آیین‌نامه اداره جلسات هیات عمومی و هیات‌های تخصصی دیوان عدالت اداری

اصطلاحات به کار رفته در این آیین‌نامه به شرح آتی است:
الف - قانون: قانون تشکیلات و آیین‌دادرسی دیوان عدالت اداری، مصوب 1392.
ب - رییس دیوان: رییس دیوان عدالت اداری.
ج - معاون قضایی دیوان: معاون قضایی دیوان عدالت اداری در امور هیات عمومی.
د - هیات عمومی: هیات عمومی دیوان عدالت اداری، موضوع ماده 8 قانون.
ه - هیات یا هیات‌های تخصصی: هیات یا هیات‌های تخصصی، موضوع ماده 84 قانون.
و - مدیرکل یا اداره کل هیات‌ها: مدیرکل یا اداره کل هیات‌های تخصصی دیوان عدالت اداری.
ز - مدیرکل یا اداره کل هیات عمومی: مدیرکل یا اداره کل هیات عمومی دیوان عدالت اداری.

هر یک از هیات‌های تخصصی، مرکب از حداقل پانزده نفر از قضات دیوان عدالت اداری است که به موجب ابلاغ رییس دیوان و با در نظر گرفتن تخصص و تجربه، به عضویت در این هیات‌ها تعیین می‌شوند. رییس دیوان می‌تواند حسب ضرورت، تعداد اعضاءی هیات‌ها و نیز عناوین و تعداد آن‌ها را افزایش دهد.

عضویت در هر یک از هیات‌های تخصصی براساس تمایل و اولویت اعلامی توسط قضات خواهد بود و در صورت تکمیل حداقل نصاب قانونی از جهت تعداد اعضای لازم جهت تشکیل هر یک از هیات‌ها، بنا به تشخیص رییس دیوان و براساس اولویت اعلامی و همچنین تجربه و تخصص آنان در یکی از هیات‌ها منصوب می‌شوند.

(اصلاحی 1403/03/27)- هر هیات تخصصی دارای رئیس، نایب رئیس و دبیر و منشی خواهد بود که رئیس دیوان آن‌ها را برای مدت یک سال تعیین می‌نماید و تمدید آن برای دوره های بعد نیز بلامانع خواهد بود. رئیس دیوان در جریان انتخاب رئیس نایب رئیس و دبیر هیات تخصصی می‌تواند به طرق مقتضی با اعضای هیات تخصصی مشورت کند مدیریت جلسات و نیز رعایت ترتیب مذاکرات به شرح مقررات این فصل بر عهده رئیس و در غیاب وی با نایب رئیس هیات تخصصی می‌باشد.

(اصلاحی 1403/03/27)- تنظیم گزارش جلسات و تصمیمات هیات تخصصی بر عهده دبیر هیات مذکور است و تنظیم و تدوین پیش‌نویس آراء و نظریات هیات با رئیس یا یکی از اعضای اکثریت با انتخاب رئیس هیات خواهد بود. تصمیمات هیات‌های تخصصی، اعم از رای به رد شکایت یا نظریات صادره در هر مورد باید در فرم مربوط صورتجلسه و توسط قضات عضو هیات تخصصی که در جلسه حضور دارند، امضا شود. متن نهایی آراء و نظریات هیات تخصصی حسب مورد به امضای رئیس یا نایب رئیس می‌رسد.

منشی یکی از کارکنان اداری بوده و زیر نظر اداره کل هیات‌ها انجام وظیفه می‌کند.

ارجاع پرونده به هیات‌های تخصصی به عهده رییس دیوان یا معاون قضایی دیوان خواهد بود.

جلسات هیات‌های تخصصی هر هفته یکبار برگزار می‌شود. در صورت ضرورت، تشکیل جلسات فوق‌العاده بنا به تشخیص رییس هیات و یا درخواست مدیرکل هیات‌ها و تصویب رییس هیات، امکان‌پذیر خواهد بود.

تبصره - به تشخیص رییس دیوان، جلسات هیات‌های تخصصی خارج از وقت اداری برگزار خواهد شد.

پس از وصول پرونده به هیات تخصصی، رییس هیات پرونده را جهت تهیه گزارش، به یکی از اعضاء ارجاع می‌کند. عضو مرجوع الیه موظف است حداکثر ظرف یکماه گزارش آن را تهیه و به رییس تسلیم نماید تا به نوبت در دستور کار هیات قرار گیرد.

تبصره - چنانچه عضو هیات تخصصی به هر دلیل نتواند ظرف مدت مقرر گزارش پرونده را تهیه و تسلیم نماید، مکلف است علت آن را در جلسه هیات به اطلاع اعضای هیات برساند. رییس هیات در این خصوص تصمیم لازم را اتخاذ خواهد کرد.

منشی هیات تخصصی حسب نظر رییس هیات مذکور، گزارش‌های واصله را به ترتیب وصول در دستور کار قرار می‌دهد. این گزارش‌ها پس از تایید رییس و در غیاب وی، نایب رییس، حداقل سه روز قبل از تاریخ برگزاری جلسه از طریق سامانه الکترونیکی هیات‌های تخصصی جهت مطالعه در دسترس اعضاء قرار می‌گیرد.

در مواردی که به موجب قوانین موجود از جمله قانون تشکیل سازمان بازرسی کل کشور و ذیل ماده 37 قانون و نیز مواردی که به تشخیص رییس دیوان رسیدگی به شکایت در هیات عمومی به صورت خارج از نوبت انجام می‌شود، رسیدگی خارج از نوبت شامل کلیه مراحل خواهد بود.

حضور اعضاء در جلسات هیات الزامی است و در صورت عذر باید مراتب در اسرع وقت ممکن و حداکثر یک روز قبل از تشکیل جلسه به طریق مقتضی به اداره کل هیات‌ها اعلام شود.
مدیرکل هیات‌ها موظف است غیبت غیرموجه و تاخیر بیش از سه جلسه هر یک از اعضاء را جهت اقدام و تصمیم مقتضی به اطلاع رییس دیوان یا معاون قضایی دیوان برساند.

جلسات هیات تخصصی با حضور دو سوم اعضاء رسمیت یافته و رسیدگی به موضوع تا زمان اعلام کفایت مذاکرات ادامه می‌یابد. رییس و همچنین هر یک از اعضاء می‌تواند کفایت مذاکرات را پیشنهاد نماید که در این صورت، براساس رای اکثریت قضات حاضر اتخاذ تصمیم خواهد شد. اعضای حاضر موظفند در رای‌گیری شرکت نمایند.

(اصلاحی 1403/03/27)- چنانچه رئیس دیوان معاون قضایی در امور هیات عمومی و هیات‌های تخصصی رئیس هیات تخصصی و یا اکثریت اعضای هیات تخصصی حضور یک یا هر دو طرف شکایت و یا نمایندگان آنان یا کارشناسان ذیربط و یا سایر قضات دیوان را در جلسه هیات تخصصی ضروری تشخیص دهند، به دستور رئیس یا نایب رئیس هیات و با تعیین وقت از آنان جهت شرکت در جلسه و ادای توضیح دعوت می‌شود.

تبصره - پس از استماع اظهارات مدعوین، رای‌گیری در خصوص موضوع مورد شکایت صرفاً با حضور قضات عضو همان هیات به عمل می‌آید.

در مورد درخواست ابطال آیین‌نامه‌ها و سایر نظامات و مقررات موضوع ماده 12 قانون، پس از قرائت شکایت شاکی و مستندات آن و همچنین پاسخ کتبی دستگاه طرف شکایت و در صورت لزوم استماع توضیحات و اظهارات طرفین یا نمایندگان قانونی آنان و نیز کارشناسان ذی‌ربط، به طریق زیر اقدام خواهد شد:

الف - چنانچه نظر اکثریت مطلق اعضای حاضر در جلسه هیات تخصصی بر ورود شکایت و ابطال مصوبه موضوع شکایت باشد، پرونده همراه با نظریه هیات مذکور جهت طرح در هیات عمومی دیوان، به اداره کل هیات عمومی ارسال می‌شود.

ب - در صورتی که نظر سه چهارم اعضای حاضر بر رد شکایت باشد، هیات تخصصی رای به رد شکایت صادر و از طریق اداره کل هیات‌ها با بهره‌گیری از امکانات پایگاه اطلاع‌رسانی دیوان به اطلاع رییس دیوان و قضات دیوان عدالت اداری می‌رسد تا چنانچه به آن معترض باشند ظرف بیست روز از تاریخ صدور رای، اعتراض خود را با ذکر دلایل و مبانی مربوط، به هیات تخصصی ذی‌ربط اعلام کنند. هیات تخصصی نیز موظف است ضمن اظهارنظر، پرونده را از طریق اداره کل مذکور جهت اتخاذ تصمیم به هیات عمومی ارسال نماید.

ج - چنانچه نظر اکثریت کمتر از سه چهارم اعضاء بر رد شکایت باشد پرونده به همراه نظریه جهت طرح در هیات عمومی به اداره کل هیات عمومی ارسال می‌شود.

د - چنانچه اکثریت هیات تخصصی، موضوع شکایت را مشمول صلاحیت‌های هیات‌عمومی دیوان به شرح ماده 12 قانون تشخیص ندهد، پرونده همراه نظریه جهت طرح در هیات عمومی به اداره کل هیات عمومی ارسال می‌شود. در این صورت، هرگاه هیات عمومی موضوع را در صلاحیت خود و قابل طرح تشخیص دهد، پرونده در اجرای ماده 84 قانون جهت اقدام لازم به هیات تخصصی مربوط اعاده و در صورت تایید نظریه هیات تخصصی، پرونده جهت اتخاذ تصمیم مقتضی به نظر رییس دیوان می‌رسد.

ه - چنانچه هیات تخصصی هر یک از مصوبات موضوع شکایت یا بخش‌هایی از یک یا چند مصوبه را مغایر با قانون و قابل ابطال تشخیص و در خصوص بعضی دیگر نظر به ردّ شکایت داشته باشد، ابتدا نسبت به مواردی که به عدم مغایرت آنها با قانون اعتقاد دارد مبادرت به صدور رای مبنی بر رد شکایت می‌کند. چنانچه در مهلت مقرر قانونی، اعتراضی نسبت به این رای واصل شود، ضمن اعلام نظر در خصوص مواردی که به ورود شکایت اعتقاد دارد، پرونده را با همان کلاسه اولیه، به پیوست دادنامه صادر شده و نظریه، تواماً جهت طرح در هیات عمومی و صدور رای، به اداره کل هیات عمومی ارسال می‌کند.

و (اصلاحی 1403/03/27)- در صورتی که مصوبه ای به لحاظ مغایرت با موازین شرعی برای رسیدگی مطرح باشد، موضوع به ترتیب زیر جهت اظهارنظر به شورای نگهبان ارسال می‌شود:
1- در صورتی که مصوبه صرفاً از حیث شرعی مورد شکایت قرار گرفته باشد، به شرح بند (1) ماده (87) قانون دیوان عدالت اداری اصلاحی مصوب 2502 عمل می‌شود.
2- در صورتی که مصوبه ای به لحاظ مغایرت با موازین شرع و سایر جهات برای رسیدگی مطرح باشد، به شرح بند (2) ماده (87) قانون دیوان عدالت اداری اصلاحی مصوب 1502 اقدام می‌شود. در مواردی که مقرره مورد اعتراض به جهت ادعای مغایرت با قانون و یا خروج از حدود اختیارات مورد رسیدگی قرار می‌ گیرد، چنانچه سه چهارم اعضای هیات تخصصی قائل به رد شکایت باشند و یا هیات عمومی مقرره مورد اعتراض را ابطال نکند و یا در فرض ابطال مقرره مورد اعتراض، اثر ابطال را به زمان تصویب مقرره تسری ندهد، در این حالات تصمیم و نظر اعضاء هیات تخصصی و یا هیات عمومی، همراه با اسناد و مدارک پرونده با رعایت ترتیبات مذکور در جزء 1 این بند به شورای نگهبان ارسال می‌گردد و نظری که مطابق ترتیبات مقرر از سوی فقهای شورای نگهبان صادر می‌شود، ملاک عمل دیوان قرار می‌گیرد. در این موارد چنانچه مصوبه از سوی فقهای شورای نگهبان مغایر شرع اعلام شود، هیات عمومی مطابق نظر فقهای شورای نگهبان بلافاصله نسبت به ابطال مصوبه اقدام می‌کند.
چنانچه فقهای شورای نگهبان مقرره مورد اعتراض را خلاف موازین شرع تشخیص ندهد، در مواردی که نظر سه چهارم اعضاء هیات تخصصی بر رد شکایت از بعد قانونی و حدود اختیارات صادر شده باشد، همان هیات تخصصی از بعد شرعی مطابق نظر فقهی شورای نگهبان انشاء رای می‌کند و در مواردی که هیات عمومی مصوبه را از بعد قانونی و حدود اختیارات ابطال نکرده باشد و یا در فرض ابطال اثر آن را به زمان تصویب مقرره تسری نداده باشد، نظر فقهای شورای نگهبان بر عدم مغایرت مقرره مورد اعتراض با شرع توسط هیات عمومی انشاء می‌شود.

ز (الحاقی 1403/03/27)- در مواردی که ضمن تقدیم دادخواست ابطال مصوبات موضوع ماده (12) قانون دیوان عدالت اداری تقاضای صدور دستور موقت شده باشد، رسیدگی و اتخاذ تصمیم پس از طرح درخواست در هیات تخصصی و کسب نظر اعضا با رعایت ماده (36) قانون دیوان عدالت اداری اصلاحی مصوب 1402 صورت می‌گیرد.

تبصره 1- در هر یک از موارد مذکور، نظر اقلیت هیات‌های تخصصی ذیل نظر اکثریت درج می‌گردد.

تبصره 2- در مواردی که نظر هیات تخصصی مبنی بر انطباق موضوع با مصادیق مندرج در ماده 85 قانون باشد، مراتب طی گزارشی از طریق اداره کل هیات‌ها به اطلاع رییس دیوان می‌رسد تا قرار مقتضی صادر شود.

در مواردی که رییس دیوان از صدور آرای متعارض و یا مشابه مطلع گردد و پس از بررسی، موضوع را مشمول مواد 89 و 90 قانون تشخیص دهد، می‌تواند آن را جهت رسیدگی و اظهارنظر به یکی از هیات‌های تخصصی ارجاع نماید و پس از اظهارنظر هیات مذکور موضوع در هیات‌عمومی مطرح می‌شود و نظریه هیات تخصصی برای هیات‌عمومی جنبه مشورتی خواهد داشت.

تبصره (اصلاحی 1403/03/27)- در اجرای ماده (91) قانون دیوان عدالت اداری اصلاحی مصوب 1402 چنانچه رئیس قوه قضاییه با رئیس دیوان یا بیست نفر از اعضای هیات عمومی، هر یک از آرای هیات عمومی یا آرای قطعی هیات‌های تخصصی را اشتباه یا مغایر قانون تشخیص دهند، به ترتیب ماده فوق عمل خواهد شد.

(اصلاحی 1403/03/27)- هیات عمومی دیوان عدالت اداری به شرح ماده (8) قانون دیوان عدالت اداری اصلاحی مصوب 1402 تشکیل می‌‌شود. منظور از معاونان قضایی دیوان در ماده موصوف، معاون قضایی دیوان در امور هیات عمومی و هیات‌های تخصصی است که در غیاب وی یکی دیگر از معاونان قضایی دیوان به انتخاب رئیس دیوان در هیات عمومی حاضر می‌شود. حضور اعضا در جلسات هیات الزامی است و در صورت عذر، باید مراتب در اسرع وقت ممکن و حداکثر یک روز قبل از تشکیل جلسه به طریق مقتضی به اداره کل هیات عمومی و هیات‌های تخصصی اعلام شود. کلیه اعضای حاضر در جلسه موظفند در رای‌گیری شرکت نمایند و رای‌گیری تا اخذ رای از کلیه حاضران ادامه می‌یابد. ملاک صدور رای در هیات عمومی نظر اکثریت اعضای حاضر صادرکننده رای است. سایر قضات و مشاوران و کارشناسان موضوع ماده (7) قانون می‌توانند با دعوت رئیس دیوان یا معاون قضایی دیوان بدون داشتن حق رای در جلسات هیات عمومی شرکت کنند و در صورت لزوم نظرات کارشناسی خود را ارائه نمایند. هیات عمومی دارای سه منشی از کارکنان اداری می‌باشد که زیر نظر اداره کل هیات عمومی و هیات‌های تخصصی به ایفای وظایف خود می‌پردازند.

تبصره (الحاقی 1403/03/27)- قضات دارای حق رای، مکلف به اعلام رای خود می‌باشند و در صورت عدم مشارکت در رای‌گیری رای هیات عمومی مبتنی بر رای اکثریت رای دهندگان صادر می‌شود.

حضور طرفین شکایت یا نمایندگان یا وکلا و کارشناسان آنان به تشخیص رییس دیوان یا معاون قضایی دیوان یا اکثریت قضات بلامانع است. اشخاص مذکور از طریق اداره کل هیات‌عمومی دعوت می‌شوند.

تبصره 1- روسای هیات‌های تخصصی یا مدیرکل هیات عمومی نیز می‌توانند پیشنهاد دعوت از طرفین را به رییس دیوان بدهند. این دعوت پس از موافقت رییس دیوان یا معاون قضایی دیوان انجام خواهد شد.

تبصره 2- معاونت آموزش، پژوهش و پیشگیری می‌‌تواند با موافقت رییس دیوان، از استادان دانشگاه، دانشجویان، کارشناسان و قضات شاغل در سایر مراجع قضایی جهت حضور در جلسات هیات‌عمومی برای اهداف آموزشی یا پژوهشی دعوت نماید. در صورت موافقت، مراتب جهت هماهنگی‌های لازم به معاون قضایی دیوان اعلام می‌شود.

(اصلاحی 1403/03/27)- اداره جلسه و رعایت ترتیب مذاکرات حفظ نظم و نظارت بر حسن اجرای مقررات این آیین‌نامه بر عهده رئیس جلسه خواهد بود و وی می‌تواند در راستای انجام وظایف مذکور و اداره مناسب جلسه در هر مورد که تشخیص می‌دهد و بدون این که موافق یا مخالف محسوب شود، تذکرات لازم را ارائه داده و در مذاکرات وارد شود.

تبصره 1- هر یک از قضات حاضر می‌توانند نسبت به نحوه اداره جلسه و رعایت مقررات این آیین‌نامه به صورت خارج از نوبت تذکر دهد. چنانچه رییس جلسه تذکر را وارد بداند به آن ترتیب اثر می‌دهد.

تبصره 2- جلسات هیات‌عمومی با تلاوت آیاتی از کلام‌ا... مجید آغاز می‌شود و رییس جلسه می‌تواند حداکثر به مدت 20 دقیقه مطالب لازم را مطرح نماید.

(اصلاحی 1403/03/27)- در صورت تشخیص رئیس جلسه، دستور کار هیات عمومی توسط یکی از قضات و یا یکی از کارکنان اداری دیوان قرائت می‌شود.

جلسات هیات‌عمومی هر هفته یکبار برگزار می‌شود. در صورت ضرورت، با اعلام قبلی رییس دیوان یا معاون قضایی دیوان، برگزاری جلسه فوق‌العاده بلامانع است. همچنین، جلسات هیات‌عمومی به تشخیص رییس دیوان می‌تواند خارج از وقت اداری برگزار شود.

تبصره - حداکثر مدت برگزاری هر جلسه هیات‌عمومی عادی یا فوق‌العاده، چهار ساعت متوالی یا با تنفس می‌باشد، مگر آنکه رییس دیوان یا معاون قضایی دیوان بنا به‌ضرورت ترتیب دیگری اتخاذ نماید.

دستور جلسات هیات‌عمومی به ترتیب وصول پرونده‌ها از طریق اداره کل هیات‌ها و با رعایت موضوعات مطروحه از قبیل ابطال، ایجاد رویه و وحدت رویه و همچنین اولویت پرونده‌های مربوط به موضوع تخصصی، حداقل ظرف 48 ساعت قبل از تشکیل جلسه، از طریق سامانه مربوط به هیات‌عمومی در اختیار قضات و در صورت لزوم به تشخیص رییس دیوان، در اختیار مشاوران موضوع ماده (7) قانون قرار می‌گیرد.

تبصره - در موارد ضروری، رییس دیوان می‌تواند اولویت دستور هیات عمومی را تعیین نماید.

آمار تعداد حاضرین در جلسه به طریق مقتضی (از طریق رایانه یا غیر آن) به رویت رییس جلسه می‌رسد.

رای‌گیری به طریق مقتضی (از طریق رایانه یا غیر آن) انجام و در هر حال، علنی خواهد بود.

قبل از طرح پرونده در هیات عمومی، رییس دیوان می‌تواند نظر کتبی مشاوران دیوان در خصوص موضوع مطروحه را اخذ و آن را در اختیار قضات حاضر در جلسه هیات عمومی قرار دهد.

به هنگام رسیدگی به هر یک از دستور جلسات هیات عمومی، اعضای هیات جهت اظهارنظر ثبت نام می‌کنند و در صورت وجود نظر مخالف، به ترتیب حداکثر دو نفر موافق و مخالف هر یک حداکثر به مدت 5 دقیقه صحبت می‌کنند. پس از اظهارنظر، چنانچه کفایت مذاکرات از جانب یکی از اعضاء یا رییس دیوان پیشنهاد گردد راجع به کفایت مذاکرات رای‌گیری می‌شود و اگر اکثریت به کفایت مذاکرات رای دهند نسبت به اصل موضوع رای‌گیری می‌شود. چنانچه اکثریت اعضای هیات‌عمومی با کفایت مذاکرات موافقت نکردند، حداکثر دو نفر موافق و دو نفر مخالف دیگر نیز راجع به موضوع اظهارنظر می‌نمایند. سپس نسبت به اصل موضوع رای‌گیری می‌شود.

تبصره 1- چنانچه در رابطه با دستور جلسه مخالفی وجود نداشته باشد، رییس هیات تخصصی مربوط یا یکی از اعضای آن به پیشنهاد رییس حداکثر به مدت 5 دقیقه راجع به موضوع توضیح می‌دهد و سپس رای‌گیری به عمل می‌آید.

تبصره 2- چنانچه به نظر یک یا چند تن از اعضای جلسه دستور جلسه دارای ابهام بوده یا نیاز به تکمیل داشته باشد، ابتدا یکی از اعضاء راجع به ابهام یا نقص موجود توضیح می‌دهد. در صورت تایید اکثریت اعضاء پرونده جهت تکمیل و یا رفع ابهام به هیات‌ تخصصی مربوط اعاده می‌گردد.

اظهارنظرها باید در چارچوب دستور جلسه باشد و برخورد و رفتار حاضرین نباید موجب قطع کلام ناطق یا اخلال در نظم جلسه شود. در صورت عدم رعایت مفاد این ماده رییس جلسه تذکر لازم را خواهد داد.

چنانچه در جریان رسیدگی به یک پرونده، رییس جلسه حضور طرفین دعوا، نمایندگان آنها یا کارشناسان یا اشخاص دیگری را جهت ادای توضیح ضروری تشخیص دهد، در صورت موافقت اکثریت اعضای حاضر، پرونده از دستور خارج خواهد شد و مدیر کل هیات‌عمومی موظف است از اشخاص مزبور جهت شرکت در جلسه هیات‌عمومی دعوت به‌عمل آورد.

تبصره - پس از قرائت رای یا نظریه هیات تخصصی، هرگاه اشخاص موضوع ماده فوق در هیات‌عمومی حضور داشته باشند، توضیح لازم را ارائه و به سئوالات مطروحه پاسخ خواهند داد.

در صورت حضور طرفین دعوا یا نمایندگان و کارشناسان آنان در جلسات هیات عمومی، اظهارنظر ماهوی اعضای هیات و همچنین رای‌گیری، در غیاب مدعوین و بدون حضور آنان صورت می‌گیرد، مگر آنکه رییس جلسه حضور آنان را بلامانع تشخیص‌دهد.

هیات‌عمومی دیوان با شرکت حداقل دوسوم قضات دیوان به ریاست رئیس دیوان و یا معاون قضائی وی تشکیل می‌شود و ملاک صدور رای، نظر اکثریت اعضای حاضر است. در موارد ابطال مصوبه، اصل تعارض آراء، تشابه آراء و نیز کفایت مذاکرات که براساس آری یا نه رای‌گیری به‌عمل می‌آید.

(اصلاحی 1403/03/27)- در هر پرونده مربوط به دادخواست ابطال مقررات موضوع بند (1) ماده (12) قانون دیوان عدالت اداری رئیس یا نایب رئیس هیات تخصصی یا یکی از اعضای هیات تخصصی به انتخاب رئیس هیات تخصصی گزارشی از پرونده را که حاوی خلاصه‌ای از اظهارات و دلایل شاکی و مشتکی عنه است به اعضای هیات عمومی ارائه می‌دهد در صورت لزوم و به تشخیص رئیس جلسه، متن دادخواست ابطال و پاسخ کتبی دستگاه طرف شکایت نیز قرائت خواهد شد. در موارد مربوط به اعمال سایر صلاحیتهای هیات عمومی نیز رئیس یا نایب رئیس هیات تخصصی یا یکی از اعضای هیات تخصصی به انتخاب رئیس هیات تخصصی گزارشی از پرونده را به هیات عمومی ارائه می‌نماید.

چنانچه دستور جلسه هیات‌عمومی، اعتراض به رای هیات‌ تخصصی موضوع بند (ب) ماده 84 قانون باشد ابتدا، رای هیات تخصصی و سپس متن اعتراض قرائت می‌شود.

در مواردی که درخواست ابطال مصوبه‌ای در هیات تخصصی به لحاظ مغایرت با شرع مورد رسیدگی قرارگرفته و هیات تخصصی نیز به استناد نظر فقهای شورای نگهبان شکایت را رد کرده باشد، این شکایت مشمول اعتراض موضوع بند ب ماده 84 قانون نخواهد بود.

در مواردی که اعمال ماده 13 قانون مبنی بر تسری اثر ابطال مصوبه به‌زمان تصویب در دستور کار هیات‌عمومی قرار دارد، پس از قرائت گزارش هیات تخصصی مربوط و استماع نظرات موافقین و مخالفین، رای‌گیری به‌عمل می‌آید.

چنانچه درخواست ابطال مصوبه متضمن درخواست تسری ابطال به زمان تصویب آن به شرح ماده 13 قانون بوده، لکن هیات‌عمومی در جلسه رسیدگی به اصل موضوع نسبت به این درخواست اتخاذ تصمیم نکرده باشد، به محض اطلاع، موضوع از طریق اداره کل هیات‌عمومی در اولین جلسه هیات‌عمومی طرح و نسبت به این قسمت از درخواست نیز اتخاذ تصمیم به عمل خواهد آمد. در فرضی که درخواست مزبور پس از اتمام جلسه رسیدگی هیات‌عمومی و بطور جداگانه واصل شود موضوع خارج از نوبت و بدون نیاز به تبادل لایحه به هیات تخصصی مربوط ارجاع تا در اولین جلسه هیات تخصصی مورد رسیدگی قرار گرفته و نتیجه بلافاصله به اداره کل هیات‌عمومی اعلام می‌شود. این نظریه در نخستین جلسه هیات‌عمومی طرح و مورد رسیدگی قرار می‌گیرد.

(اصلاحی 1403/03/27)- در موارد صدور رای وحدت رویه یا ایجاد رویه، موضوع مواد (89) و (90) قانون دیوان عدالت اداری اصلاحی مصوب 1402، ابتدا رئیس یا نایب رئیس هیات تخصصی یا یکی از اعضای هیات تخصصی به انتخاب رئیس هیات تخصصی در خصوص گزارش هیات تخصصی و همچنین مفاد نظریه اتفاقی و یا نظریه اکثریت و اقلیت اعضای هیات تخصصی توضیحات لازم را ارائه می‌نماید. سپس موافقان و مخالفان به ترتیب مذکور در ماده (37) این آیین‌نامه اظهارنظر می‌کنند.

تبصره - در صورتی که قضات صادرکننده آرای موضوع دستور جلسه هیات‌عمومی، در جلسه حضور داشته باشند هر یک از آنان می‌توانند قبل از اعلام نظر توسط موافقین و مخالفین تعارض یا تشابه آراء، در مورد رای خود و مبانی آن به مدت 5 دقیقه توضیح دهند.

در مورد تعارض یا تشابه آرای اعلامی موضوع مواد 89 و 90 قانون، رییس دیوان می‌تواند قبل از اخذ رای هیات عمومی، درخواست خود در خصوص موارد مذکور را استرداد نماید.
در صورتی که رای‌گیری به‌عمل آمده لکن رای مربوط هنوز انشاء نشده باشد موضوع به طریق پیش‌بینی شده در ماده 91 قانون قابل طرح و رسیدگی مجدد در هیات‌عمومی خواهد بود.

پس از رای‌ اکثریت اعضای حاضر هیات به اصل تعارض، هر یک از قضات حاضر می‌توانند با رعایت ماده 26 این آیین‌نامه نسبت به هر یک از آرای صادر شده از لحاظ مبانی و مستندات و انطباق با قوانین و مقررات مربوط اظهارنظر کنند. سپس در مورد تشخیص رای صحیح اخذ رای خواهد شد. ملاک در این خصوص رای اکثریت نسبی حاضرین است.

در مورد درخواست صدور رای ایجاد رویه، پس از اظهارنظر موافقین و مخالفین با رعایت ماده 26 این آیین‌نامه و اعلام کفایت مذاکرات، نسبت به ایجاد رویه رای‌گیری خواهد شد.

در صورت درخواست اعمال ماده 91 قانون، پس از قرائت گزارش هیات تخصصی که حاوی نظر رییس قوه قضاییه یا رییس دیوان است و همچنین قرائت رای یا آرای مورد بحث، با رعایت مواد 26 و 30 این آیین‌نامه رای‌گیری به‌عمل می‌آید.

چنانچه بلافاصله پس از رای‌گیری به هر دلیل، رای ماخوذه به نظر رییس جلسه مخدوش تشخیص داده شود، مجدداً رای‌گیری به‌عمل خواهد آمد.

در اجرای ماده 97 قانون، رییس جلسه می‌تواند پس از اخذ رای در خصوص هر پرونده، یکی از قضات حاضر را به منظور تنظیم و نگارش رای تعیین نماید. انشاء رای به‌عهده رییس دیوان یا یکی از اعضاء اکثریت هیات به انتخاب رییس دیوان است.

مشروح مذاکرات هیات‌عمومی به صورت صوتی و تصویری یا به هر نحو مقتضی دیگر ضبط و نگهداری می‌گردد.

این آیین‌نامه در 44 ماده و 16 تبصره در تاریخ 1393/11/4 به تصویب رییس قوه قضاییه رسید.