهداشت شهرستان و یا دانشگاه علوم پزشکی، برنامه های ایمن سازی و واکسیناسیون زندانیان و کارکنان را برابر دستورالعمل‌ها و برنامه های ابلاغی از طریق مراکز مربوط پیگیری و اجرا می کند و در راستای پیشگیری از سرایت بیماری‌های واگیر و ابتلای زندانیان به بیماری‌های غیر واگیر و همچنین پیشگیری و درمان سوء مصرف مواد مخدر و روان گردان، محرک و الکل و کاهش آسیب‌های ناشی از آن، تدابیر لازم را اتخاذ و اجرایی می کند. امر واکسیناسیون کارکنان موسسه به ویژه کارکنانی که در تماس مستقیم با زندانیان هستند باید به نحو مستمر در اولویت کاری واحد بهداشت و درمان موسسه قرار گیرد.

تراشیدن و کوتاه کردن بیش از حد متعارف موی سر و صورت زندانی بدون رضایت وی ممنوع است لیکن در جهت حفظ آراستگی و شوون متعارف و رعایت مسائل بهداشتی، اصلاح وضع ظاهری آنان در حد متعارف با اجتناب از مدل‌های هنجارشکن الزامی است. زندانیان زن نیز وسایل پیرایش را به نحو متعارف در اختیار خواهند داشت.
رئیس موسسه بر اساس مقتضیات زمانی و مکانی وسایل لازم را برای اصلاح سر و صورت زندانیان تهیه می کند.
در هر موسسه باید حمام و سرویس بهداشتی مناسب و به تعداد کافی و همچنین محلی مناسب برای شست و شوی ظروف و البسه وجود داشته باشد. در همین راستا پیش بینی امکانات لازم برای پیش گیری از وقوع حوادث و رعایت مقررات ملی و دستورالعمل‌های بهداشتی ساختمان در خصوص تعداد واحدهای حمام، توالت و دستشویی در طراحی و ساخت موسسه ها ضروری است.
نظافت روزانه آشپزخانه، سالن غذاخوری، نمازخانه، کارگاهها، بخشهای فرهنگی، حمام، سرویس های بهداشتی، آرایشگاه، کف و دیوار راهروها، اتاقها و حیاط، هواخوری زندانیان و دیگر قسمت های داخل اندرزگاهها و سالن ها و زیر تختها و شست و شو و خشک کردن ظروف و لوازم با برنامه ریزی و نظارت منظم مسوولان و بدون هر گونه تبعیض، بر عهده زندانیان است.
تبصره - به منظور رعایت نکات بهداشتی استفاده از کفه تخت به صورت چوبی و نئوپانی ممنوع می‌باشد و صرفاً استفاده از تخت های کاملاً فلزی و قابل شستو شو مجاز است.
دسترسی به آب شرب سالم برابر استانداردهای بهداشتی حق زندانی بوده و سازمان مکلف به تأمین آن در هر موسسه است. آب شرب موسسه هایی که در محدوده دسترسی به شبکه های توزیع آب شهری قرار دارد باید از این طریق تأمین شود. در موسسه های برخوردار از منابع اختصاصی تأمین آب، واحد بهداشت و درمان موسسه به صورت دورهای و مستمر آزمایشهای لازم را در خصوص سلامت آب مصرفی طبق دستورالعمل سازمانی و از طریق مراکز بهداشتی مربوط انجام می دهد و بر این امر نظارت و تأیید یه های قانونی را اخذ می کند.
در موسسه باید آب گرم کافی جهت استحمام و شست و شو در اختیار زندانیان قرار گیرد.
در شهرهایی که شبکه جمعآوری فاضلاب شهری برقرار شده است، فاضلاب موسسه باید با تمهیدات لازم به فاضلاب شهری متصل شود. در صورت عدم اتصال موسسه به شبکه جمعآوری فاضلاب شهری، رئیس موسسه مکلف است برای دفع بهداشتی فاضلاب با نظارت واحد بهداشت و درمان و مطابق قوانین و مقررات حاکم، تمهیدات لازم را اتخاذ کند.
در کارگاه ها و اماکنی که زندانیان در آن به کار اشتغال دارند، باید ملاحظات ایمنی و بهداشت حرفه ای مطابق با قوانین و مقررات به عمل آید.
در موسسه ها واحد رختشویی (خشکشویی) با ظرفیت مناسب برای شست و شوی پتو، ملحفه و لباس زندانیان راه اندازی می‌شود و در غیر این صورت، با انعقاد قرارداد مطابق مقررات حاکم، این امر به بخش خصوصی معتمد واگذار می‌شود. ملحفه زندانیان حداقل هر پانزده روز یک بار و پتوی آنان حداقل هر سه ماه یک بار شست و شو و تحویل می‌شود. در واحد تشخیص، پتو و ملحفه در هر بار تحویل و عودت شست و شو خواهد شد.
گرما و خنکی مورد نیاز محیط سالن ها و اتاقها از طریق سیستمهای مرکزی دارای استاندارد و ایمن و مطابق با اصول بهداشتی، تأمین و متناسب با فصول مختلف سال و شرایط اقلیمی هر یک از این سیستمها به کار گرفته می‌شود.
با هدف حفظ بهداشت و پیشگیری از ابتلای به بیماریها، با رعایت مسائل ایمنی و امنیتی در قسمتهای مورد نیاز موسسه دستگاه تهویه هوا بر اساس استانداردها و مقررات ملی ساختمان نصب می‌شود.
زباله‌های جمع‌آوری‌شده از اندرزگاهها، سالن ها، کارگاهها و محوطه موسسه باید به فوریت و حداکثر ظرف بیست و چهار ساعت، تفکیک و زباله های غیر قابل بازیافت، جهت دفع نهایی به خارج از موسسه انتقال داده شود. زباله‌های عفونی مراکز درمانی موسسه ها با رعایت اصول بهداشت و احتیاطهای لازم مطابق با دستورالعمل‌های بهداشتی دفتر بهداشت و درمان سازمان و آیین نامه اجرایی قانون مدیریت پسماندها مصوب ۱۳۸۴ به صورت جداگانه جمع‌آوری و دفع می‌شود.
نیازمندیهای درمانی و بهداشتی زندانیان بیمار تا حد امکان توسط واحد بهداشت و درمان موسسه تأمین می‌شود تا ضرورتی به انتقال زندانیان به خارج از موسسه نباشد.
خروج زندانی از موسسه برای درمان و معالجه با تأیید رئیس واحد بهداشت و درمان و موافقت قاضی اجرا و رئیس موسسه صورت می‌گیرد. در موارد فوری (اورژانسی)، زندانیان بیمار به دستور مسوول واحد بهداشت و درمان و اجازه رئیس موسسه یا جانشین آن ها به بیمارستان و مراکز درمانی خارج از موسسه انتقال می‌یابند و موضوع در اسرع وقت به قاضی اجرا و مرجع بازداشت کننده اطلاع داده می‌شود تا مطابق قانون آیین دادرسی کیفری اقدام کند.
واحد بهداشت و درمان موسسه موظف است از زندانیان تازه وارد در بخش تشخیص معاینه کامل به عمل آورده و در صورت نیاز نسبت به درمان و یا معرفی زندانی به مراکز درمانی دیگر اقدام کند. تمام اقدام های درمانی و پزشکی باید در پرونده درمانی و پزشکی زندانی درج شود.
نیازسنجی و اعلام تجهیزات بهداشتی و پزشکی و نیروی انسانی متخصص مربوط، حداقل هر شش ماه یک نوبت بر اساس استانداردها و دستورالعمل‌های وزارت بهداشت و برنامه های ابلاغی سازمان بر عهده واحد بهداشت و درمان موسسه است.
تبصره ۱- در موسسه های دارای کمتر از پانصد نفر زندانی، حضور شبانه روزی یک نفر پرستار و یا بهیار الزامی است و حسب نیاز، یک نفر پزشک نیز به صورت ساعتی در ایامی از هفته حضور می یابد.
تبصره ۲- در موسسه های دارای بیش از پانصد تا سه هزار نفر زندانی، حضور روزانه پزشک مستقر، در ساعات اداری و در موسسه های دارای بیش از سههزار نفر زندانی، حضور پزشکان به صورت شبانه روزی در سه شیفت الزامی است.
تبصره ۳- در تمام موسسه های کیفری، حسب نتایج نیازسنجی به عمل آمده، حضور پزشکان متخصص به صورت ساعتی در ایامی از هفته الزامی است.
زندانی به محض احساس کسالت، جریان را به مأمور مراقب یا مسوول سالن اطلاع داده و با اخذ معرفی نامه به بهداری موسسه اعزام و پس از معاینه و با لحاظ کردن محتویات پرونده درمانی، دارو، خدمات و دستور های لازم پزشکی را دریافت می کند. شرح حال بیمار و دستور پزشک در سوابق مربوط ثبت و ضبط می‌شود و روند درمان وی و دسترسی به داروی مورد نیاز تا بهبودی از سوی بهداری پیگیری می‌شود.
مصرف دارو در موسسه تنها باید با تجویز پزشک و تحت نظارت پرستار و یا مسوول واحد بهداشت و درمان موسسه باشد. زندانیانی که هنگام ورود دارو یا نسخه تجویز شده توسط پزشک به همراه دارند، ادامه مصرف و یا تهیه داروی آنان باید به تأیید پزشک موسسه برسد. داروهای حیاتی همراه بیماران قلبی، دیابتی، فشار خون بالا و مبتلا به آسم و دیگر بیماریهای خطرناک به تشخیص پزشک موسسه باید بلافاصله هنگام ورود زندانی به موسسه در اختیار وی قرار گیرد.
تبصره - عدم تحویل داروهای مورد نیاز و بروز آسیب بدنی، حسب مورد موجب مسوولیت مدنی،کیفری و تخلف اداری مسوولین مربوطه خواهد بود.
دفتر بهداشت و درمان سازمان مکلف است محدودیت داروهای خاص و حساس که تنها در واحد بهداشت و درمان موسسه مصرف می‌شود و در اختیار زندانیان قرار می‌گیرد را مشخص و به موسسه ها ابلاغ کند.
نگهداری دارو در آسایشگاه ممنوع است مگر در موارد تجویز و تشخیص پزشک و تأیید واحد بهداشت و درمان موسسه.
کارکنان واحد بهداشت و درمان موسسه مکلفاند با همکاری پزشک، روانپزشک یا روانشناس، ضمن مطالعه و بررسی دقیق پرونده بالینی و شخصیتی زندانیان و بررسی ناسازگاری و ناهنجاری‌های روانی آنان، مراتب را از طریق رئیس واحد بهداشت و درمان به رئیس موسسه اعلام کنند تا در راستای درمان یا اتخاذ تصمیم قضایی، حسب مورد مراتب به مراجع مربوط گزارش شود.
زندانیانی که اقدام به هر نوع اعتصاب نموده باشند، با نظر رئیس موسسه فوراً از سایر زندانیان جداسازی گردیده و ضمن گزارش فوری مراتب به قاضی اجرا، واحد بهداشت و درمان موسسه به منظور بررسی و حفظ وضعیت سلامت جسمی و روانی و اقدامات ضروری پزشکی و روانشناسی، مطابق دستورالعمل مربوط دفتر بهداشت و درمان سازمان، آنان را تحت نظر قرار میدهند.
زندانی مبتلا به بیماریهای روانی، واگیردار و پرخطر باید با لحاظ نظر پزشک متخصص و سیاستهای وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی تا بهبودی کامل و رفع حالت پرخطر به صورت جداگانه نگهداری و معالجه شود.
سازمان با انعقاد قرارداد با وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی و یا موسسه های درمانی و بیمه ای دولتی یا خصوصی، زندانیان را تحت پوشش خدمات بیمه درمانی قرار می دهد. همچنین سازمان در اجرای تبصره بند «ج» ماده ۳۸ قانون احکام دائمی برنامه های توسعه کشور، با همکاری سازمان بیمه سلامت ایران، ارائه خدمات بیمه سلامت رایگان را برای زندانیان و خانواده آن ها پیگیری و به انجام میرساند.

تأمین هزینه معاینه و در صورت نیاز معالجه زندانیان بیمار بر عهده موسسه است. هزینه درمان عوارض و بیماریهای سابق بر معرفی فرد به موسسه که مطابق نظر پزشک، ضرورت و فوریت درمان ندارد و یا در اثر تقصیر ناشی شده است، حسب مورد بر عهده زندانی یا مقصر است که مطابق حکم مقرر در ماده ۴۶ این آیین نامه دریافت می‌شود. در هر حال، تأمین هزینه درمان زندانی بی‌بضاعت با احراز عسر و حرج وی در تأمین هزینه درمان از سوی مددکاری اجتماعی بر عهده موسسه است.

واحد بهداشت و درمان موظف است به صورت دائمی و روزانه تمام متهمان بازداشتی و زندانیان موسسه را از حیث بیماریابی و مداوا مورد بررسی و پایش قرار دهد. مسوول این واحد که از میان پزشکان و در صورت عدم امکان، از میان پرستاران انتخاب می‌شود، مکلف است هر روز اول وقت اداری با تمام زندانیان بیمار بستری در مراکز درمانی موسسه ملاقات کرده و پس از اطلاع از وضعیت آنان و حصول اطمینان از حسن مراقبت پزشکان و پرستاران، بر امر معالجه و تغذیه صحیح بیماران نظارت کامل و مستمر داشته باشد.
مسوول واحد بهداشت و درمان موسسه وضعیت زندانیان بیمار که جهت ادامه درمان به مراکز درمانی خارج از موسسه اعزام و بستری شده اند را حسب نوع بیماری و وضعیت بیمار در مواعد زمانی مشخص رصد می کند و پس از حصول اطمینان از حسن مراقبت پزشکان و پرستاران، مراتب را به رئیس موسسه گزارش می کند تا در صورت لزوم اقدام مقتضی صورت گیرد.
سازمان باید تا حد امکان و با هدف بازتوانی و بازسازگاری و تغییر الگوی رفتار مجرمان و به ویژه مجرمان دارای سابقه‏ کیفری، به صورت تماموقت یا پاره وقت خدمات مشاورهای و تخصصی روانشناسی و روان پزشکی را به این زندانیان ارائه کند.
رئیس موسسه از طریق مددکار اجتماعی، مراتب فوت زندانی را به خانواده وی اطلاع و به پزشکی قانونی، قاضی اجرا و مرجع قضایی مربوط گزارش می کند. جسد پس از انجام مراحل قانونی و دستور مرجع قضایی دارایصلاحیت، تحویل پزشکی قانونی می‌شود و فهرست لوازم شخصی متوفی صورت جلسه و به خانواده وی تحویل می‌شود. در صورت فقدان خانواده یا امتناع آن ها از تحویل، مراتب صورت جلسه و برابر دستور مرجع قضایی اقدام می‌شود.
تبصره - مدیرکل زندان های استان در اسرع وقت گزارش فوت اتباع خارجه را جهت انعکاس به وزارت امور خارجه، نزد معاونت قضایی و اجرای احکام سازمان ارسال می کند.
برنامه غذایی زندانیان به تناسب فصل های سال، توسط مدیرکل هر استان و بر اساس دستورالعمل های تغذیه صادره از سوی دفتر بهداشت و درمان سازمان تصویب و به موسسه ها ابلاغ می‌شود. موسسه تحت نظارت مسوول واحد بهداشت و درمان و بر اساس برنامه تنظیمی نسبت به تأمین اعتبار و تهیه و تحویل مواد اولیه مرغوب و دارای کیفیت اقدام می کند. مدیران کل استان ها باید با توجه به شرایط و اوضاع اقلیمی هر محل نسبت به تغییر برنامه غذایی در محدوده اعتبار و برنامه مصوب اقدام کنند.
تبصره - تغذیه مددجویان کانون با جلب نظر کارشناس و متناسب با سن رشد، مورد توجه قرار می‌گیرد و برنامه غذایی علاوه بر سه وعده اصلی باید شامل دو میانوعده در هر شبانهروز متناسب با نیازهای خاص دوران رشد باشد.
نوع غذا برای تمام زندانیان و کارکنان هر موسسه به صورت یکسان و مطابق با کمیت، کیفیت و تنوع مصوب، طبخ و توزیع می‌شود. بر اساس برنامه های غذایی مصوب و متناسب با شرایط آب و هوایی هر محل، در سه وعده صبحانه، ناهار و شام تغذیه لازم که دارای کالری و ویتامین های کافی باشد با چای و آب آشامیدنی سالم در اختیار زندانیان گذاشته می‌شود. در هر هفته حداقل دو بار به زندانیان میوه، سبزیجات، لبنیات و غذای با گوشت داده می‌شود. در این راستا وسایل و تجهیزات لازم برای جلوگیری از فساد مواد اولیه خواربار و تنظیف ظروف و محوطه آشپزخانه تهیه و تدارک می‌شود. زندانی بیمار طبق برنامه و نظر پزشک معالج با تأیید بهداری موسسه در مدت تعیینشده از رژیم غذایی خاص استفاده می کند.
برنامه روزانه زندانیان و برنامه غذایی آنان در ماه مبارک رمضان از سوی اداره کل زندان های استان و با هماهنگی سازمان اعلام می‌شود. مقررات مربوط به ماه مبارک رمضان حسب مورد با تأیید واحد اصلاح و تربیت و یا پزشک موسسه شامل اقلیتهای دینی، افراد بیمار و افرادی که شرعاً مکلف به روزهداری نیستند، نمی شود. رئیس موسسه در این خصوص تدابیر لازم را اتخاذ می کند.
نظارت بر کمیت و کیفیت تجهیزات، ملزومات و مواد بهداشتی، پزشکی، دارویی و غذایی موسسه در تمام مراحل خرید، تهیه، نگهداری، توزیع، طبخ، مصرف و دفع پسماند بر عهده مسوول واحد بهداشت و درمان یا کارشناس ذیصلاح آن موسسه است. این نظارت نافی نظارتهای بازرسان معاونت غذا و داروی دانشگاه علوم پزشکی محل نیست.
مدیر کل زندان های هر استان و روسای موسسه های تابعه مکلفند در اختصاص امکانات و امور رفاهی به زندانیان از جمله تأمین کتابخانه، فرش، تلویزیون، یخچال، وسایل سرمایشی و گرمایشی، تجهیزات ورزشی، میوه و سبزیجات، کانون اصلاح و تربیت، بازداشتگاه ها، اندرزگاه های زنان، محکومان مالی، سیاسی و مطبوعاتی و زندانیان سالمند و یا بیمار را در اولویت قرار دهند.
در نگهداری زندانیان زن علاوه بر رعایت ضوابط طبقه‌بندی، رعایت نکات زیر نیز الزامی است:
الف - مادران زندانی میتوانند فرزند شیرخوار خود را تا سن دو سالگی در موسسه نگهداری کنند. افزایش مدت مذکور تا سقف شش سال با نظر شورای طبقه‌بندی امکانپذیر است؛
ب - مددکاران اجتماعی مکلف‌اند با رعایت بند «الف» این ماده، ترتیب سپردن اطفال را به خانواده و در صورت عدم پذیرش خانواده، به بهزیستی یا موسسه های ذی صلاح فراهم سازند؛
پ - موسسه مکلف به تهیه وسایل بهداشتی برای زندانیان زن و تغذیه مناسب برای مادران زندانی و اطفال همراه آنان در موسسه است؛
ت - زنان باردار، طفل شیرخوار و مادر وی تحت رژیم خاص غذایی قرار میگیرند.
تبصره - رئیس موسسه با همکاری سازمان های ذیصلاح، تمهیدات لازم را برای دایر کردن مهد کودک در موسسه فراهم می کند تا اطفال ۲ تا ۶ سال موضوع بند «الف» با رضایت مادر یا در صورت اقتضای مصلحت طفل در آنجا تحت آموزش متناسب قرار گیرند.
فروشگاههای داخل موسسه، ضمن رعایت ضوابط، مقررات و دستورالعمل های ابلاغی، ملزم به عرضه تجهیزات و مواد اولیه مورد نیاز برای اشتغال زندانیان و تأمین احتیاجات ضروری آنان با ارائه فاکتور فروش به قیمت مندرج بر روی کالا و ملزم به رعایت کلیه مقررات صنفی و بهداشتی مربوط هستند. صورت ریز کالا و لوازم مجاز در فروشگاه توسط سازمان تهیه و به اداره کل زندان های استان ابلاغ می‌شود. همچنین فهرست و قیمت اجناس فروشگاه باید در معرض دید همگان قرار گیرد.
تبصره - زندانیان میتوانند شکایات خود را در خصوص قیمت اجناس، مستند به فاکتور فروش، به نماینده بازرسی یا حفاظت و اطلاعات موسسه یا رئیس اندرزگاه و همچنین در خصوص موضوعات بهداشتی به مسوول واحد بهداشت و درمان موسسه ارائه کنند.روسای اداره های حفاظت و اطلاعات و بازرسی استان، رئیس موسسه، مسوول واحد بهداشت و درمان و نماینده بازرسی و حفاظت و اطلاعات موسسه و رئیس اندرزگاه باید حسب مورد بر عملکرد فروشگاه و نوع، کیفیت و قیمت اجناس نظارت کافی و لازم را اعمال کنند و در پایان هر فصل نتیجه بازرسیها را به مدیرکل زندان های استان گزارش کنند. این نظارت نافی بازرسی و اعمال قانون از سوی بازرسان سازمان تعزیرات حکومتی نیست.
دائر کردن فروشگاه‌های موسسه از طریق واگذاری به بنیاد و انجمن و یا از طریق واگذاری به بخش خصوصی یا تعاونی ها، با رعایت ضوابط مربوط و اصل شفافیت و عدم انحصار، انجام می‌گیرد.
به منظور جامعه‌پذیری و بازاجتماعی شدن زندانیان، رفع مشکلات قضایی و تسهیل آزادی آنان، رفع احتیاجهای ضروری زندانیان و خانواده آن ها و نیز تحکیم خانواده، سازمان مکلف به ارائه خدمات مددکاری(اعم از مددکاری اجتماعی و قضایی) و مشاوره روانشناسی به زندانیان است و در این راستا می‌تواند از خدمات خیرین و موسسه های حمایتی دولتی و غیر دولتی و مردم نهاد بهرهمند شود.
به منظور شناسایی و حل مشکلات خانوادگی، اجتماعی و قضایی زندانیان، از میان کارکنان موسسه، تنها مددکاران موسسه میتوانند با موافقت رئیس موسسه و در چارچوب مقررات حاکم، با خانواده زندانی و اصحاب پرونده ارتباط برقرار کنند. تخطی از حکم مقرر در این ماده حسب مورد موجب تعقیب اداری یا پیگرد قضایی متخلف است. انجمن، بنیاد و ستاد دیه مکلف به همکاری با مددکاران در چارچوب وظایف حمایتی آنان می‌باشند.
مددکاران میتوانند با موافقت رئیس موسسه در محدوده مقررات با مراجعه به مراجع قضایی، سازمانها و موسسه های دولتی و عمومی و همچنین تشکل های مردمنهاد در جهت انجام امور زندانیان نیازمند و خانواده آن ها اقدام کند. مراجع مذکور در حدود مقررات همکاری لازم را به عمل می آورند.
مددکار اجتماعی موسسه پس از اخذ اطلاعات لازم از زندانی و تشکیل پرونده، در صورت تقاضای زندانی و خانواده وی، به منظور حمایت مادی و معنوی از ایشان و کاهش آثار سوء ناشی از حبس، حسب مورد زندانی و خانواده او را به مرکز مراقبت، ستاد دیه و انجمن یا نهادهای حمایتی دیگر از قبیل کمیته امداد امام خمینی (ره)، سازمان بهزیستی کشور، بنیاد مستضعفان، بنیاد برکت، هلال احمر، سازمان نظام روانشناسی و تشکل های مردمنهاد معرفی و موضوع را پیگیری می کند و نتیجه پیگیری را ضمن ابلاغ به زندانی، در سامانه مربوط ثبت می کند. اقدامات حمایتی حتی المقدور باید با حفظ احترام و محرمانگی هویت محکوم و خانواده وی انجام شود.

ستاد دیه، انجمن و بنیاد تعاون مطابق اساسنامه، آیین‌نامه و دیگر ضوابط و مقررات حاکم، به زندانیان و خانواده آن ها خدمات حمایتی ارائه میکنند. سازمان با هدف پیشگیری از انجام کارهای موازی و در راستای بهبود عملکرد موسسه های موضوع این ماده، بر عملکرد ستاد، انجمن و بنیاد نظارت می کند و هماهنگی لازم را به عمل می‌آورد.

به منظور پیشگیری از انجام اقدامات حمایتی موازی، هدفمندتر نمودن حمایتها، ایجاد شفافیت و جلب مشارکت حداکثری مردمی، سازمان مکلف است نسبت به راه اندازی «سامانه اقدامات حمایتی» مبادرت نماید. در این سامانه پس از شناسایی زندانیان نیازمند از سوی مددکار اجتماعی موسسه، بدون ذکر نام و مشخصات هویتی و صرفاً با یک کد یکتا، بخشی از اطلاعات پرونده الکترونیکی آن ها نظیر خلاصه موضوع پرونده، مدت حبس، روند تغییر رفتار زندانی و حمایتهای مالی و معاضدتهای به عمل آمده، به همراه نوع و میزان حمایت هایی که زندانی و خانواده وی نیاز دارند، ثبت و بهروز رسانی میگردد.
تبصره ۱- پس از راه اندازی این سامانه، اقدامات حمایتی از زندانی و خانواده وی در آن ثبت میگردد و تنها مسیر حمایت مالی از محکومان نیازمند، از طریق این سامانه خواهد بود و ستاد دیه، انجمن و بنیاد، خدمات حمایتی خود در بستر این سامانه ارائه می نمایند. کمیته امداد امام خمینی(ره) و دیگر نهادها و سازمان های حمایتی و خیریه که به صورت محلی یا کشوری اقدام به انجام امور فوق مینمایند، پس از تفاهم و هماهنگی با سازمان به شیوه فوق عمل می کنند.
تبصره ۲- در این سامانه باید اولویتهای حمایتی با ضوابط معین و شفاف مشخص و اعلام گردد و همچنین قابلیت جستجو و دسته بندی اطلاعات (بر اساس مواردی نظیر نوع و میزان محکومیت، موضوع پرونده، مدت زمان سپری شده و باقیمانده از حبس، میزان مبلغ مورد نیاز برای آزادی زندانی، سن، جنس، وضعیت تأهل، دارا بودن فرزند یا بارداری، سوءپیشینه فرد، محل تولد، مدرک تحصیلی، عنوان شغلی و...) وجود داشته باشد. و همچنین دارای درگاه پرداخت مشارکتهای مردمی به صورت مستقیم بوده و امکان پرداخت تمام یا قسمتی از مبلغ مورد نیاز مربوط به هر زندانی فراهم باشد. پس از پرداخت هر میزان مبلغ، نتایج حمایت های انجام شده باید در سامانه نمایش داده شود به گونه ای که از دوباره کاری و بی عدالتی در تخصیص کمک ها اجتناب شود.
تبصره ۳- بخش جداگانه ای در این سامانه را برای حمایت های مستقیم از خانواده زندانیان طراحی و بروز رسانی میگردد. حمایتهای مالی و پرداخت وجه جهت کمک به معیشت خانواده زندانیان در این سامانه ثبت و از طریق این سامانه انجام می‌شود. در این بخش نیز بدون نام و مشخصات هویتی، اطلاعات مورد نیاز توسط مددکاران اجتماعی موسسه و مرکز مراقبت ثبت میگردد.
انجمن در حدود امکانات، با موسسه در تهیه و تأمین تجهیزات ضروری توانبخشی و مورد نیاز زندانیان بیبضاعت مانند دندان مصنوعی، عصا، اعضای مصنوعی، صندلی چرخدار و عینک، همکاری مینماید.
مرکز مراقبت علاوه بر نظارت بر فعالیتهای مددکاران اجتماعی و انجمنها، اقدامات حمایتی از زندانیان آزاد شده و خانواده آن ها را از قبیل خدمات اشتغال و حرفه‌آموزی، بهداشت و درمان، مشاوره روانشناسی و راهنمایی، فرهنگی و تربیتی و مددکاری اجتماعی به عمل میآورد. سازمان در جهت ثبت و نظارت برعملکرد این مرکز و در جهت رصد مستمر افراد تحت پوشش مرکز مراقبت و ارزیابی مستمر خدمات ارائه شده به این افراد به منظور اطمینان از بازگشت این محکومان به زندگی شرافتمندانه، سامانه حمایت و مراقبت پس از خروج را راه اندازی می کند.
زندانی بیمارِ بیبضاعت که در وضعیت بیماری آزاد می‌شود و همچنین زندانی مستمند باید تا سه ماه پس از آزادی مورد حمایت انجمن قرار گیرد و چنانچه از کارافتاده یا ناتوان باشد، با توجه به مقررات حاکم و امکانات انجمن باید مورد حمایت قرار گیرد. انجمن و مرکز مراقبت در راستای برخورداری این افراد از خدمات سازمانهای حمایتی دولتی و عمومی، اقدام و پیگیری لازم را به عمل میآورند.
مددکار اجتماعی موسسه در راستای پوشش حمایتی از زندانیان، حداقل دو ماه پیش از آزادی آن ها اقدام های لازم نظیر آموزش های لازم به زندانیان در شرف آزادی، توسعه ارتباط با خانواده زندانیان، شناسایی موانع اصلی فعالیت سالم آن ها در جامعه، پیگیری تعیین حامی صلاحیت دار برای ایشان با توجه به شرایط اقتصادی، اجتماعی و روان شناختی آن ها با فعال سازی ظرفیت هایی نظیر دستگاه های مسئول، بخش خصوصی، نهادهای مردمی و خیرین برای رفع این موانع، را اجرا می کند. این واحد از زندانیان بیبضاعت آزاد شده که قصد بازگشت به محل زندگی خود را دارند حمایت می کند. انجمن به درخواست رئیس موسسه هزینه عزیمت این قبیل زندانیان را به صورت تنخواه در اختیار مددکار قرار می دهد.
مرکز مراقبت در جهت بازاجتماعی شدن زندانیان آزاد شده با استفاده از ظرفیت تشکل های حمایتی مردمنهاد و سازمانهای دولتی از قبیل سازمان بهزیستی کشور، مکانهایی را به منظور اقامت اختیاری زندانیانی که دوره حبس آن ها پایان یافته است، پیش بینی و تمهید می کند. در مدت حضور افراد در این مکانها در ادامه برنامه های اصلاحی و تربیتی موسسه، فنون و مهارت‌های بازسازگاری با جامعه و خودداری از ارتکاب جرم به فرد متقاضی آموزش داده می‌شود و اقدامات حمایتی در راستای تسهیل در پیوند فرد با اجتماع و خانواده وی انجام می‌گیرد.
مددکاران قضایی موسسه با هماهنگی و تحت نظارت واحد امور قضایی، خدمات معاضدت قضایی و مشاوره حقوقی را به طور رایگان به زندانیان ارائه می دهد. این خدمات شامل مواردی از قبیل ارائه مشاوره و ارشاد قضایی، همکاری با شورای حل اختلاف و اتخاذ تمهیدات لازم به منظور تحقق مذاکرات اصلاحی میان زندانی و شاکی، مراجعه به مراجع قضایی و مکاتبه با آنان در راستای رفع ابهامات مربوط به پرونده قضایی زندانی، آگاهی رسانی به زندانی از حقوق خود، تنظیم شکواییه، اعتراض، دادخواست و لوایح قضایی و پیگیری جهت بهره مندی زندانی از نهادهای ارفاقی و امتیازهای قانونی نظیر آزادی مشروط، نیمه‌آزادی و آزادی تحت نظارت سامانه های الکترونیکی، عفو، تعلیق اجرای مجازات و دیگر فرایندهای مربوط به دادرسی، صدور حکم و اجرای رأی است.
مرکز توسعه حل اختلاف با همکاری سازمان در موسسه ها به تعداد مورد نیاز شعب «شورای حل اختلاف ویژه امور زندانیان» را تشکیل می دهد. اعضای این شورا با بهره‌گیری از ظرفیت های موجود در راستای تحقق صلح و سازش بین زندانی و شاکی یا مدعی خصوصی تلاش می کنند.
به منظور توسعه برنامه های بازسازگاری، کاهش آسیب های حبس، کمک به رفع نیازهای مادی و معنوی محکومان و خانواده آن ها و خودکفایی و خوداشتغالی زندانیان، سازمان مکلف است با همکاری بنیاد تعاون، حتی المقدور امکان اشتغال تمامی زندانیان حاضر در موسسه های کیفری را که متقاضی اشتغال هستند، فراهم کند. در این راستا سازمان میتواند اعتبار مورد نیاز را از محل بودجه مصوب، کمکهای انجمن یا درآمدهای بنیاد تعاون، کمک های مردمی و مانند آن، در چارچوب مقررات قانونی، تأمین کند و در جهت حرفه‌آموزی و اشتغال زندانیان به اموری که با اقتصاد بازار ارتباط مستقیم دارد (اشتغال مولد و پایدار)، متناسب با قابلیتها و استعدادهای فردی به کار گیرد و همچنین نسبت به فراهم کردن مشوق‌های لازم با هدف بهکارگیری و اشتغال زندانیان آزادشده و رفع موانع تولید و اشتغال برای کارآفرینانی که نسبت به ایجاد اشتغال و خودکفایی موسسه های کیفری سرمایه گذاری و مشارکت میکنند و نیز کارآفرینانی که زندانی هستند اقدام کند. این اقدام ها و همچنین قراردادهایی که در این راستا منعقد می‌شود، باید با رعایت ضوابط و مقررات و عاری از انحصار و در راستای صیانت از حقوق زندانیان باشد.
تبصره ۱- سازمان میتواند در راستای تأمین اعتبار برنامه های موضوع این ماده و در چارچوب مقررات حاکم، با بخش خصوصی یا دولتی مشارکت کند و همچنین زندانی را برای دریافت تسهیلات بانکی به بانک معرفی نماید. همچنین بنیاد به تقاضای سازمان مکلف به تأمین کمکهای مالی در راستای اجرای این ماده است.
تبصره ۲- مستند به تبصره ماده ۲ اساسنامه بنیاد تعاون زندانیان اصلاحی ۹۸/۳/۲۸ تمامی منافع، عواید و مازاد درآمدها نسبت به هزینههای بنیاد در حال و آینده صرف اشتغال و حرفه‌آموزی زندانیان، ارائه خدمات فرهنگی، ورزشی و رفاهی به آنان و کمک به معیشت خانوادههایشان و آزادی زندانیان می‌شود. اولویتها جهت هزینهکرد این وجوه توسط سازمان تعیین می‌شود.
هر موسسه با هماهنگی مدیر کل زندان های آن استان، با لحاظ موارد امنیتی و حفاظتی، در سامانه اشتغال سازمان و تارنمای موسسه، امکانات و ظرفیتهای موجود و توانایی‌ها و مهارت‌های زندانیان و امکان بکارگیری آنان در فرآیند اصلاحی رأی باز (اشتغال در مراکز حرفه آموزی و اشتغال و خارج از موسسه) و یا در کارگاه‌های واقع در زندان های بسته، نیمهباز، اقدام به اعلام ظرفیتهای موسسه برای ایجاد زمینه اشتغال زندانیان متقاضی مینماید. دستگاه های اجرایی، موسسات و شرکتهای دولتی و عمومی، بنیاد، انجمن، موسسه های خیریه و بنگاه های اقتصادی میتوانند در محدوده شرایط اعلامی موسسه، درخواست خود را برای راه اندازی کارگاه های موردنظر خود و بهکارگیری گروهی یا انفرادی هر یک از زندانیان، مشتمل بر نوع شغل و میزان حقوق مدنظر، در تارنمای موسسه ثبت نمایند. رئیس موسسه پس از بررسی، نسبت به رد یا تأیید درخواست اقدام می کند و دلایل آن باید در سامانه مربوط ثبت شود.

فهرست ظرفیت ها و عناوین شغلی موجود برای زندانیان (اعم از مشاغل نشسته، کارگاهی، خویش فرما و کارفرمایی) در بخشهای مختلف موسسه یا خارج از آن در سامانه ثبت و از بدو حضور زندانی در بخش تشخیص موسسه و یا در طول مدت حبس، به اطلاع همه زندانیان می‌رسد و زندانیان متقاضی، اولویت های خود را اعلام می کنند. سپس سامانه با توجه به تشخیص استعداد و مهارت و اطلاعات پرونده وضعیت زندانی و با لحاظ برنامه اصلاح و تربیت و درجه اعتباری و امکان حضور محکوم و تحقق نظارت بر وی، در هر یک از بخش‌ها، شغل متناسب برای زندانی را پیشنهاد می نماید. درخواست زندانی و پیشنهاد سامانه، در شورای طبقه بندی موسسه مطرح و زندانی بر اساس مصوبه شورای طبقه بندی و با رعایت مقررات، در یکی از کارگاههای داخل زندان نیمه باز، مراکز حرفه‌آموزی و اشتغال و یا هرگونه اشتغال (اعم از خویش فرمایی و کارفرمایی)، تحت نظارت سازمان در خارج از موسسه، به کار گمارده می‌شود. اتخاذ تصمیم در خصوص اشتغال در زندان بسته، بدون نیاز به طرح در شورای طبقه بندی، برعهده رئیس موسسه است.

در صورتی که براساس پرونده وضعیت، مشخص گردد که زندانی متقاضی، مهارت لازم برای اشتغال را ندارد، موسسه با لحاظ امتیازات و درجه اعتباری زندانی، شرایط را برای حرفه آموزی وی فراهم می کند و پس از گذراندن دورههای آموزشی و اخذ گواهینامه مهارت فنی در رشتهها یا حرفههای ابلاغی از سوی سازمان به کار گمارده می‌شود. این گواهینامه‌ها بدون ذکر محل تشکیل کلاس و زندانی بودن فرد صادر می‌شود.
زندانی میتواند با موافقت رئیس موسسه و با رعایت مقررات حاکم از جمله احترام به حقوق دیگر زندانیان، در اوقات فراغت در آسایشگاه به فعالیت‌های علمی، هنری و صنایع دستی اشتغال داشته باشد. مواد اولیه این فعالیتها از طریق فروشگاه‌های موسسه در اختیار زندانی قرار می‌گیرد.
هرگاه زندانی نتواند با سرمایه خود اقدام به تهیه مواد اولیه و لوازم مربوط کند، این مواد و لوازم از طریق شرکت تعاونی کارکنان موسسه یا انجمن و یا بنیاد و سایر شرکتهای خصوصی و خیریه ها، تهیه و در اختیار وی گذاشته می‌شود. در این صورت پس از کسر هزینه تهیه لوازم اولیه، درصدی از سود حاصل شده به عنوان سهم سرمایه مطابق با عقد مضاربه، برداشت و به حساب سرمایه گذار واریز و بقیه به حساب زندانی منظور می‌شود.
در جهت حمایت از فروش تولیدات زندانیان و رونقبخشی به این نوع فعالیتها، رئیس موسسه میتواند با نظارت بنیاد در چارچوب دستورالعمل مربوط، با مشارکت شرکت تعاونی کارکنان موسسه یا بخش خصوصی و خیریه ها و یا فروشگاه های موسسه یا انجمن، مبادرت به فروش تولیدات کند.
تبصره - سازمان در راستای رعایت غبطه زندانی و اصول انصاف، شفافیت و عدم انحصار، سامانه ای را برای فروش محصولات مذکور ایجاد می نماید، به گونه ای که در دسترس عموم مردم باشد و جزئیات کالای تولیدی زندانی در آن ثبت و امکان فروش مستقیم آن به صورت شفاف فراهم گردد.
اشتغال زندانی در کارگاههای بخش زندان نیمه باز موسسه، منوط به تقاضای وی، کسب درجه اعتباری لازم و تصویب شورای طبقه بندی است.کارگاههای محل اشتغال این زندانیان در داخل زندان بسته یا زندان نیمه باز همان موسسه و محل آسایشگاه آنان در بخش نیمه باز آن موسسه قرار دارد. محکوم شاغل در زندان نیمهباز پس از خروج از آسایشگاه باید در محل کار حضور یافته و به موقع مراجعت کند. وی در ساعات اشتغال حق خروج از محل کار را بدون اجازه مأمور مراقب ندارد. مسوولان موسسه باید بر عملکرد زندانی و زمان ورود و خروج وی در محل کار و آسایشگاه نظارت و مراتب را به نحو مکانیزه ثبت کنند.

اشتغال زندانی در «مرکز حرفه‌آموزی و اشتغال» یا هرگونه اشتغال در خارج از موسسه که تحت نظارت سازمان می‌باشد، منوط به کسب درجه اعتباری لازم و تصویب شورای طبقه بندی و اخذ تأمین مناسب برابر مقررات قانون آیین دادرسی کیفری توسط قاضی اجرا است. تعیین محل اشتغال، اقامت و استراحت و خوابگاه زندانی بر عهده شورای طبقه بندی است؛ عدم حضور در محل کار یا ترک آنجا و یا عدم مراجعه به خوابگاه، بدون اجازه قانونی، غیبت محسوب و به منزله فرار از زندان می‌باشد.
تبصره - اشتغال محکومان در نظام نیمه‌آزادی نیز میتواند مطابق شرایط مقرر در دادنامه و تحت نظارت مراکز نیمه‌آزادی در مراکز حرفه‌آموزی و اشتغال و یا خارج از موسسه که تحت نظارت سازمان است اجرا شود.

برای اشتغال زندانی در «مرکز حرفه‌آموزی و اشتغال» یا هرگونه اشتغال در خارج از موسسه که تحت نظارت سازمان می‌باشد، زندانی باید دارای محکومیت قطعی باشد و با لحاظ درجه اعتباری کسب شده، در محکومیت های حبس درجه ۳ و کمتر از آن، حداقل یک ششم حبس، و در محکومیت های حبس تعزیری بالاتر از ۱۵ سال، حداقل سه سال از مدت حبس را تحمل کرده باشد.
تبصره ۱- ملاک محاسبه در میزان محکومیت برای لحاظ نصاب های پیش بینی شده در این ماده، مجموع محکومیت های قطعی و لازم الاجرایی است که جهت اجرا به موسسه ابلاغ شده است.
تبصره ۲- محکومان جرایم غیر عمد و محکومان مالی و همچنین محکومانی که به علت عجز از پرداخت جزای نقدی در موسسه به سر می برند از شرط تحمل اولیه حبس معاف می‌باشند.
زندانیان زیر از شرکت در فرآیند اصلاحی رأی باز، (اشتغال در مراکز حرفه‌آموزی و اشتغال یا خروج از موسسه) ممنوع هستند:
الف - زندانیان محکوم به مجازات سالب حیات؛
ب - زندانیان مربوط به جرایم سرقت مسلحانه، قاچاق مسلحانه، اخلال در نظام اقتصادی کشور، تجاوز به عنف، دائر کردن مراکز فساد و فحشا، آدمربایی، اسیدپاشی، جاسوسی و اقدام علیه امنیت داخلی و خارجی کشور که مجازات حبس آن ها درجه چهار و بالاتر باشد و همچنین محکومان جرایم مالی با وصف تعدد جرم، زندانیان دارای حالت خطرناک و یا سابقه کیفری موثر، قبل از تحمل حداقل یک سوم میزان محکومیت.
پ - زندانیانی که حین تحمل حبس یا در ایام مرخصی و یا به هنگام اشتغال و حرفه‌آموزی، مرتکب جرم عمدی جدید (به استثنای جرایم تعزیری درجه هفت و هشت) شوند، در نوبت اول شش ماه، در نوبت دوم، یک سال و در نوبت سوم دوسال از هرگونه حرفه‌آموزی و اشتغال در خارج از زندان محروم می‌شوند. این محرومیت با صدور حکم برائت از بین می رود و در مورد مرتکب غیبت غیر موجه نیز اعمال میگردد.
تبصره - ممنوعیت این ماده، شامل محکومان نظام نیمه آزادی که مستلزم صدور رأی از سوی دادگاه است، نمی شود.
ضوابط نظام انگیزشی برای مشارکت فعال محکومان در امر اشتغال و همچنین نحوه محاسبه و پرداخت دستمزد روزانه با لحاظ درجه اعتباری و به تناسب درجه مهارت و کاردانی هر یک از آنان و میزان و نوع کاری که انجام میدهند، بر اساس دستورالعملی که به تصویب رئیس سازمان خواهد رسید، تعیین می‌شود. مزد زندانی شاغل در پایان هر ماه به حساب بانکی وی واریز می‌شود. به درخواست زندانی بخش معینی از مزد وی به حساب بانکی عائله تحت تکفل یا سرپرست آن ها و یا دیگر افراد واجب النفقه با معرفی وی واریز می‌شود. رئیس موسسه بر نحوه پرداخت دستمزد آنان نظارت مستمر دارد.
هنگام آزادی زندانی و پس از تصفیه حساب با موسسه، موجودی حساب زندانی به وی تحویل می‌شود. همچنین در صورت انتقال زندانی به موسسه دیگر، مطالبات او پس از تصفیه حساب کامل به محل موسسه جدید حواله و انتقال داده می‌شود.
متقاضیان به‌کارگیری خدمات زندانی مکلفاند اقدام های زیر را انجام دهند:
الف - بیمه کردن زندانیان شاغل در قبال حوادث ناشی از کار؛
ب - رعایت مقررات ایمنی، حفاظتی و بهداشتی بر اساس ضوابط و مقررات حاکم؛
پ - تنظیم صورتحساب مالی متناسب با اصول حسابداری؛
ت - ثبت و اعلام مستمر گزارش عملکرد، حضور و غیاب زندانی شاغل در خارج از موسسه به رئیس آن موسسه.
مسئولیت نظارت بر امور کارگاهها و موسسه های صنعتی، کشاورزی و خدماتی از حیث نوع و میزان تولید، کیفیت و کمیت کار، خرید و فروش و انعقاد دیگر قراردادها و مسائل فنی و تخصصی و دیگر موارد بر عهده رئیس کارگاه یا موسسه است.
ساعت کار و استراحت زندانیان در کارگاهها و موسسه های صنعتی، کشاورزی و خدماتی داخل یا خارج از موسسه با توجه به موقعیت محل و نوع و کیفیت کار، از طرف مسوول کارگاه یا موسسه های صنعتی، کشاورزی و خدماتی با هماهنگی رئیس موسسه مطابق شیوه نامه مربوط، تعیین و اجرا می‌شود.
رئیس موسسه به صورت روزانه یا موردی، خود یا توسط بازرسان و ناظران موسسه با سرکشی به محل اشتغال زندانیان در داخل و خارج از موسسه، بر نحوه کار و ورود و خروج آنان به محل اشتغال نظارت می کند.کارکنان موسسه، بازرسان و ناظران نیز گزارش بازدید را نزد رئیس موسسه ارسال میکنند. وقایع در پرونده زندانی ثبت و تخلفات زندانیان در شورای انضباطی مطرح میگردد.
شورای طبقه بندی در صورت ضرورت و وجود امکانات لازم میتواند با تأیید قاضی اجرا نظارت بر محکومان شاغل در مراکز حرفه‌آموزی و اشتغال یا خارج از موسسه که تحت نظارت سازمان است را به مرکز مراقبت الکترونیکی واگذار کند. آن مرکز وضعیت نظارت و مراقبت الکترونیکی فرد تحت مراقبت را به رئیس موسسه گزارش می کند.
استفاده از تخصص زندانیان مانند پزشکان در صورتی که پروانه و مجوزهای قانونی آنان به لحاظ ارتکاب جرم لغو نشده باشد و نیز استفاده از مهارت حرفهای و شغلی زندانیان در صورت نیاز موسسه و درخواست زندانی مجاز است و زندانی به ازای آن از امتیاز، نمره اعتباری و تسهیلات رفاهی و در صورت امکان از دستمزد بهره مند می‌شود. رعایت اصول ایمنی، حفاظتی و بهداشتی و بیمه حوادث در محیط کار زندانیان الزامی است.
تبصره - به‌کارگیری زندانیان در امور نگهبانی، انتظامی و اداری موسسه یا دیگر دستگاه ها ممنوع است.
در اجرای ماده ۵ قانون نحوه اجرای محکومیت های مالی، مقررات این فصل حسب مورد نسبت به محبوسان موضوع ماده ۳ قانون پیشگفته که متقاضی کار هستند با قید اولویت نسبت به دیگر زندانیان اجرا می‌شود.
در اجرای ماده ۵۲۰ قانون آیین دادرسی کیفری، محکوم در صورت رعایت ضوابط و مقررات موسسه کیفری، مشارکت در برنامههای اصلاحی و تربیتی و کسب حداقل یکصد امتیاز از درجه اعتباری لازم، مطابق دستورالعمل موضوع تبصره ۵ ماده ۸۰ این آیین نامه، پس از اعلام شورای طبقه‌بندی ماهانه حداکثر سه روز از مرخصی برخوردار شود؛ معیارهای درجه اعتباری در خصوص مرخصی به شرح زیر است:
الف - امور انضباطی:
۱- رعایت مقررات و امور انضباطی زندان، هر ماه حداکثر بیست امتیاز؛
۲- همکاری در برقراری نظم و انضباط و پیشگیری از تخلفات داخلی، هر ماه حداکثر بیست امتیاز؛
۳- همکاری در کشف مواد مخدر و روانگردان و اشیای ممنوع، هر ماه حداکثر بیست امتیاز.
ب - فعالیتهای مذهبی و قرآنی:
۱- شرکت مستمر در نماز جماعت و دیگر مراسم مذهبی، هر ماه حداکثر سی امتیاز؛
۲- شرکت در برنامه های مربوط به تواشیح، تلاوت، روخوانی، ترجمه، درک مفاهیم، حفظ قرآن یا نهج البلاغه، اخلاق و عقاید، هر ماه حداکثر سی امتیاز و قبولی در آزمون این دوره ها هر دوره سی امتیاز و حفظ قرآن به ازاء هر جزء یکصد امتیاز؛
۳- انتخاب در جشنواره قرآنی شهرستان، استان یا کشور و یا کسب رتبه در آن، هر کدام یکصد امتیاز؛
۴- شرکت در دوره احکام سطوح یک و دو، هر ماه حداکثر ده امتیاز و قبولی در آزمون به ازای هر سطح سی امتیاز.
پ - فعالیت های فرهنگی، هنری و ورزشی:
۱- همکاری در انجام فعالیت های فرهنگی و هنری هر ماه حداکثر بیست امتیاز؛
۲- شرکت در هر دوره کتابخوانی و شعرخوانی، حداکثر بیست امتیاز؛
۳- شرکت در کلاس های فرهنگی، هنری و ورزشی، هر ماه حداکثر بیست امتیاز؛
۴- کسب رتبه در هر یک از جشنواره های فرهنگی، هنری یا مسابقات ورزشی اعم از شهرستان، استان یا کشور، سی امتیاز؛
۵ - شرکت در برنامهها و دورههای تعزیهخوانی و شاهنامهخوانی، حداکثر بیست امتیاز.
ت - فعالیتهای علمی و تحصیلی:
۱- اشتغال به تحصیل در هر یک از مقاطع تحصیلی، هر ماه ده امتیاز؛
۲- قبولی در هر یک از مقاطع تحصیلی، یکصد امتیاز؛
۳- شرکت در هر یک از دوره های تربیت معلم، آموزشیاری یا مربیگری درون زندان، حداکثر بیست امتیاز؛
۴- اخذ گواهی در هر یک از دوره های تربیت معلم، آموزشیاری یا مربیگری، چهل امتیاز؛
۵ - تدریس در هر یک از امور آموزشی، فرهنگی و ورزشی، هر ماه سی امتیاز؛
۶ - پذیرش و ادامه تحصیل در دانشگاه با آزمون یکصد امتیاز و بدون آزمون، پنجاه امتیاز؛
۷- فراگیری زبانهای خارجی، به ازای قبولی در هر سطح پنجاه امتیاز.
ث - مهارتهای فنی، حرفهای و اجتماعی:
۱- شرکت در کلاس های فنی و حرفه ای، هر ماه حداکثر ده امتیاز؛
۲- اخذ گواهی فنی و حرفه ای، به ازای هر رشته پنجاه امتیاز؛
۳- اشتغال به کار در کارگاه ها و انجام امور خدماتی داخل زندان، هر ماه حداکثر چهل امتیاز؛
۴- شرکت در دوره مهارت های زندگی، به ازای هر مهارت پنج امتیاز و حداکثر پنجاه امتیاز و اخذ گواهی‌های مربوط به ازای هر مهارت ده امتیاز و حداکثر یکصد امتیاز؛
۵ - شرکت در جلسات و کلاسهای مشاوره و رواندرمانی، هر ماه حداکثر بیست امتیاز.
ج - ترک اعتیاد:
۱- حضور در برنامه‌ها و دورههای ترک اعتیاد مانند دوره درمان نگهدارنده با ام.ام.تی و مصرف داروهای آن، به ازای هر ماه ده امتیاز و حداکثر یکصد امتیاز؛
۲- همکاری به عنوان آموزشدهنده برنامه آموزش همسانان با تأیید بهداری، هر ماه ده امتیاز و حداکثر یکصد امتیاز؛
۳- ترک کامل سیگار، یکصد امتیاز؛
۴- ترک کامل اعتیاد به مواد مخدر و روانگردان با تأیید بهداری زندان، یکصد امتیاز.
چ - همکاری در اجرای حکم:
۱- پرداخت جزای نقدی به ازای هر یک درصد از کل مبلغ ده امتیاز؛
۲- اخذ رضایت شاکی حداکثر یکصد امتیاز؛
ح - دیگر اقدامات و فعالیت های پیش بینی نشده در این ماده به تشخیص شورای طبقه بندی، حداکثر پنجاه امتیاز.
تبصره ۱- تحصیل امتیازات مذکور حسب مورد منوط به اخذ گواهی از سوی واحدهای مربوط و تأیید رئیس موسسه کیفری است.
تبصره ۲- محکومان مرد دارای شصت سال سن و بالاتر و زن دارای بیش از پنجاه و پنج سال سن، زنان سرپرست خانوار بر اساس گواهی مستند، مادران دارای فرزند کمتر از پانزده سال سن، زندانیان دارای بیماریهای مسری خطرناک یا صعب‌العلاج و ایثارگران و ناتوانان با کسب حداقل پنجاه امتیاز با رعایت دیگر شرایط از مرخصی موضوع این ماده بهره‌مند میشوند.
تبصره ۳- معیارهای مندرج در این ماده در چارچوب تبصره ۵ ماده ۸۰ این آیین نامه قابل تکمیل و ارتقا است.
محکومانی که به موجب قانون مشمول مقررات تعلیق اجرای مجازات نمی شوند، پس از تحمل یکسوم از میزان مجازات، در صورت کسب درجه اعتباری لازم، با رعایت شرایط مندرج در دستورالعمل تبصره ۵ ماده ۸۰ این آیین نامه و به تشخیص دادستان می‌توانند در هر چهار ماه حداکثر پنج روز از مرخصی برخوردار شوند.
در موارد بیماری حاد یا فوت همسر یا بستگان نسبی و سببی درجه یک از طبقه اول و یا ازدواج فرزندان، به تشخیص دادستان و بدون نیاز به کسب درجه اعتباری معین، زندانی می‌تواند حداکثر تا پنج روز از مرخصی استفاده کند. در صورت عجز از فراهم کردن تأمین کیفری، اعزام محکوم به مرخصی تحت مراقبت مأموران، یک روز در ماه و به مدت ده ساعت بلامانع است. تعدد هر یک از وقایع فوق مانع از اعطای مجدد مرخصی موضوع این ماده نیست.
رئیس قوه قضاییه میتواند به مناسبتهای ملی و مذهبی، حداکثر دو بار در سال به زندانیان واجد شرایط مرخصی اعطا کند. سازمان حسب اقتضاء جهت اجرای این ماده، پیشنهادات لازم را به رئیس قوه قضاییه ارائه مینماید.
در مواردی که محکوم دارای شاکی خصوصی است و به تشخیص دادستان یا قاضی اجرا، اعطای مرخصی ترمیمی میتواند در جلب رضایت شاکی موثر باشد، زندانی میتواند علاوه بر مرخصی مذکور در مواد ۱۹۴ و ۱۹۵ پس از سپردن تأمین مناسب، در طول مدت حبس یک نوبت دیگر و حداکثر به مدت هفت روز از مرخصی استفاده کند. در صورتی که محکوم بتواند بخشی از خسارت شاکی را پرداخت یا رضایت او را جلب کند، این مرخصی فقط برای یک نوبت دیگر به مدت هفت روز تمدید میشود.
تبصره - در خصوص محکومان حقوقی که صرفاً در اجرای ماده ۳ قانون نحوه اجرای محکومیت های مالی در حبس هستند، به منظور فراهم شدن موجبات پرداخت محکومٌ به، قاضی اجرا می‌تواند هر سه ماه یک نوبت با اخذ تأمین از محکوم، حداکثر به مدت ده روز به وی مرخصی اعطاء کند. در این صورت مراتب به اطلاع دادگاه صادرکننده حکم خواهد رسید. در صورت پرداخت قسمتی از محکومٌبه در مدت مرخصی، مدت یادشده به تشخیص قاضی اجرا قابل تمدید است. همچنین برای حضور در جلسه دادگاه، به محکومانی که امکان استفاده از مرخصی را دارند، با اخذ تأمین مرخصی اعطا می‌شود تا لزومی به اعزام و بدرقه آن ها که موجب اطاله دادرسی است، نباشد.
در اعطای مرخصی، فاصله محل سکونت زندانی تا محل تحمل کیفر وی به تناسب راه، مورد لحاظ قرار می‌گیرد.
چنانچه زندانی در طول دوره محکومیت و به شرط دارا بودن شرایط لازم برای اعطای مرخصی، از مرخصی مواد ۱۹۴و ۱۹۵ این آیین نامه بهرهمند نشده باشد، این مرخصیها ذخیره می‌شود و در طول دوران محکومیت قابل استفاده است. چنانچه با احتساب مرخصی‌های ذخیره و مدت باقیمانده از حبس، محکومیت خاتمه یافته تلقی شود، زندانی میتواند با لحاظ درجه اعتباری مکتسبه و چنانچه به علت قانونی دیگری بازداشت نباشد، بدون تودیع تأمین از مرخصی پایان حبس استفاده کند.
در مواردی که تعداد زندانیان یک موسسه به حد غیر قابل قبول برسد (بیش از دو برابر ظرفیت اسمی) و همچنین در مواقع بحرانی و بروز حوادث غیر مترقبه یا شیوع بیماریهای خطرناک مسری و مانند آن، مراتب جهت اتخاذ تدابیر مقتضی تا رفع حالت ضرورت از سوی رئیس سازمان به رئیس قوه قضائیه اعلام می‌شود.
قاضی اجرا پس از اخذ نظر شورای طبقه بندی مبنی بر واجد شرایط بودن زندانی و با اخذ تأمین مناسب، مرخصی اعطا می کند. در صورت تمدید مرخصی زندانی، مراتب با قید فوریت به موسسه منعکس می‌شود.
دادستان و قاضی اجرا میتوانند خود یا به پیشنهاد شورای طبقه بندی برای زندانیانی که به مرخصی اعزام می‌شوند، تکالیفی از قبیل معرفی نوبهای به مراجع انتظامی و یا عدم حضور در برخی از اماکن مقرر دارند.
مدت مرخصی زندانی جزء مدت محکومیت وی محسوب می‌شود.
روزهای غیبت داخل در مدت محکومیت محاسبه نخواهد شد. در صورت صدور قرار منع تعقیب یا حکم برائت راجع به اتهام غیبت از مرخصی، ایام غیبت، جزء مدت محکومیت محاسبه می‌شود.
چنانچه زندانی پس از اتمام مرخصی، غیبت کند، رئیس موسسه مراتب را در اسرع وقت و حداکثر ظرف بیست و چهار ساعت برای اقدام قانونی مربوط به ضبط تأمین، دستگیری زندانی و عودت وی به موسسه، به مقام صادرکننده مرخصی گزارش و همزمان نسبت به اعلام جرم به دادستان یا رئیس حوزه قضایی اقدام می کند. مقام قضایی نتیجه اقدام های مربوط به ضبط تأمین و رسیدگی به پرونده غیبت را برای درج در پرونده به موسسه اعلام می کند.
غیبت زندانی پس از پایان مدت مرخصی در نوبتهای اول و دوم و سوم به ترتیب موجب سه ماه و شش ماه و یک سال محرومیت از مرخصی است؛ مگر آن که شورای طبقه بندی تنبه وی را احراز کند و دادستان نیز با اعطای مرخصی موافقت نماید.
ارتکاب جرم عمدی به استثنای جرایم تعزیری درجه هفت و هشت، در حین حبس یا در ایام مرخصی و یا به هنگام اشتغال و حرفه‌آموزی در خارج از موسسه، موجب ششماه محرومیت از مرخصی در نوبت اول، یک سال در نوبت دوم و دو سال در نوبت سوم است.
مرخصی های پیش بینی شده در این فصل مانع یکدیگر نیست؛ در هر حال جمع مرخصی های زندانی در هر فصل، بیش از یکماه، نخواهد بود. اعطای مرخصی به زندانیان شاغل در مراکز حرفه‌آموزی و اشتغال، نباید با توافقنامه موسسه با بخش خصوصی، در تعارض باشد.
به منظور حفظ پیوند خانوادگی، ایفای تکلیف شرعی صله رحم و رعایت حقوق زندانی و خانواده او، موسسه تمهیدات لازم را برای ملاقات زندانی با همسر، فرزندان، پدر و مادر، خواهر و برادر و همچنین پدر و مادر همسر فراهم میآورد. ملاقات دیگر بستگان و دوستان، خواهان و شاکی با زندانی، به صورت کابینی، به درخواست هر یک از ایشان، با موافقت مدیرکل زندان های استان یا قاضی اجرا و یا رئیس موسسه امکان پذیر است.
تبصره ۱- مرکز آمار و فناوری اطلاعات قوه قضاییه و سازمان نسبت به ایجاد امکان دریافت نوبت ملاقات به صورت الکترونیکی و برابر ضوابط قانونی و برنامه اعلامی هر موسسه اقدام می نمایند.
تبصره ۲- به منظور احراز هویت صحیح ضروری است مرکز آمار و فناوری اطلاعات قوه قضاییه نسبت به امکان مشاهده تصویر و اطلاعات مهم مراجعان شامل سن، نام و نام خانوادگی و مندرج در سامانه ثنا اقدام نماید به نحوی که بدون نیاز به مشاهده اصل کارت شناسایی، امکان هویت سنجی سیستمی وجود داشته باشد.
در صورت ممنوع‌‏الملاقات بودن متهم، مدت و چگونگی آن به صورت کتبی توسط مقام قضایی به موسسه اعلام می‌شود. رئیس موسسه مکلف است اسامی زندانیانی که به دستور مقام قضایی بیش از یک ماه ممنوع‏الملاقات بوده‏اند را نزد مرجع قضایی رسیدگیکننده و حسب مورد نزد دادستان یا رئیس حوزه قضایی بخش مربوط ارسال کند.
مدت ملاقات زندانیان به صورت ملاقات عمومی (کابینی) بیست تا سی دقیقه، حضوری سی تا شصت دقیقه، خصوصی چهار تا دوازده ساعت و ملاقات الکترونیکی (مجازی) پنج تا سی دقیقه است. مدت ملاقات طبق نظر رئیس موسسه تا دو برابر قابل افزایش است.
تبصره - شیوه اجرای ملاقات الکترونیکی (مجازی) بر اساس دستورالعمل مربوط خواهد بود.
ملاقات عمومی (کابینی) زندانیان به صورت هفتگی است و برنامه زمان بندی آن اعم از روز و ساعت به صورت فصلی یا سالانه برای هر موسسه مشخص و به تصویب مدیرکل زندان های استان میرسد.
تبصره ۱- در صورتی که خانواده یا اقوام زندانی که از شهرستانهای دیگر به موسسه مراجعه میکنند از برنامه زمانی ملاقات مطلع نباشند، رئیس موسسه میتواند ملاقات خارج از برنامه را اجازه دهد.
تبصره ۲- در صورت وجود بیماری مسری یا همه‌گیری بیماری‏های گوارشی یا تنفسی، رئیس موسسه می‌تواند با نظر واحد بهداشت و درمان و موافقت مدیرکل زندان های استان ملاقات حضوری و خصوصی را به صورت موقت تا زمان عادی شدن شرایط متوقف کند.

به جز ملاقات عمومی که برای همه زندانیان یکسان است، دیگر اقسام ملاقات در چارچوب این آیین‌نامه به صورت تشویقی اعطا می‌شود و زندانیانی که ضمن رعایت حسن اخلاق و رفتار، در برنامه های اصلاحی و تربیتی موسسه از جمله اشتغال، حرفه‌‏آموزی، آموزشی، فرهنگی و ورزشی مشارکت داشته، با کسب درجه اعتباری لازم، از این امتیاز برخوردار می‌شوند.

به درخواست زندانی و موافقت همسر و خانواده وی و تأیید موسسه، ملاقات خصوصی با خانواده شامل والدین یا همسر و فرزندان با رعایت موازین شرعی و امنیتی در مکان خاصی انجام می‌گیرد که به این منظور اختصاص یافته و دارای امکانات لازم است.
ملاقات وکیل دادگستری با موکل زندانی با ارائه وکالتنامه رسمی به رئیس موسسه یا مسوول ملاقات و در صورت امکان در اتاق مخصوص و مجزا از محل ملاقات عمومی انجام می‌شود. در صورت ممنوع الملاقات بودن زندانی، ملاقات با نظر و دستور مقام قضایی مربوط خواهد بود. همچنین تنظیم قرارداد وکالت به تقاضای زندانی با دستور رئیس موسسه صورت می‌گیرد. سازمان مکلف است با همکاری مرکز آمار و فناوری اطلاعات قوه قضاییه امکانی فراهم آورد تا تنظیم و امضاء قرارداد وکالت به صورت الکترونیکی، برای زندانیان، از طریق سامانه خدمات الکترونیکی قضایی، انجام شود.
تبصره ۱- ملاقات محکومان امنیتی و کلیه متهمان با وکلای خود، منوط به تأیید قرارداد وکالت توسط مرجع قضایی مربوط است.
تبصره ۲- در صورت موافقت مدیرکل زندان های استان و با نظر رئیس موسسه، کانون وکلای دادگستری و مرکز وکلا، کارشناسان و مشاوران خانواده قوه قضاییه میتوانند با هزینه خود دفتری جهت ملاقات وکلا با موکلان خود احداث و تجهیز کنند.
در اجرای تبصره ۲ ماده ۲۳۶ قانون آیین دادرسی کیفری، درخواست ملاقات نماینده سیاسی کنسولی و یا حافظ منافع با زندانیان دارای تابعیت خارجی، توسط وزارت امور خارجه به دادستانی کل کشور اعلام می‌شود تا بر اساس تصمیم آن مرجع مطابق مقررات اقدام شود.
ملاقات زندانی مربوط به جرایم علیه امنیت که دارای تابعیت خارجی است، با حضور یک نفر از کارکنان موسسه و آشنا به زبان زندانی صورت میگیرد و در غیر این صورت ملاقات با حضور نماینده حفاظت و اطلاعات موسسه و مترجم مورد اطمینان انجام می‌شود مگر آنکه مکالمه به زبان فارسی صورت پذیرد. مکالمه باید با صدای رسا باشد و چنانچه فرد ناظر موضوع مذاکره طرفین را بر خلاف مقررات تشخیص دهد، فوری به ملاقات پایان می دهد و موضوع را به رئیس موسسه گزارش می کند. در صورت استفاده از مترجم، پرداخت دستمزد وی بر عهده سازمان است.
تبصره - اجرای حکم این ماده نسبت به تبعه خارجی که پرونده اتهامی وی منجر به صدور حکم قطعی نشده است، منوط به اخذ نظر قاضی رسیدگیکننده است.
سالن انتظار برای استقرار ملاقات کنندگان باید به دوربین مداربسته، محل تحویل امانات، سرویس بهداشتی، تجهیزات تهویه و گرمایشی و سرمایشی مناسب، فروشگاه و دیگر امکانات رفاهی مجهز باشد و ملاقات کنندگان از مسیر مخصوص به محل ملاقات هدایت شوند.
پرداخت وجه نقد به زندانی توسط ملاقاتکننده یا هر فرد دیگر تنها باید از طریق واریز به حساب وی انجام شود و کارکنان موسسه به هیچ وجه مجاز به دریافت وجه برای پرداخت آن به زندانی و یا واریز به حساب وی نیستند.
تبادل نامه یا هر شیء دیگر بین زندانی و ملاقات‌کننده ممنوع است و در صورت عدم رعایت، مأمور ملاقات به محض اطلاع، ضمن جلوگیری از ادامه ملاقات و توقیف اشیای مذکور، مراتب را با تنظیم صورت مجلس به رئیس موسسه گزارش می کند. در صورت مجرمانه بودن نگهداری، حمل یا تبادل اشیای مذکور، مراتب به مرجع قضایی گزارش می‌شود و در غیر این صورت، در پایان ملاقات به ملاقات‌کننده مسترد می‌شود. وسایل یا اشیای مجاز برای تحویل به زندانی یا ملاقات‌کننده، با تأیید رئیس و نظارت کارکنان موسسه، در داخل موسسه و مکانی خارج از محل ملاقات تحویل و رسید اخذ می‌شود.
رئیس موسسه موجبات ملاقات حضوری اعضا ی خانواده با زندانی بستریشده در مراکز درمانی موسسه یا خارج از آن را با رعایت ملاحظات امنیتی و حفاظتی و با نظر مرکز درمانی و پزشک معالج فراهم می آورد. در جرایم مستوجب سلب حیات، حبس تعزیری درجه یک و حبس ابد حدی، جرایم اقتصادی دارای مجازات تعزیری درجه چهار و بالاتر، جرایم علیه امنیت، آدم‏ربایی، سرقتهای مسلحانه، قاچاق عمده مواد مخدر و روانگردان و اسیدپاشی، ملاقات منوط به اخذ موافقت دادستان یا رئیس دادگاه بخش مربوط است. همچنین رعایت مقررات این فصل در خصوص تحویل وسایل یا اشیاء به زندانی موضوع این ماده یا ملاقات‌کننده با وی الزامی است.
رئیس موسسه با همکاری شرکت مخابرات و مرکز تلفن منطقه نسبت به نصب تلفن همگانی هوشمند در داخل موسسه و در محل مناسب اقدام می کند تا زندانی بتواند بر اساس میزان امتیاز رفاهی مکتسبه و با رعایت ضوابط و پرداخت هزینه با خانواده، بستگان و وکیل خود تماس برقرار کند. این خطوط ارتباطی باید به نحوی تنظیم شود که در ابتدا و انتهای مکالمه تلفنی، مکان تماس به مخاطب اعلام شود.
ضوابط نحوه دسترسی، استفاده و برقراری تماس تلفنی زندانیان بر اساس دستورالعمل مربوط خواهد بود. موسسه موظف است دسترسی زندانیان را از طریق تلفن به بخشهای نظارتی از قبیل مدیرکل، روسای ادارات بازرسی، حفاظت و اطلاعات زندان های استان، رئیس موسسه و سامانه ارتباطات مردمی سازمان برقرار کند.
چنانچه گزارش و شکایتی مبنی بر مزاحمت تلفنی یا هر گونه اقدام مجرمانه از طریق تلفن از داخل موسسه نسبت به شکات یا مقامهای قضایی و یا هر فرد دیگر به موسسه واصل شود، در صورت احراز صحت آن، زندانی متخلف علاوه بر معرفی به مرجع قضایی، به مدت دو ماه از حق تماس تلفنی محروم می‌شود و در صورت تکرار، علاوه بر محرومیت از تماس تلفنی برای مدت چهار ماه، پس از اتمام دوره محرومیت نیز ارتباط وی با بیرون از طریق تماس تلفنی، به حداکثر دو خط تلفن از بستگان و یک نوبت در هفته محدود خواهد شد. تکرار تخلف برای نوبت سوم موجب محرومیت دائم از تماس تلفنی تا پایان مدت تحمل محکومیت است مگر آن که قاضی اجرا پس از گذشت حداقل یک سال از شروع محرومیت در نوبت سوم، با احراز تنبّه زندانی، تماس تلفنی با بستگان را با لحاظ محدودیت مقرر برای نوبت دوم تخلف، بلامانع تشخیص دهد.
ارتباط تلفنی زندانی تنها از طریق تلفن عمومی انجام می‌شود و زندانی مجاز به استفاده از تلفن همراه نیست. چنانچه مأموران و کارکنان موسسه تلفن همراه در اختیار زندانی قرار دهند، حسب مورد تحت پیگرد انضباطی، اداری یا قضایی قرار میگیرند.
چنانچه زندانی از ملاقات ممنوع نشده باشد می‌تواند هر هفته دو نامه به بستگان، دوستان، وکیل خود و مقامهای قضایی و در هر ماه یک نامه به مقامهای رسمی کشور با رعایت موازین شرعی و قانونی بنویسد. نامه های مذکور با حضور مسوول قسمت ارسال نامه ها، به امضاء و اثر انگشت زندانی رسیده و پس از گواهی مسوول مربوط به مهر موسسه ممهور و پس از ثبت ارسال می‌شود. در موارد ضروری با تشخیص رئیس موسسه، ارسال نامه مازاد بر حد نصاب فوق بلامانع است. زندانی که از ملاقات ممنوع است می‌تواند با اجازه دادستان یا مقام قضایی رسیدگی کننده، به خانواده و وکیل رسمی خود نامه سرگشاده نوشته و پس از تأیید مقام قضایی ارسال کند.
تبصره ۱- لوایح و درخواست های مربوط به پرونده قضایی زندانی از شمول این محدودیتها خارج است و موسسه باید امکان ارسال این مکاتبات را به هر تعداد فراهم کند. مرکز آمار و فناوری اطلاعات قوه قضاییه با همکاری سازمان شرایطی را فراهم می کند که لوایح و درخواست های زندانی از طریق دفتر خدمات الکترونیک قضایی یا سامانه هوشمند برخط به مراجع قضایی مربوط واصل و در سوابق زندانی ثبت شود. نحوه پاسخگویی و انعکاس نتیجه نیز با رعایت سلسله مراتب اداری مورد رصد و ارزیابی قرار می‌گیرد.
تبصره ۲- رئیس موسسه نامههای متضمن امر مهم که اطلاع مقامهای قضایی یا امنیتی از آن ضروری است را با قید فوریت و به منظور اقدام مقتضی برای مراجع قضایی یا امنیتی مربوط ارسال می کند و یا جهت اقدام نسبت به این نامه‌ها هماهنگی لازم را با این مراجع به عمل میآورد.
نامه های متضمن مطالب خلاف عفت عمومی یا اخلاق حسنه، الفاظ رکیک، مستهجن و همچنین عبارات متضمن عناوین مجرمانه از قبیل تهدید، توهین یا افترا و یا موجب هتک حرمت اشخاص، عرض حال های ناموجه و مکرر درباره موضوع‌هایی که از پیش مورد رسیدگی قرار گرفته و تهیه و ارسال آن ها صرفاً به منظور مزاحمت باشد، به دستور رئیس موسسه توقیف و از ارسال آن ها خودداری می‌شود و نویسنده نامه حسب مورد تحت پیگرد انضباطی یا قضایی قرار می‌گیرد.
متن نامه زندانیان باید با خط خوانا و قابل فهم و به زبان فارسی نوشته شود و مفاد آن به اوضاع و احوال خانوادگی و شخصی و جریان پرونده مربوط به نویسنده نامه مرتبط باشد.
نامه های به زبان غیر فارسی اتباع خارجی به طریق مقتضی ترجمه و در صورت بلامانع بودن ارسال آن به مقصد، در این خصوص اقدام می‌شود. ترجمه این نامه‌ها تحت مدیریت مدیرکل زندان های استان انجام و یک نسخه از تصویر نامه به همراه متن ترجمه شده آن در پرونده مربوط نگهداری می‌شود.
نامه‌های زندانیان تبعه بیگانه خطاب به نماینده سیاسی و کنسولی دولت خود یا حافظ منافع آن از طریق وزارت امور خارجه مطابق مواد قبلی و از طریق اداره کل زندان های استان ارسال می‌شود.
مرسوله هایی که توسط پست برای زندانیان ارسال می‌شود، به وسیله مأموران مجرب و مورد وثوق موسسه تحویل گرفته و در مکانی مجهز به دوربین، بازدید و در صورت عدم ممنوعیت به زندانی تحویل می‌شود. چنانچه مرسوله از اشیایی باشد که نگهداری آن جرم محسوب می‌شود، مرسوله ارسالی توقیف و مراتب به مرجع قضایی صلاحیت دار گزارش می‌شود و چنانچه نگهداری آن جرم نیست، ولی نگهداری آن ها در داخل موسسه ممنوع باشد، نزد فرستنده عودت می‌شود و یا جزء اموال زندانی محسوب و تا زمان آزادی وی نگهداری می‌شود.
در اجرای ماده ۵۱۳ قانون آیین دادرسی کیفری، قاضی اجرا باید نوع جرم یا جرایم ارتکابی، میزان محکومیت حبس و سایر مجازاتها، نوع و ارزش مال موضوع محکومیت مالی یا رد مال ناشی از جرم، میزان دقیق مبلغ دیه، دستور صریح مبنی بر بازداشت محکوم مالی، دستور صریح مبنی بر تبدیل جزای نقدی به حبس و مدت بازداشت بدل از جزای نقدی، میزان مجازات قابل اجرا در صورت تعدد مجازاتها، ایام بازداشت قبلی، و تاریخ آزادی را به طور دقیق به موسسه اعلام کند. چنانچه رئیس موسسه به هر طریقی از مواردی مانند عدم احتساب ایام بازداشت قبلی اطلاع حاصل کند، بلافاصله مراتب را به قاضی اجرا اعلام می کند.
به منظور برخورداری متهمان و محکومان از حمایتها و ارفاق های قانونی، مراجع قضایی در برگ بازداشت یا برگ اعلام محکومیت درجه قانونی جرم را درج و تصویر آراء و هر گونه تغییرات در وضعیت قضایی زندانیان را به موسسه منعکس می کنند. مرکز آمار و فناوری اطلاعات قوه قضاییه با تأمین زیرساختهای فنی لازم، امکان دسترسی به آراء و تغییرات ایجاد شده در پرونده زندانیان را برای موسسه های کیفری فراهم می کند. سازمان نیز با بهروز رسانی، پشتیبانی و ارتقاء سامانه ثبت اطلاعات زندانیان، خطای انسانی را به حداقل می رساند و امکان گزارشگیری لازم جهت اعمال تأسیسات حقوقی و شناسایی زندانیان واجد شرایط بهره مندی از ارفاق های قانونی را به نحو هوشمند فراهم می کند.
چنانچه محکوم پیش از صدور حکم قطعی به جزای نقدی یا شلاق تعزیری به دلیل اتهام یا اتهام های مطرح در همان پرونده بازداشت شده باشد، این مدت بر اساس مواد ۲۷ قانون مجازات اسلامی و ۵۱۵ قانون آیین دادرسی کیفری محاسبه و از میزان محکومیت وی کسر می‌شود. در صورت متعدد بودن مجازات ها، روزهای بازداشت قبلی به ترتیب در مورد حبس، شلاق و جزای نقدی محاسبه می‌شود.
چنانچه در اعلام محکومیت قطعی به موسسه، علاوه بر مجازات حبس، محکومیت دیگری مانند رد مال، دیه، جزای نقدی یا شلاق نیز ذکر شده باشد، واحد امور قضایی در اجرای ماده ۲۵۶ این آیین نامه اقدام در صورت عدم وصول دستور صریح قضایی موسسه پس از اتمام حبس مکلف به آزاد کردن محکوم است مگر آن که مقام قضایی مربوط دستور صریح بر ادامه بازداشت یا تحویل زندانی به دیگر مراجع را صادر کند.
در اجرای مجازات جزای نقدی، قاضی اجرا مکلف است ترتیبات مقرر در ماده ۵۲۹ قانون آیین دادرسی کیفری را برای اجرای مجازات اعمال کند و هرگاه اجرای این مجازات به طرق مذکور ممکن نشود، در صورت تبدیل این مجازات به حبس، مراتب را جهت اجرا به موسسه اعلام کند. در این صورت هرگاه بازداشت بدل از جزای نقدی توأم با مجازت حبس باشد، بازداشت مذکور از تاریخ اتمام حبس آغاز می‌شود.
چنانچه زندانی به صورت توأمان دارای دو محکومیت به حبس حدی و تعزیری لازمالاجرا باشد، ابتدا حبس حدی اجرا می‌شود و چنانچه اجرای حبس حدی با مانعی مانند پذیرش اعاده دادرسی مواجه شود و یا به هر علت دیگر اعم از صدور قرار یا حکم برائت، اجرای آن منتفی شود، از تاریخ ابلاغ محکومیت لازم الاجرای تعزیری به زندان، اجرای حبس تعزیری آغاز می‌شود. در صورت رفع مانع موقت، اجرای حبس تعزیری متوقف و حبس حدی اجرا می‌شود.
تبصره - موضوع فوق در خصوص محکومیت های تعزیری متعدد (که قابل ادغام نباشد) نیز قابل تسری است؛ لیکن در صورت رفع مانع موقت حبس تعزیری اول، موجبی برای توقف محکومیت تعزیری در حال اجرا، نمی‌باشد.
در صورت اعلام محکومیت های کیفری متعدد، رئیس موسسه ضمن اعلام به قاضی اجرا، محکومیت های حبس را به ترتیب تاریخ ابلاغ اجرا می کند و تا پیش از اجرای کامل حکم اولیه، محکومیت بعدی قابل اجرا نیست. چنانچه در اجرای قانون محکومیت های متعدد تجمیع شود، مطابق همان حکم اقدام می‌شود. روزهای بازداشت قبلی مربوط به هر قرار تأمین کیفری فقط در محکومیت ناظر به همان پرونده لحاظ می‌شود.

هرگاه متهم با صدور قرار تأمین کیفری در بازداشت باشد و به موجب حکم غیر قطعی به حبس، شلاق تعزیری و یا جزای نقدی محکوم شود، مقام قضایی که پرونده تحت نظر اوست باید با احتساب روزهای بازداشت قبلی مراتب را به بازداشتگاه اعلام کند تا وی بیش از میزان محکومیت در بازداشت نماند. در هر حال با اتمام یا استهلاک مجازات مذکور، رئیس موسسه مکلف است چنانچه فرد به اتهام دیگری در بازداشت نباشد، فوری نسبت به آزادی وی اقدام و نتیجه را به مقام قضایی مربوط اعلامکند. در خصوص دیگر محکومیت های غیر قطعی به مجازاتهای حد، قصاص، دیه، تبعید، اقامت اجباری و طرد از کشور و همچنین محکومیت به رد مال ناشی از جرم که با ادامه بازداشت مستهلک نمی شود، در صورتی که متهم همچنان به لحاظ قرار تأمین کیفری در بازداشت باشد، در بازداشت باقی میماند و مسوول واحد امور قضایی موسسه طبق ماده ۲۴۵ این آیین‌نامه اقدام می کند.
تبصره - چنانچه مقام قضایی که پرونده متهم تحت نظر اوست، حکم غیر قطعی متهم را به موسسه، اعلام ننماید و دسترسی به این حکم از طریق سامانه مدیریت پرونده قضایی دادگستری نیز برای رئیس موسسه امکان پذیر نباشد، رئیس موسسه مکلف است پس از اطلاع، در اسرع وقت در این خصوص از مرجع قضایی مربوط استعلام نموده و نسبت به اعمال مقررات این ماده اقدام نماید.

چنانچه محکوم در اجرای ماده ۳ قانون نحوه اجرای محکومیت های مالی مصوب ۱۳۹۴ در موسسه باشد و محکومیت جدید وی شامل حبس یا جزای نقدی که قابلیت اجرا دارد به موسسه ابلاغ شود، از زمان ابلاغ ابتدا محکومیت حبس و جزای نقدی بدل از حبس اجرا می‌شود و پس از پایان این محکومیت، زندانی بابت رد مال یا اجرای محکومیت مالی در حبس باقی میماند.
از نظر احتساب مواعد قانونی، سال دوازده ماه، ماه سی روز و هفته هفت روز و هر روز بیست و چهار ساعت است لیکن هر یک از روزهای ورود و آزادی محکوم، یک روز حبس کامل محسوب می‌شود.
مسوول واحد امور قضایی موسسه در پایان هر ماه اسامی زندانیانی را که تحت قرار تأمین کیفری و یا تنها به علت محکومیت مالی به طور غیر متعارف و برای مدت طولانی در موسسه به سر می برند را در سامانه برخط مربوط به وضعیت زندانیان بارگذاری می کند و ضمن اعلام مراتب به قاضی اجرا، به منظور ارائه مساعدت لازم به زندانی و جلب رضایت شاکی یا محکوم‌له، از طریق مددکاران قضایی و اجتماعی پیگیری لازم را حسب مورد برای معرفی آنان به تشکل های مردمنهاد، مراکز صلح و سازش و خیرین به عمل می آورد. همچنین مسوول واحد مذکور در صورت مشاهده هرگونه حکم یا قرار نامتناسب منجر به بازداشت غیر ضروری و یا هر گونه دستور قضایی مغایر با سیاست های مصوب شورای مرکزی طبقه بندی و یا مصوبات شورای طبقه بندی موسسه، مراتب را فوراً از طریق سلسله مراتب اداری به قاضی اجرا و معاونت قضایی سازمان منعکس می کند.
در صورتی که محل اقامت محکوم خارج از حوزه دادگاه صادرکننده حکم باشد، با اعطای نیابت قضایی از سوی قاضی اجرا و در صورت تعدد پرونده با اعطای نیابت قضایی جداگانه برای هر پرونده یا یک نیابت که کلیه محکومیت ها ذکر شده باشد، محکوم برای تحمل حبس یا ادامه آن به موسسه محل اقامت خود منتقل می‌شود مگر آنکه این امر موجب مفسده باشد که در این صورت با تشخیص قاضی صادرکننده رأی قطعی و اطلاع قاضی اجرا، به نزدیکترین موسسه به محل اقامت خود منتقل می‌شود. چنانچه رئیس موسسه نیز پس از بررسی و صحت سنجی ادعای زندانی تشخیص دهد که محل اقامت او خارج از حوزه دادگاه صادرکننده حکم است، پس از اطلاع رسانی به موسسه مقصد، درخواست انتقال را نزد قاضی اجرا ارسال می کند تا مطابق مقررات اقدام شود. هرگاه مقام قضایی مقصد یا رئیس موسسه مقصد، محل اقامت زندانی را حوزه قضایی دیگری تشخیص دهد، ملزم به پذیرش زندانی و انجام فرایند انتقال مجدد وی است.
تبصره - چنانچه محکومِ متقاضی انتقال، در مرخصی باشد، ضرورتی به انتقال تحت‌الحفظ نیست و صدور نیابت قضایی و ارسال تصویر اوراق پرونده زندانی به محل اجرای حکم و موسسه مقصد از طریق سامانه کفایت می کند. در این حالت موسسه مقصد باید وصول سوابق و پذیرش محکوم را به موسسه مبدأ گزارش کند.
مقام قضایی یا رئیس موسسه نمیتواند به دلیل نبود ظرفیت، از پذیرش زندانی در محل اقامتش امتناع کند. چنانچه ظرفیت نگهداری موسسه بیش از حد اضطرار باشد و یا در موارد اضطراری نظیر زلزله، آتش سوزی، ابتلای زندانی به بیماری واگیردار و حاد که پذیرش زندانی در آن موسسه، مفسده داشته باشد، با تشخیص رئیس موسسه و با تأیید دادگاه صادر کننده حکم، زندانی در نزدیکترین موسسه به محل اقامتش نگهداری می‌شود.
در اجرای ماده ۵۱۳ قانون آیین دادرسی کیفری، با انتقال محکوم به حبس به موسسه مستقر در حوزه قضایی دیگر، تمامی اختیارات قاضی اجرا به شرح مقرر در ماده ۴۸۹ قانون یادشده و دیگر مقررات مربوط، بر عهده قاضی اجرای محل اجرای حکم است.
اعزام، بدرقه و نقل و انتقال متهمان یا محکومان به مراجع قضایی، مراکز درمانی، تربیتی، آموزشی و دیگر مراجع ذی ربط و مرخصیهای تحت‌الحفظ در صورت امکان در داخل حوزههای قضایی شهرستان محل استقرار موسسه بر عهده یگان حفاظت آن موسسه است و در خارج از حوزه قضایی تا تأمین نیروهای مورد نیاز و استقرار کامل یگان یادشده، با هماهنگی سازمان، توسط نیروهای انتظامی صورت می‌گیرد. فرمانده نیروی انتظامی استان و فرمانده ناحیه انتظامی شهرستان و دیگر ضابطان مربوط باید در خصوص اعزام و بدرقه و انتقال به موقع زندانیان با مسوولان موسسه هماهنگی لازم را داشته باشند.
تبصره - اعزام زندانیان دارای حالت خطرناک و مرتکبان جرایم مهم از قبیل جرایم علیه امنیت کشور، مرتکبان جرایمی که مجازات قانونی آن سلب حیات، قطع عضو، حبس تعزیری درجه یک یا حبس ابد حدی است و مرتکبان سرقت های مسلحانه یا مقرون به آزار، آدمربایی، قاچاق عمده مواد مخدر که از اهمیت و حساسیت ویژه ای برخوردار است با رعایت ملاحظات امنیتی و با همکاری نیروی انتظامی و دیگر ضابطان انجام می‌شود.
در صورت اعزام یا انتقال زندانی به خارج از حوزه قضایی، دستور مذکور نزد مرجع انتظامی یا دیگر ضابطان مربوط و رونوشت آن نیز برای موسسه ارسال می‌شود تا مبادرت به اعزام، بدرقه و انتقال زندانی کنند. هزینه انتقال توسط دادگستری مبدأ پرداخت می‌شود. انتقال و اعزام زندانیان بین دو حوزه قضایی توسط مأموران نیروی انتظامی انجام می‌شود. اعزام و بدرقه زندانی زن در داخل حوزه یا خارج از آن باید با همراهی حداقل یک مأمور زن انجام شود.
رئیس سازمان و فرمانده نیروی انتظامی توافقها و هماهنگی‌های لازم را برای اعزام و بدرقه به موقع زندانیان به عمل خواهند آورد و هر یک نمایندهای با اختیارات تام را برای هماهنگی در این امور و دیگر امور مشترک مانند تشخیص هویت و انگشتنگاری تعیین خواهند کرد.
رئیس موسسه هر گونه انتقال یا اعزام زندانی به موسسه یا حوزه‌های قضایی دیگر و نیز بازگشت وی را بلافاصله و حسب مورد به قاضی اجرا یا مرجع قضایی مربوط اطلاع می دهد. مرجع قضایی احضارکننده پس از رفع نیاز باید زندانی را به موسسه عودت نماید و در غیر این صورت مراتب از طریق موسسه به مرجع بازداشت کننده اعلام می‌شود.
تبصره - احضار و اعزام زندانیان جرایم مستوجب سلب حیات، حبس تعزیری درجه یک یا حبس ابد حدی، جرایم امنیتی، جرایم اقتصادی، آدم‏ربایی، سرقتهای مسلحانه، قاچاق عمده مواد مخدر و روانگردان و اسیدپاشی از سوی مراجع قضایی، منوط به هماهنگی با دادستان یا مرجع قضایی بازداشت کننده است.
در راستای افزایش ضریب امنیتی و جلوگیری از فرار زندانی حین اعزام و انتقال وی به خارج از موسسه، اقدامها و تدابیر حفاظتی لازم حسب مورد توسط مأموران اعزام و بدرقه یگان حفاظت موسسه یا دیگر ضابطین انجام می‌گیرد. استفاده از پابند در حین اعزام یا انتقال به بیرون از موسسه ممنوع است مگر در مواقع ضروری و یا برای متهمان و زندانیان مربوط به جرایم خشن به تشخیص توأمان رئیس یا معاون موسسه و فرمانده یگان حفاظت. مراتب جهت نظارت و ارائه ارشادات لازم در پایان هر ماه به نظر قاضی اجرا (ناظر زندان) می‌رسد.
در مواقع حضور زندانی نزد مرجع قضایی یا دیگر مراجع، مأمور اعزام و بدرقه نیز حضور خواهد داشت مگر آنکه مقام قضایی دستور دیگری در این خصوص صادر کند. همچنین باز کردن دستبند زندانی به دستور مقام قضایی است و در صورتی که دستور خروج مأمور از اتاق صادر شود مراتب در صورت جلسه درج می‌شود.
انتقال و اعزام زندانی توسط مأمور بدرقه به محلی غیر از محل مندرج در برگ اعزام موسسه، ممنوع است و حسب مورد مطابق قوانین و مقررات حاکم میتواند به پیگرد کیفری، انضباطی یا انتظامی مأمور مراقب منجر شود.
سازمان و مرکز آمار و فناوری اطلاعات قوه قضاییه در جهت بهرهمندی از ظرفیتهای قانونی در برقراری ارتباط از طریق ویدئوکنفرانس، با رعایت مقررات مربوط به دادرسی الکترونیکی هماهنگی و همکاری لازم را به عمل میآورند. مدیران کل زندان ها، موسسه های مجهز به امکانات ویدئوکنفرانس را به رئیس کل دادگستری اعلام میکنند. مقامهای قضایی در مواردی که حضور زندانی ضرورت ندارد، نسبت به تحقیق یا اخذ دفاعیات و اظهارات زندانی از طریق ویدئوکنفرانس مطابق ضوابط مربوط اقدام می کنند. در این موارد صورتجلسه پس از درج امضا و اثر انگشت از سوی زندانی، توسط موسسه تأیید و برای مقام قضایی مربوط ارسال می‌شود.
نامه آزادی زندانی باید از سوی مرجع قضایی صلاحیت دار صادر شود و متضمن مشخصات کامل زندانی، شماره و تاریخ قرار بازداشت و برگ اعلام محکومیت، مشخصات دادنامه قطعی و امضاء و مهر مقام موسسه ارسال شود. با وصول این نامه، موسسه باید بدون فاصله زمانی نسبت به انجام مراحل اداری از جمله تصفیه حساب زندانی با بخشهای مختلف اقدام و وی را در موعد مقرر آزاد کند مگر آنکه موجب قانونی دیگری برای نگهداشتن فرد وجود داشته باشد. زندانی تا حد امکان باید پیش از غروب آفتاب آزاد شود.
تبصره - چنانچه در هنگام آزادی، زندانی بنابر دلایلی مانند مرخصی، بستری در مرکز درمانی خارج از موسسه یا تحویل سایر مراجع بوده و در موسسه حضور نداشته باشد، موسسه مکلف به آزاد نمودن وی در سامانه بوده و مراتب به مرجع مربوط اعلام می‌شود.
واحد امور قضایی موسسه ده روز پیش از پایان مدت محکومیت زندانی، پرونده را به دقت بررسی و در صورت نیاز، با استعلام از مرجع قضایی مربوط، مراتب را تا حصول نتیجه پیگیری می کند تا محکوم بیش از میزان محکومیت در بازداشت نماند. برگ آزادی زندانی توسط رئیس موسسه یا مسوول واجد صلاحیت در واحد امور قضایی امضا می‌شود.
در خصوص زندانی دارای تابعیت خارجی که به اخراج از کشور محکوم شده است و همچنین در مورد کسانی که به تبعید یا اقامت اجباری در محل یا محلهای معین محکوم شده اند، قاضی اجرا ضمن اعلام محکومیت، دستور قضایی لازم را به صراحت صادر می کند و ذکر عبارات کلی نظیر «تبعید» یا «طرد از کشور» در دستور قضایی، تکلیفی را متوجه موسسه نمی کند. موسسه باید حداقل ده روز پیش از پایان مدت حبس، مراتب را به مرجع قضایی مربوط اعلام کند. نیروی انتظامی مکلف است مطابق دستور مرجع قضایی، محکوم را تحویل گرفته و بدرقه کند. مقام قضایی رونوشتی از دستور خود را نزد موسسه ارسال می کند. چنانچه ضابطان دادگستری در موعد مقرر جهت تحویل محکوم مراجعه نکنند، موسسه بلافاصله موضوع را حسب مورد به قاضی اجرا یا قاضی کشیک اعلام و مطابق دستور قضایی اقدام می کند. در هر صورت ادامه بازداشت فرد بدون دستور مقام قضایی ممنوع است و زندانی باید آزاد شود.
مراتب آزادی زندانی با درج ساعت و تاریخ آن باید با امضای رئیس موسسه حداکثر ظرف چهل و هشت ساعت حسب مورد نزد قاضی اجرا یا مرجع قضایی بازداشتکننده ارسال شود.
موسسه مکلف است هنگام آزادی زندانی تمام وسایل، لوازم شخصی، اشیای قیمتی، اسناد مالی و غیر مالی وی را با اخذ رسید یا صورتجلسه تحویل دهد. زندانی نیز مکلف است وسایل و لوازم متعلق به موسسه را مسترد کند.
رئیس موسسه در صورت عدم دسترسی به زندانی، اموال به جا مانده از وی را با اخذ رسید به بستگان وی تحویل می دهد و در صورت عدم امکان تحویل، مراتب را جهت تعیین تکلیف به دادستان اعلام می کند.
در اجرای مواد ۵۲۵ و ۵۲۸ قانون آیین دادرسی کیفری و به منظور اصلاح، تربیت، آماده سازی جهت بازگشت به جامعه، جامعه‌پذیری، رشد فردی، توانمندسازی و حمایت از افرادی که در زمان ارتکاب جرم کمتر از هجده سال تمام شمسی داشته و مطابق قانون و بر اساس تصمیم، قرار یا حکم مقام قضایی باید به کانون اصلاح و تربیت سپرده شوند، در مراکز استانها و به تناسب نیاز و ضرورت در دیگر مناطق کشور، کانون اصلاح و تربیت به پیشنهاد رئیس سازمان و با تشخیص رئیس قوه قضاییه تشکیل می‌شود.

علاوه بر رعایت اصول مذکور در ماده ۲ این آیین‌نامه، به ویژه اصل عدم تبعیض، رعایت اصل مصالح و منافع عالی و اصل بقاء و رشد افراد کمتر از هجده سال تمام شمسی در تمام تصمیمات و اقدام های مربوط به آن‌ها در سازمان و کانون الزامی است. کانون نیز مکلف است در راستای اصل مشارکت، ضمن توجه به دیدگاه‌های مددجویان، زمینه مشارکت آن ها را در تصمیمات و برنامه های مرتبط فراهم کند.
تبصره - در اجرای اصل رعایت مصالح و منافع عالی، تمام تصمیمات و اقدامات تنبیهی و محدود کننده باید قابلیت بازبینی و تعدیل داشته باشد.

کانون از دو قسمت دختران و پسران تشکیل می‌شود و هر قسمت شامل بخش پذیرش و تشخیص و بخش خوابگاه برای اطفال، نوجوانان و جوانان (افراد بالای هجده سال تمام شمسی) است.
در جذب و تأمین نیرو برای کانون، علاوه بر شرایط عمومی استخدام، در نظر گرفتن موارد زیر نیز ضروری است:
الف - هوش، سرعت عمل، توان تصمیمگیری و حل مسأله، مهارتهای ارتباطی؛
ب - دارا بودن حداقل سی سال سن و الزاماً متأهل؛
پ - دارا بودن حداقل مدرک تحصیلی کارشناسی؛
ت - علاقه به کار با کودک و نوجوان؛
ث - برخورداری از توانایی های جسمی و روانی لازم؛
ج - ویژگیهای شخصیتی متناسب مانند آستانه تحمل بالا.
کارکنان داوطلب اشتغال در کانون پس از تأیید صلاحیت و موفقیت در گذراندن دوره خدمت آزمایشی زیر نظر مقام مسوول، حداقل پنج سال به صورت ثابت در کانون به کار گمارده خواهند شد.
تعداد کارکنان کانون متناسب با تعداد مددجویان و به تشخیص سازمان است و تخصص و رشته تحصیلی آنان بر اساس وظایف شغلیشان تعیین می‌شود. استفاده از نیروهای وظیفه در رابطه با امور مددجویان ممنوع است.
با هدف ارتقای دانش و مهارت کارکنان و رفع نیازهای حرفهای آنان، سازمان دوره‌های آموزشی مناسب از قبیل روانشناسی و مهارتهای ارتباط با کودک و نوجوان، حقوق کودک و نوجوان و مقررات مرتبط را برای کارکنان کانون در ابتدا و ضمن خدمت طراحی و اجرا می کند.
سازمان باید با رویکرد ارتقای کیفیت خدمات به مددجویان، انطباق با استانداردهای ملی و بین المللی، بهبود ساختار، مدیریت و بودجه، نظارت و ارزیابی در کانون های اصلاح وتربیت، برنامه ریزی و اقدام کند.
رئیس کانون با مشارکت خانواده، متخصصان، مقامهای قضایی و در صورت ضرورت استفاده از ظرفیت تشکل های مردمنهاد، خیرین، وکلای داوطلب و دیگر اشخاصی که به تشخیص رئیس کانون می توانند در حل و فصل مشکلات و ارتقاء سلامت جسمی و روانی مددجویان موثر باشند، زمینه حل و فصل مشکلات مددجو از قبیل امور رفتاری، قضایی، تحصیلی و درمانی و همچنین زمینه اخذ رضایت شاکی و آزادی مددجو را فراهم می کند.
افرادی که در زمان ارتکاب جرم کمتر از هجده سال تمام شمسی دارند، حتی اگر در زمان رسیدگی و صدور حکم بیش از این میزان سن داشته باشند، با رعایت قوانین و مقررات مربوط، تنها در کانون پذیرش و نگهداری می‌شوند و به هر حال افراد بالای هجده سال در بخش جوانان کانون نگهداری خواهند شد.
تبصره - مددجویان دارای بیش از بیست و سه سال سن، به جز در مواردی که به نگهداری در کانون محکوم شده اند، در هر حال باید حسب مورد به اندرزگاه جوانان در بازداشتگاه یا ندامتگاه عمومی منتقل شوند.
در مواردی که طبق قوانین و مقررات حاکم، نگهداری فرد در کانون مجاز نباشد، رئیس کانون حسب مورد مراتب را کتبی به قاضی صادرکننده قرار یا قاضی اجرا اعلام می کند. در صورت عدم تجدید نظر در تصمیم قضایی، رئیس کانون ضمن اجرای حکم، با قید فوریت و از طریق اداره کل زندان های استان، مراتب را برای پیگیری به رئیس کل دادگستری استان و رئیس سازمان اعلام می کند.
مددجو پس از ورود بدون فاصله زمانی به بخش پذیرش و تشخیص منتقل و برای وی پرونده های لازم تشکیل می‌شود. انتقال مددجو به خوابگاه با تائید پزشک و موافقت رئیس کانون است و در صورت عدم تائید پزشک، مددجو در همان بخش پذیرش و تشخیص حداکثر به مدت پانزده روز نگهداری می‌شود و سپس به خوابگاه عمومی منتقل می‌شود. در مواردی که تنها یک مددجو در بخش تشخیص باشد، حداکثر مدت نگهداری در این بخش پنج روز است. در موارد خاص، نگهداری مددجو در بخش های دیگر با تشخیص پزشک و موافقت رئیس کانون بدون مانع است.
بخش خوابگاه، محل استقرار، استراحت و نگهداری مددجویان است و به چهار قسمت نگهداری کودکان زیر پانزده سال تمام شمسی، نوجوانان دارای سن پانزده تا هجده سال تمام شمسی، جوانان دارای سن بیش از هجده سال تمام شمسی و اتاق های امن تفکیک می‌شود.
تبصره ۱- اتاق های امن، به منظور نگهداری مددجو جدا از دیگران در مواقع اضطراری و بروز حالت خطرناک در هر کانون ایجاد می‌گردد. اتاق امن محلی مناسب و ایمن در کانون با پوشش نرم و فاقد شیشه و اشیای خطرناک و در نزدیکترین فاصله با دفتر مسوول امور خوابگاهها است که تحت نظارت مستقیم و مداوم مربیان است.
تبصره ۲- مددجویان در صورت امکان بر اساس منشاء یا علت اصلی ارتکاب جرم نیز تفکیک و طبقه بندی می‌شوند.
نگهداری مددجویان در بخشهای مختلف کانون باید به نحوی باشد که افراد دارای سن بیش از هجده سال تمام شمسی، در ساعات هواخوری یا در زمان استفاده از امکانات آموزشی و ورزشی با دیگر گروه های سنی ارتباط نداشته باشند.
مددجوی دارای سن کمتر از پانزده سال تمام شمسی، پس از پذیرش به خوابگاه منتقل و در مواردی که بخش کودکان فاقد خوابگاه است، در محل جداگانه به نحو ویژه و مطلوب نگهداری می‌شود.
مددجوی متهم تا زمان صدور حکم قطعی از مددجویان محکوم تفکیک و حسب مورد در بخش مربوط، به نحو جدا نگهداری می‌شود.

مسوول واحد امور قضایی طی سه روز اول اقامت مددجو در بخش تشخیص، وی را با حقوق و وظایف خود در کانون بر اساس قوانین، مقررات و آیین‌نامه آشنا می کند. حقوق و وظایف مددجویان دارای شرایط خاص مانند افراد کم‌توان، بیسواد، غیر ایرانی و یا افرادی که به زبانی غیر از زبان رسمی یا محلی تکلم میکنند، به روش مناسب تفهیم می‌شود.

در بخش تشخیص از کلیه مددجویان با استفاده از روشهای نوین و مناسب و شیوههای مدرن مانند روشهای الکترونیک و زیستسنجی (بیومتریک) با حفظ کرامت آنان عکسبرداری و ثبت مشخصات به عمل میآید. این اطلاعات فقط در سامانه های سازمان و قوه قضاییه ذخیره و استفاده می‌شود.

در صورت وجود سابقه یا زمینه بیماری، کانون سوابق پزشکی مددجو را از خانواده یا مراکز پزشکی درخواست می کند. بر اساس تشخیص پزشک کانون، مددجو به صورت مجزا (ایزوله) در درمانگاه تحت درمان قرار می‌گیرد و یا با رعایت مقررات این آیین‌نامه به مراکز درمانی خارج از کانون منتقل می‌شود.

مددجو توسط روانشناس کانون از حیث وضعیت سلامت روان، هوش، ویژگیهای شخصیتی و اختلالات احتمالی مورد مصاحبه، ارزیابی و آزمون قرار می‌گیرد و نتایج حاصل، در پرونده شخصیت وی ثبت می‌شود تا در برنامه ریزی و مدیریت رفتار وی لحاظ شود. آزمونهای روانشناختی مناسب از قبیل آزمون های شخصیتی، سلامت روان، سنجش هوش، رغبتسنجی و ارزیابی خطر، توسط سازمان تهیه و به کانونها ارائه می‌شود.
مددکار اجتماعی ظرف بیست و چهار ساعت از ورود مددجو، وی را مورد ارزیابی و مصاحبه قرار می دهد و او را برای سازگاری در شرایط جدید و استفاده از امکانات کانون آماده میسازد. نتایج ارزیابی در پرونده شخصیت ثبت می‌شود. در این مدت مددکار اجتماعی ارتباط مددجو با والدین، اولیاء یا سرپرستان قانونی وی را برقرار و اطلاعات لازم از جمله علت دستگیری، نحوه، تاریخ، مکان، زمان ملاقات و نحوه تماس را به آنان ارائه می کند. در صورت عدم حضور مددکار، وظیفه اطلاع رسانی به خانواده بر عهده مسوول واحد امور قضایی است.
کارشناس اصلاح و تربیت پس از بررسی پرونده شخصیت مددجو و در صورت ضرورت مصاحبه با وی و مشاوره با روانشناس و مددکار، برنامه های مناسب آموزشی، تحصیلی، فرهنگی، ورزشی، فنی و حرفه ای و غیره را به رئیس کانون پیشنهاد می دهد.
سازمان در صورت امکان، کانونهای اصلاح و تربیت را به نحوی طراحی می کند که هر مددجو خوابگاه مستقل با امکانات لازم در اختیار داشته باشد و در هر صورت حداکثر تعداد مددجو در خوابگاه های جمعی بیست نفر است. این تعداد به تشخیص رئیس کانون و در نظر گرفتن شرایط، قابل تغییر است.
مسوول امور خوابگاهها بر اساس اطلاعات پرونده مددجو و تصمیمهای شورای طبقه بندی، خوابگاه هر مددجو را تعیین می کند. در خصوص مددجویان ناتوان و با شرایط خاص از قبیل مبتلایان به اختلال های هویت جنسیتی، روانی یا رشدی، شورای طبقه بندی محل اسکان را تعیین می کند.
چنانچه بخشی از موسسه به کانون و یا نگهداری برای افراد زیر هجده سال تمام شمسی اختصاص داده شده باشد و یا در موردی که کانون در مجاورت موسسه مستقر باشد، علاوه بر رعایت الزام ها و تکالیف مربوط به کانون، شرایط زیر نیز باید رعایت شود:
الف - مجزا بودن کامل افراد زیر هجده سال از بزرگسالان با استفاده از روشهایی مانند طراحی ساختمان، زمان بندی فعالیتها و بهره‌گیری از مکانهای مشترک به نحوی که ارتباط کلامی یا دیداری میان آنان امکان پذیر نباشد؛
ب - تفکیک برنامه های بازاجتماعی شدن افراد زیر هجده سال از بزرگسالان؛
پ - تفکیک کارکنان بخش نگهداری افراد زیر هجده سال از بزرگسالان.
استفاده از سیم خاردار، سلاح، برجک و مراقبت نظامی باید محدود و غیر محسوس باشد. حمل، نگهداری و استفاده از سلاح توسط کارکنان در داخل کانون ممنوع است.
به منظور تقویت رفتارهای متعارف اجتماعی مددجویان، رئیس کانون با تهیه و اجرای طرح های مناسب و استاندارد بر مبنای نظام تشویق و پاداش، فرصتهای لازم را برای تصمیمگیری در امور شخصی، مشارکت و مسوولیتپذیری فراهم میآورد و جزوهها و راهنماییهایی که مفهوم و چگونگی اجرای برنامه های موضوع این ماده را توضیح می دهد تهیه و در اختیار مددجویان و کارکنان قرار می دهد.
ماده ۲۸۸
علاوه بر ایجاد امکان تحصیل رسمی، کانون باید امکان آموزشهای فنی و حرفهای و کارآموزی را برای مددجویان فراهم سازد. برنامه های آموزش فنی و حرفهای باید مطابق استانداردهای سازمان آموزش فنی و حرفه‌ای، وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی و توسط گروههای آن سازمان اجرا و گواهی‌نامه‌های مربوط نیز از سوی این مراجع و بدون ذکر عنوان کانون صادر شود. نوع رشته‌های فنی و حرفه ای باید به گونه ای انتخاب شود که در هنگام بازگشت به جامعه کاریابی آنان را با حداقل سرمایه‌گذاری و در کوتاه ترین مدت فراهم آورد و تا حد امکان با ویژگیهای شغلی رایج در جامعه متناسب باشد تا مددجو بتواند برای موقعیت‌های شغلی در جامعه آماده شود.
در مواردی که مددجو در میانه سال تحصیلی از کانون خارج می‌شود، آموزش و پرورش مکلف به پذیرش دانش‌آموز در واحد آموزشی نزدیک محل اقامت وی است و کانون پیگیری لازم را در این خصوص به عمل می‌آورد.
کارآموزی باید در کارگاههای آموزشی و حرفه‌آموزی کانون و در محیطی ایمن و متناسب با شرایط سنی و جسمی مددجو انجام گیرد. این کارگاهها با رعایت قوانین و مقررات کار و استانداردهای بهداشت حرفه‌ای اداره میشود.

در صورت ارتکاب تخلفات مقرر در این آیین‌نامه از سوی مددجویان کانون، موضوع در شورای انضباطی مطرح می‌شود و در صورت لزوم یکی از اقدامات اصلاحی و تربیتی یا تنبیهات انضباطی زیر اعمال می‌گردد.
الف - تذکر؛
ب - ارجاع به مشاور؛
پ - توبیخ شفاهی؛
ت - توبیخ کتبی بدون درج در پرونده؛
ث - توبیخ کتبی با درج در پرونده؛
ج - الزام به مشارکت در خدمات و نظافت عمومی در کانون؛
چ - محدودیت در استفاده از تلویزیون حداکثر به مدت سه روز؛
ح - محدودیت در فعالیتهای تفریحی یا ورزشی از قبیل استفاده از سینما، استخر، سالن های ورزشی یا اعزام به اردو حداکثر سه نوبت؛
خ - محدودیت در ملاقات خصوصی و حضوری حداکثر به مدت یک هفته؛
د - محدودیت در تماس تلفنی حداکثر تا یک هفته؛
ذ - تعویق اعطای مرخصی حداکثر تا یک ماه؛
ر - عدم پیشنهاد عفو یا آزادی مشروط حداکثر تا دو ماه؛
ز - در صورت شمول ماده ۵۲۷ قانون آیین دادرسی کیفری، پیشنهاد به دادگاه اطفال و نوجوانان برای جابه‌جایی محل نگهداری در همان قسمت کانون؛

در صورتی که هر یک از رفتارهای مددجو علاوه بر تخلف انضباطی دارای وصف کیفری باشد، ضمن تصمیمگیری در خصوص اقدام انضباطی، مراتب توسط رئیس کانون به قاضی اجرا، به منظور اتخاذ تصمیم اعلام می‌شود.
در صورت ارتکاب تخلف در روزهای تعطیل و عدم دسترسی به قاضی اجرا، رئیس کانون تدبیر لازم را اتخاذ می کند.

استفاده از پابند در مورد افراد زیر هجده سال تمام شمسی ممنوع است. دیگر وسایل مشابه به شرح مقرر در این آیین‌نامه به منظور جلوگیری از فرار یا محافظت از مددجو یا دیگران، در صورت ضرورت باید به صورت محدود و با رعایت کرامت مددجو مورد استفاده قرار گیرد و باعث خواری و تحقیر او نشود. کارکنان کانون باید برای کنترل مددجویان و به‌کارگیری ابزارهای محدودکننده، آموزش‌های لازم را دیده باشند و رئیس کانون باید از کم خطر بودن این ابزارها و مهارت کارکنان در استفاده از آن ها اطمینان حاصل کند.

واحد بهداشت و درمان باید با ارزیابی و معاینه دورهای سلامت، نیازهای بالقوه و بالفعل بهداشتی و درمانی مددجویان را مشخص و فرایند رشد آنان را پایش کند و در صورت تشخیص هر گونه بیماری جسمی یا روانی، سوء مصرف مواد یا دیگر وضعیتهایی که ممکن است مانع پذیرش مددجو در جامعه شود یا آن را به تاخیر اندازد، برای درمان آن اقدام کند.
چنانچه از نظر پزشک کانون، اقدام های تشخیصی و درمانی در واحد بهداشت و درمان امکان پذیر نباشد، مددجو به مرکز مناسب خارج از کانون منتقل می‌شود. در این صورت پزشک کانون مکلف است مراتب را به رئیس بخش گزارش کند و رئیس بخش نیز موظف به پیگیری موضوع از زمان اعزام تا بازگشت مددجو است. ترتیب و چگونگی اعزام، اعلام موضوع به مقام قضایی، اخذ و ارائه مجوزها و مراقبت از مددجو در دوره انتقال بر عهده رئیس کانون است.
تبصره - در موارد فوریت، به درخواست پزشک و دستور رئیس کانون یا جانشین وی، مددجو بلافاصله به مراکز خارج از کانون اعزام و مراتب به مراجع قضایی مربوط منعکس می‌شود.
والدین، اولیاء یا سرپرست قانونی و یا هر فرد تعیین شده توسط مددجو حق دارد به شیوه مطمئن و در هر زمان از سلامت مددجو مطلع شود و رئیس کانون موارد بیماری، انتقال، بستری در مراکز درمانی یا هر گونه تغییری در وضعیت مددجو را حداکثر ظرف دوازده ساعت به افراد مذکور اطلاع می دهد.
مددجوی بیسواد، کمتوان، مبتلا به اختلال‌های شناختی یا مشکلات یادگیری باید از آموزش‌های ویژه و متناسب برخوردار باشد.
واحد بهداشت و درمان با بهرهگیری از خدمات تخصصی روانشناسی و روانپزشکی ارزیابی اولیه و نظام یافته، تشخیص و درمان مسائل مربوط به سلامت روان و ثبت تغییرات رفتاری مددجویان را در مدت اقامت آنان بر عهده دارد و موظف است مددجو را پس از ترخیص و از طریق مرکز مراقبت به مراکز خدمات اجتماعی خارج از موسسه یا دیگر مراکز درمانی مرتبط ارجاع دهد و ادامه درمان را پیگیری کند.
در مواردی که درمان مددجوی مبتلا به اختلال شدید روانی در خارج از کانون امکان پذیر باشد، در صورت لزوم و پس از گزارش روانشناس یا روانپزشک به بخشهای درمانی خارج از کانون منتقل می‌شود.
گزارشهای متضمن رفتارهای پرخاشگرانه، خودزنی، اقدام یا تهدید به خودکشی بلافاصله توسط روان شناس یا روانپزشک کانون بررسی می‌شود و اقدام و مداخله لازم به عمل میآید و نتیجه ضمن ثبت در سامانه الکترونیکی سلامت، به مدیرکل زندان های استان اعلام می‌شود. مدیر کل زندان های استان به صورت فصلی گزارش تحلیلی اقدام های موضوع این ماده را به معاونت سلامت و اصلاح و تربیت سازمان اعلام می کند.
مدیر کانون امکان برقراری جلسات مشاوره فردی، گروهی، خانوادگی، گروهدرمانی و هر نوع مداخله مورد نیاز روانشناسان مجرب را با رویکرد حمایتی و هدایتی و برای حل تعارض های فردی و خانوادگی فراهم می آورد.
مدیر کانون گزارشهای روانشناسی و روانپزشکی واحد بهداشت و درمان را که ممکن است در فرایند تصمیم گیری قضایی مددجویان موثر باشد، برای مرجع قضایی مربوط ارسال می کند.
مدیر کانون و مسوول واحد امور قضایی مکلفند در راستای اجرای ماده ۹۰ قانون مجازات اسلامی از تمام ظرفیت‌های قانونی برای تقلیل مدت نگهداری مددجو در کانون و یا خروج او از کانون و همچنین برخورداری مددجو از دیگر ارفاق های قانونی استفاده کنند.
مدیر کانون میتواند به منظور پیشگیری و درمان اعتیاد از گروهها و سازمان‌های غیر دولتی داوطلب از جمله گروههای خودیار و همسان با رعایت شرایط و ارزیابی صلاحیت کمک گیرد.
مدیر کانون مکلف است از طریق مراجع مربوط برای اخذ اوراق سجلی و هویتی مددجویان یا کودکان فاقد اوراق هویتی اقدام کند.
محل و نحوه ملاقات مددجو متناسب با سن آن ها و در صورت اقتضا ممکن است متفاوت از بزرگسالان باشد.
به منظور تسهیل ارتباط مددجو با خانواده یا در مواردی که مصالح وی اقتضا کند، انتقال وی از یک کانون به کانون دیگر مطابق مقررات انجام می‌شود.
احترام به حریم خصوصی مددجو و حمایت از وی در کانون الزامی است و اطلاعات مددجو باید محرمانه بماند.
واحد امور قضایی کانون هر هفته فهرست مددجویان در معرض ترخیص را استخراج و به مرکز مراقبت ارسال می کند.
مرکز مراقبت به منظور تسهیل و تکمیل فرایند بازپروری، جامعه‌پذیری، تثبیت وضعیت مددجو و رفع مشکلات وی از قبیل ارتباط با خانواده و جامعه، ادامه تحصیل و تکمیل آموزش، ادامه درمان اعتیاد و خدمات سلامت روان، اسکان، تأمین هزینه‌های سفر، تهیه اسناد سجلی و هویتی، تأمین هزینهها و امکانات زندگی و اشتغال مددجو اقدام های زیر را به عمل می‌آورد:
الف - معرفی به سازمان بهزیستی کشور، کمیته امداد امام خمینی (ره)، نهادهای دولتی و غیر دولتی و تشکل های مردمنهاد جهت رفع نیازهای مددجو و خانواده وی و ارائه خدمات و بسته‌های حمایتی؛
ب - همفکری و همکاری با نهادهای دولتی و غیر دولتی مربوط جهت رفع مشکلات مددجو و آماده سازی وی برای زندگی در جامعه؛
پ - اطلاع از وضعیت مددجو پس از آزادی، از طریق ارتباط مستقیم و منظم مددکاران اجتماعی مرکز مراقبت با وی یا خانواده وی؛
ت - پیگیری و مشارکت در ایجاد و راه اندازی مراکز اسکان موقت با همکاری سازمان بهزیستی کشور، بنیاد مستضعفان، سازمان اوقاف، شهرداریها و دیگر نهادهای حمایتکننده؛
ث - مشارکت در ارزیابی اولیه و طراحی برنامه بازپروری و اجرای آن از ابتدای ورود مددجو به کانون؛
ج - پیگیری از نهادهای دولتی و صنفی جهت اخذ اسناد سجلی و هویتی و دیگر مجوزها.
تبصره - در مورد مددجویانی که بدون برنامه ریزی و اطلاع قبلی ترخیص می‌شوند، خدمات مذکور در این ماده در اولین فرصت و با رعایت اولویت ارائه می‌شود.
مددکار مسوول پرونده مددجو پیش از ترخیص، خانواده را مطلع و از آنان دعوت می کند به هنگام ترخیص در کانون حاضر باشند. چنانچه به هر دلیل خانواده به هنگام ترخیص حضور نداشت، مددکار از طریق مرکز مراقبت برای انتقال مطمئن و سالم مددجو به منزل و خانواده وی اقدام می کند.
تبصره - مرکز مراقبت باید برای چنین مواردی امکانات و بودجه‌هایی را آماده و در دسترس داشته باشد.
هر مددجو باید فرصت و امکان ارائه درخواست، شکایت و اعتراض خود را بدون محدودیت و در صورت امکان به صورت محرمانه و الکترونیکی به رئیس کانون، نمایندگان وی، مدیر کل زندان های استان، بازرسان کانون و مقامهای قضایی و نظارتی مربوط، داشته باشد و از نتایج آن ظرف بیست روز کاری مطلع شود. مددجویان باید به طریق مقتضی از این فرایند آگاه شوند.
واحدهای امور قضایی و بازرسی موسسه، باید همه وقت و به روشهای مختلف از جمله از طریق کیوسک الکترونیکی و تماس تلفنی، شکایات شفاهی و کتبی مددجویان را جمع‌آوری، رسیدگی و نتیجه را منعکس کنند. شکایت شفاهی در صورتمجلس درج می‌شود.
مددجو میتواند در تنظیم و پیگیری درخواست یا شکایت خود، از اعضای خانواده، مشاور حقوقی و سازمان‌های غیر دولتی مرتبط که در دسترس باشند، به نحو مقتضی کمک بخواهد.
مددجو میتواند آزادانه و بدون هر گونه مانعی با بازرسان و مقامهایی که برای بازدید مراجعه می کنند، صحبت کند.
رئیس کانون باید روزانه از تمامی بخشهای کانون بازدید کند و حداقل هفته ای یک بار با مددجویان متقاضی و خانوادههای آنان ملاقات حضوری داشته باشد و به درخواست های آنان رسیدگی کند.
کارکنان کانون هر گونه سوء استفاده، آزار، تخلف یا تعدی نسبت به مددجویان را بلافاصله و به صورت کتبی به مقام مافوق خود یا مقام‌های ذیصلاح گزارش میکنند و رئیس کانون در صورت احراز مورد، مراتب را به مراجع قضایی گزارش می کند.
اعزام و انتقال مددجو به مراجع قضایی و دیگر مراجع مربوط، مراکز درمانی، تربیتی و آموزشی و مرخصی های تحت الحفظ بر اساس ضوابطی که از سوی سازمان اعلام می‌شود، به عهده نیروهای مسلح یگان انتظامی سازمان است. مأمور اعزام و بدرقه دختران باید از بین بانوان باشد و یا حداقل یکی از کارکنان زن آنان را همراهی کند. به هنگام اعزام، مددجو باید پوشش مناسبی داشته باشد به نحوی که سلامت و شخصیت آنان را تأمین کند. استفاده از دستبند در موارد یاد شده برای مددجو، به جز موارد ضروری به تشخیص رئیس کانون، مجاز نیست.
اطلاعات، سوابق و آمار جرایم، ویژگیهای جمعیتشناختی، روان شناختی و پزشکی مددجویان به صورت مرتب جمعآوری و توسط واحد آمار و رایانه دستهبندی، نگهداری و به نهادهای مربوط گزارش می‌شود و در صورت نیاز، بدون افشای هویت آنان در اختیار مراکز علمی و پژوهشی قرار می‌گیرد.
کانون حقوق و وظایف مددجویان را در قالب کتابچه‌ای تدوین و در بدو ورود در اختیار آن ها قرار می دهد. در صورت لزوم، این حقوق به نحو مقتضی به مددجو تفهیم می‌شود.
معاونت سلامت، اصلاح و تربیت سازمان، دستورالعمل ویژه مراقبت از مددجویان را با رویکرد ارتقای سطح اخلاقی، حفظ کرامت و سلامت آنان و نیز اتخاذ تدابیر پیشگیرانه از انحراف مددجویان و آزاررسانی به آن ها را تدوین و جهت اجرای آن اقدام می کند.
در موارد سکوت این بخش از آیین نامه، قواعد کلی آیین نامه حاکم است.
وظایف و اختیاراتی که برای دادستان یا قاضی اجرای احکام دادسرای عمومی و انقلاب مقرر شده است، در مورد موسسه های کیفری نظامی بر عهده دادستان نظامی یا قاضی اجرای احکام دادسرای نظامی است.
تبصره - منظور از نظامی، افراد مصرح در بندهای «الف» تا «ح» ماده ۱ قانون مجازات جرایم نیروهای مسلح مصوب ۱۳۸۲ است.
متهم و محکوم نظامی با رعایت مقررات اجرایی سازمان در موسسه های کیفری، جدای از دیگر زندانیان نگهداری می‌شوند.
در مراکز استان هایی که فاقد موسسه های کیفری نظامی هستند و یا ظرفیت پذیرش مناسب و کافی ندارند، متهمان و محکومان در بند اختصاصی نظامیان و جدای از دیگر زندانیان نگهداری می‌شوند.
محکومان غیر نظامی دادگاههای نظامی جهت تحمل محکومیت حبس به موسسه های کیفری عمومی معرفی می‌شوند.
افرادی که محکومیت حبس آنان به اخراج از خدمت منجر شود یا به تبع احکام دادگاهها و یا تصمیم کمیسیونهای داخلی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران از خدمت اخراج شوند، به دستور قاضی اجرای احکام دادسرای نظامی برای تحمل کیفر حبس به موسسه عمومی معرفی می‌شوند.
متهمان و محکومان بر اساس جنس، نوع عضویت شامل پایور و وظیفه، درجه و رتبه شامل کارمند، درجهدار و افسر تا حد امکان سابقه، نوع جرم، شخصیت و میزان محکومیت، تفکیک و طبقه بندی می‌شوند.
برنامه های اصلاحی و تربیتی در موسسه های کیفری ویژه نظامیان علاوه بر برنامه های عمومی، شامل برنامه های آموزشی نظری در جهت بالا بردن توان رزمی و روحیه سربازی و دانش نظامی متهمان و محکومان نیز می‌باشد. یگانهای نظامی و انتظامی در اجرای برنامه های آموزشی با موسسه مربوط همکاری می کنند.
در صورت ضرورت مداوای متهمان و محکومان نظامی در مراکز درمانی خارج از موسسه، اولویت با مراکز درمانی نظامی و انتظامی است. این مراکز مکلف به درمان رایگان افراد معرفی شده می‌باشند.
محصلان مراکز نظامی و انتظامی با کمتر از هجده سال سن که مشمول قانون استخدام نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران هستند، در صورت داشتن قرار منجر به بازداشت یا حکم محکومیت، در کانون اصلاح و تربیت نگهداری می‌شوند.
متهمان و محکومان نظامی دیگر مراجع قضایی که به موسسه منتقل می‌شوند، تابع مقررات این فصل هستند.
نحوه نگهداری متهمان و محکومان دادسراها و دادگاههای نظامی به موجب مواد این فصل است. در موارد سکوت، مطابق دیگر مقررات این آیین نامه اقدام می‌شود.

رعایت مفاد آیین‌نامه برای تمام کارکنان سازمان و دیگر اشخاص حقیقی و حقوقی مرتبط با سازمان الزامی است و در صورت وجود دلیل و شواهدی بر نقض مقررات آن یا احتمال تخلف از این مقررات، موضوع باید به مقام‌های مافوق یا سازمان و دیگر مراجع دارای صلاحیت گزارش شود.

سازمان در راستای کاهش وابستگی به بودجه عمومی و جبران خسارات وارده به بیت المال در اثر ارتکاب جرم و اجرای مجازات حبس و به منظور افزایش کمیت و کیفیت خدمات زندان بانی و ایجاد زیرساختهای جدید، با طی مراحل قانونی و اخذ مجوزهای لازم، امکان اخذ هزینههای جاری موسسه های کیفری را از دیگر بخش ها و منابع مالی از جمله جبران قسمتی از هزینه ها توسط محکومان پس از آزادی، فراهم می کند.
سازمان آمارها و اطلاعات زیر را به نحو توصیفی و تحلیلی تهیه و در فواصل زمانی تعیین شده به رئیس قوه قضاییه و دادستان کل کشور گزارش می کند:
الف - گزارش سالانه شامل:
۱- آمار مقایسه‌ای وضعیت بخشهای مختلف سازمان از حیث سرانه‌ها و شاخصهای استاندارد زندان و زندان بانی؛
۲- فراوانی مربوط به انواع جرایم، قرارها، احکام و آمار تعداد متهمان و محکومان از حیث تعداد، سن، جنس، تابعیت، اقامتگاه، سوء سابقه و دیگر مشخصه‌ها؛
۳- آمار مربوط به وضعیت محکومان به قصاص و اعدام؛
۴- عملکرد موسسه های کیفری از حیث حرفه‌آموزی، اشتغال، مراقبتهای پس از خروج، بهداشت و درمان و تعامل و بهره‌مندی از ظرفیت شورای حل اختلاف، تشکل های مردم نهاد و کارآفرینان بخش خصوصی؛
۵ - آمار رتبه بندی عملکرد دادگستری های سراسر کشور از حیث شاخص های مربوط به کاهش جمعیت زندان ها.
ب - گزارش فصلی شامل:
۱- فراوانی مربوط به انواع جرایم، قرارها، احکام، و آمار تعداد متهمان و محکومان از حیث تعداد، سن، جنس، تابعیت، اقامتگاه و سوء سابقه و دیگر مشخصه‌ها؛
۲- آمار محکومان بهرهمند از مرخصی و مرتکبان غیبت از مرخصی؛
۳- آمار وضعیت محکومان مالی؛
۴- آمار محکومان بهرهمند از ارفاق های قانونی از قبیل عفو، پذیرش توبه، آزادی مشروط، آزادی تحت سامانه الکترونیکی، تعلیق اجرای مجازات و بهره‌مندی از نظام نیمه آزادی؛
۵ - آمار وضعیت متهمان تحت قرار؛
۶ - عملکرد شوراهای حل اختلاف مستقر در زندان؛
۷- آمار بازدید قضات از موسسه های کیفری؛
۸ - آمار زندانیان مربوط به جرایم علیه امنیت و زندانیان نظامی و وضعیت بازداشتگاه های امنیتی و انتظامی و تعداد متهمان و محکومان مربوط؛
۹- آمار عملکرد و مصوبات شوراهای طبقه بندی و نتایج حاصلشده در مراجع قضایی؛
۱۰- آمار مربوط به ظرفیت پذیرش موسسه‌های کیفری.
پ - گزارش ماهانه شامل:
۱- آمار و اطلاعات مربوط به وضعیت زندانیان دارای بیماریهای مسری یا صعب العلاج و آمار خودکشی، خود زنی، فوت و قتل در موسسه کیفری؛
۲- آمار قرارها و احکام نامتناسب منجر به بازداشتهای غیر ضروری؛
۳- آمار ورودی و خروجی انواع موسسه های کیفری و مدت ماندگاری متهمان؛
۴- بازداشت های منتهی به برائت یا منع تعقیب.
در راستای رسالت ملی پیشگیری از وقوع جرم، سازمان حداقل به طور سالانه، اطلاعات و آمارهای توصیفی و تحلیلی متناسب را تهیه و در اختیار حوزه ریاست قوه قضاییه، دبیرخانه شورای عالی پیشگیری از وقوع جرم، وزارت دادگستری و کمیسیون حقوقی و قضایی مجلس شورای اسلامی قرار می دهد.
سازمان به منظور ارزیابی عملکرد مسوولان و کارکنان موسسه های تابعه، مبتنی بر شاخص هایی نظیر کمیت و کیفیت اجرای حکم، میزان اثربخشی در حرفه آموزی و اشتغال مجرمان، اجرای طرح طبقه بندی زندانیان، جلب مشارکت نهادهای مردمی در فرایند اصلاح مجرمان و صلح و سازش، جلب مشارکت نهادهای فرهنگی برای اصلاح باورها، انجام اقدامات تربیتی، تفهیم حقوق و تکالیف زندانیان، نتایج اعلام نظر برخط زندانیان و نتایج نظارت ها و بازرسی های پنهان، فوق العاده و موردی مراجع نظارتی قوه قضائیه، نسبت به راه اندازی«سامانه جامع ارزیابی عملکرد مسوولان و کارکنان» اقدام می نماید. این سامانه باید قابلیت مشاهده برخط نتایج ارزیابی را برای کارکنان داشته و امکان دسترسی سلسله مراتب سازمانی و مراجع نظارتی قوه قضائیه را فراهم آورد. نتایج ارزیابی این سامانه باید در تعیین وضعیت افراد در نظام های منابع انسانی از جمله جبران خدمات، ارتقاء شغلی، نقل وانتقال و تمدید قرارداد، محوریت داشته باشد. دستورالعمل اجرای این ماده ظرف شش ماه پس از لازم الاجرا شدن این آیین نامه توسط «معاونت توسعه، مدیریت و منابع سازمان» تهیه و به تصویب رئیس سازمان می‌رسد.

دستورالعمل‌های موضوع این آیین نامه به شرح زیر، ظرف شش ماه از تاریخ اجرایی شدن آن، تدوین و به تصویب رئیس سازمان میرسد:
الف - دستورالعمل «تشکیل و به کارگیری سامانه اقدامات حمایتی و نحوه استفاده از ظرفیت نهاد های مردمی» به پیشنهاد معاونت سلامت، اصلاح و تربیت و معاونت توسعه مدیریت و منابع با همکاری دفتر حفاظت و اطلاعات سازمان؛
ب - دستورالعمل «نحوه محاسبه و اعمال امتیاز رفاهی و نمره اعتباری بر اساس پرونده رفتاری زندانیان» به پیشنهاد معاونت سلامت، اصلاح و تربیت سازمان؛
پ - دستورالعمل «اشتغال زندانیان و نظام انگیزشی برای مشارکت فعال بخش خصوصی و کارکنان موسسه» به پیشنهاد معاونت سلامت، اصلاح و تربیت سازمان؛
ت - دستورالعمل «ارتقاء سامانه های نظارتی، مخابراتی و الکترونیکی موسسه های کیفری» به پیشنهاد دفتر حفاظت و اطلاعات و دفتر آمار و فناوری اطلاعات سازمان؛
ث - دستورالعمل «سامانه جامع ارزیابی عملکرد مسوولان و کارکنان سازمان» به پیشنهاد معاونت توسعه، مدیریت و منابع و دفتر آمار و فناوری اطلاعات سازمان ؛

این آیین‌نامه مشتمل بر سیصد و چهل و دو ماده، در تاریخ ۱۴۰۰/۲/۲۰ به تصویب رئیس قوه قضاییه رسید و از تاریخ تصویب لازم الاجرا است و آیین‌نامه اجرایی سازمان زندان‌ها و اقدامات تأمینی و تربیتی مصوب ۱۳۸۴ با اصلاحات بعدی، آیین نامه اجرایی کانون اصلاح و تربیت مصوب ۱۳۴۷ و دیگر آیین‌نامه ها، دستورالعمل‌ها و بخشنامه‌های مغایر ملغی است.

رئیس قوه قضاییه - سیدابراهیم رئیسی