بسمه تعالی
هیات تخصصی فرهنگی، آموزشی و پزشکی
شماره پرونده: ه ت/ 0200410 شماره دادنامه سیلور: 140431390001100715 تاریخ: 1404/05/08
شاکی: آقای امیر حسین باقرزاده کاوری
طرف شکایت: دانشگاه شهید بهشتی
موضوع شکایت و خواسته: ابطال دستور نهم صورتجلسه اولین نشست عادی هیات امنای دانشگاه شهید بهشتی مورخ 1398/04/24 مبنی بر اخذ هزینه دروس جبرانی از دانشجویان دوره روزانه، از تاریخ تصویب (ابطال در راستای ماده 92)
(شاکی در ادامه تقاضای رسیدگی به استنکاف مقام اداری از اجرای رای هیات عمومی به شماره 580 مورخ 1398/03/28 و جبران خسارت را نیز عنوان نموده است)
توجه: پس از تایید معاون و مدیرکل محترم هیات عمومی و هیاتهای تخصصی و معاون قضایی در امور هیاتهای عمومی، موضوع مشمول ماده 92 قانون دیوان عدالت اداری شناخته نشده است و نسبت به اعمال ماده 84 قانون مذکور اقدام گردیده است.
شاکی دادخواستی به طرفیت دانشگاه شهید بهشتی به خواسته فوق الذکر به دیوان عدالت اداری تقدیم کرده که به هیات عمومی ارجاع شده است متن مقرره مورد شکایت به قرار زیر می‌باشد:
صورتجلسه اولین نشست عادی هیات امنای دانشگاه شهید بهشتی (1398/04/24)
دستور نهم: (موضوع کمیسیون دایمی هیات امنای مورخ 1398/04/01)
دریافت هزینه (دروس جبرانی، شهریه دانشجویان مهمان و شهریه دانشجویان انتقالی)
مصوبه: به استناد ماده 1 قانون احکام دایمی برنامه های توسعه کشور و بند و ماده 7 قانون تشکیل هیات های امنای دانشگاه ها و موسسات آموزش عالی و پژوهشی و حسب گزارش شماره 36439/610 مورخ 1398/02/24 سازمان بازرسی کل کشور و پیشنهاد طرح مجدد مصوبات هیات امناء به منظور عدم دریافت شهریه از دانشجویان مهمان و دروس جبرانی، هیات امنا به دادنامه شماره 308 مورخ 1398/03/07 هیات عمومی دیوان عدالت اداری استناد و اصلاح مصوبات سابق را سالبه به انتفاع موضوع دانسته و مجدداً اخذ شهریه های مذکور را طبق آیین‌نامه های مصوبه و تایید شده مجاز می داند.
دلایل شاکی برای ابطال مقرره مورد شکایت:
1- در مورخه 1398/03/28 به موجب دادنامه شماره 580 هیات عمومی دیوان عدالت اداری، «تبصره 1 ماده 12 آیین‌نامه آموزشی دوره کارشناسی ارشد ناپیوسته دانشجویان ورودی سال 1397 و ما بعد مصوب شورای آموزشی دانشگاه شهید بهشتی مورخ 1397/05/03» که بیان کننده امکان تعیین هزینه برای واحدهای جبرانی دانشجویان دوره روزانه کارشناسی ارشد توسط هیات امنای این دانشگاه بود مغایر با قانون دانسته شد و ابطال گشت، در نتیجه هیات امنا حق تعیین شهریه برای واحدهای جبرانی دانشجویان روزانه را نداشتند.
2- لکن پس از صدور رای فوق الاشعار در هیات عمومی، مجدداً هیات امناء بر اساس دستور نهم صورتجلسه مذکور، اخذ شهریه برای مازاد 6 واحد دروس جبرانی دانشجویان دوره روزانه را مورد تایید و تصویب قرار داده و دانشگاه نیز شهریه مذکور را اخذ نمود که مغایر دادنامه 580 می‌باشد.
3- شاکی در خصوص مغایرت این مصوبه شرع و قانون اساسی و قانون عادی موارد ذیل را مدنظر قرار داده است:
الف) مغایرت با اصول 30 و 40 و بند 5 اصل 43 قانون اساسی
مبنی بر حق تحصیل رایگان و ورود ضرر و زیان به دانشجویان از طریق اخذ شهریه (موید این موضوع آراء شماره 670 الی 736 مورخ 1398/04/11 هیات عمومی دیوان عدالت اداری)
ب) مغایرت با قوانین عادی از جمله ماده 60 قانون الحاق برخی مواد به قانون تنظیم بخشی از مقررات مالی دولت (1393) و ماده 7 لایحه قانونی اصلاح مواد 7 و 8 قانون تامین وسایل و امکانات تحصیل اطفال و جوانان ایرانی (1358) و آیین‌نامه اجرایی آن، که اولاً دریافت وجه تحت هر عنوان توسط دستگاه های اجرایی موضوع ماده 5 قانون مدیریت خدمات کشوری و ماده 5 قانون محاسبات عمومی که بر خلاف قوانین موضوعه کشور باشد را ممنوع نموده است و در حکم تصرف غیرقانونی در اموال دولتی تلقی می‌نماید و از سوی دیگر پذیرفته شدگان دوره آموزشی روزانه دانشگاهها با ارایه تعهد به خدمت از تحصیل رایگان برخوردار می‌شوند، و در صورت استنکاف از تکلیف فوق به تناسب مدت تحصیل می‌بایست به دولت هزینه بپردازند، لذا دلیلی به خروج واحدهای درسی جبرانی از حکم کلی تحصیل رایگان وجودندارد.
ج) مغایرت با شرع:
الف) مغایرت با قاعده فقهی «لاضرر و لاضرار فی الاسلام» و «اکل مال به باطل» و «ان حق القدیم لایبطله شی»
ب) فتاوی رهبران انقلاب و فقهای معاصر مبنی بر خلاف شرع بودن عمل برخلاف قانون و تفکیکی بین مسیولان اجرایی و سایر افراد نیست.
توجه: طی گزارش معاون محترم مدیر کل هیات عمومی و سپس تایید مدیرکل محترم هیات عمومی و هیات های تخصصی دیوان عدالت اداری و مجدداً تایید معاون قضایی در امور هیات عمومی در هامش گزارش مذکور، بیان شده است که مصوبه ابطال شده در رای شماره 580 مورخ 1398/03/28 هیات عمومی (آیین‌نامه آموزش شورای دانشگاه شهید بهشتی) با مقرره شکایت حاضر (صورت جلسه هیات) متفاوت بوده و ارکان تشابه موضوع ماده 92 قانون دیوان عدالت اداری قابل احراز نیست (عدم حدوث تشابه بین مشبه و مشبه به) لذا رسیدگی از طریق اعمال ماده 84 (به صورت عادی) و تبادل لوایح در دستور کار قرار گرفته است.
در پاسخ به شکایت مذکور، مدیریت امور حقوقی دانشگاه شهید بهشتی توضیح داده است که:
1- عدم صلاحیت هیات عمومی دیوان عدالت اداری در رسیدگی به خواسته ی «استنکاف مقام اداری از اجرای رای» مواد 92 و 112 قانون دیوان عدالت اداری
2- عدم استنکاف مقام اداری از اجرای رای 580 مورخ 1398/03/28 هیات عمومی، در پی صدور دادنامه مذکور و نامه اجرا (1398/05/09) پاسخ این دانشگاه مبنی بر اجرای ان و رعایت موازین قانونی (05/340/ص مورخ 31/1/99) ثبت و ارسال گردید و در ادامه نیز بر اساس توضیحات آتی قانونی بودن دستور نهم (مورد شکایت) تشریح می‌گردد، لذا استنکاف مقام اداری سالبه به انتفاع موضوع است.
3- حکومت «قانون احکام دایمی برنامه های توسعه کشور» شامل ماده 1 و تبصره 5 ماده 1: بر اساس ماده 1 مذکور، دانشگاهها. ... بدون رعایت قوانین و مقررات عمومی حاکم بر دستگاههای دولتی........... فقط در چهارچوب مصوبات و آیین‌نامه های. .............. مصوب هیات امناء. ........... عمل می کنند. ذیل تبصره 5 مقرر گردید: هرگونه اصلاح ساختار و مقررات مالی. ............ دانشگاهها. ........... فقط مشمول این ماده و تبصره های آن است.
4- رای شماره 308 (1398) و رای شماره 945 (1396) هیات عمومی دیوان عدالت اداری که به استناد مقررات مذکور در بند سوم (پیش گفته) مصوبات مورد اعتراض را مغایر قانون و خارج از حدود اختیارات ندانسته و ابطال ننموده است (لازم به ذکر است که بند ب ماده 20 قانون برنامه پنجم (1389) نیز در رای شماره 945 مستند قرار گرفته است). لذا مدلول رای صادره هیات عمومی از باب وحدت دلیل، در مورد شکایت حاضر نیز صادق است.
5- همچنین بند و ماده 7 قانون تشکیل هیاتهای امناء دانشگاه ها، تصویب نحوه وصول درآمدهای اختصاصی و مصرف آن را جزء وظایف و اختیارات هیات امنا پیش بینی نموده است. از سوی دیگر بند 14- 2 آیین‌نامه مالی و معاملاتی دانشگاه (1394) ضمن تعریف درآمدهای اختصاصی موسسه در بند ب ماده 27 نیز، انواع و نحوه وصول و مصرف آنها را به دستورالعمل پیوست شماره 1 آیین‌نامه مذکور ارجاع داده است و در بند ت ماده 1 نتایج حاصل از فعالیت های آموزشی در زمره درآمدهای اختصاصی موسسه تعیین شده است. لذا از آنجا که درآمدهای مذکور بی تردید ناشی از فعالیت های آموزشی موسسه و دریافت آن نیز در آیین‌نامه های آموزشی وزارت علوم و هیات امنا پیش بینی شده است، هیات امنا بر اساس اختیارات قانونی اقدام به اخذ تصمیمات نموده است.
6- رای شماره 580 هیات عمومی (1398) در تعارض با آراء 308 و 945 فوق الاشعار بوده و اساساً قابلیت اجرا به لحاظ قانونی را ندارد و موجبات تضییع حقوق قانونی دانشگاه را فراهم می آورد.
7- مقررات جاری در خصوص لزوم رعایت اقتضایات آموزشی پذیرفته شدگان مقطع کارشناسی ارشد که دارای مدرک کارشناسی غیرمتناسب با رشته قبولی خود هستند:
طبق بند 3 بخش (ح) یادآوری خیلی مهم دفترچه سازمان سنجش آموزش کشور، آن دسته از پذیرفته شدگان با شرایط فوق الذکر موظف به گذراندن دروس پیش نیاز (جبرانی) هستند و هزینه دروس نیز توسط دانشجو پرداخت می‌شود و شاکی آگاهی کافی داشته است.
8- طبق دستور هفتم صورتجلسه هیات امناء دانشگاه (1397) دانشجویان مذکور تا سقف 6 واحد از پرداخت هزینه دروس مذکور معاف هستند و جهت مازاد آن ملزم به پرداخت شهریه معادل شهریه نوبت دوم مقطع کارشناسی همان ورودی می‌باشند و طبق دستور نهم صورتجلسه هیات امناء (1398) پیشنهاد طرح مجدد مصوبات هیات امناء به منظور عدم دریافت شهریه از دانشجویان مذکور، حسب گزارش سازمان بازرسی کل کشور مجدداً مطرح و اخذ شهریه های مذکور، مطابق با آیین‌نامه های مصوب و تایید شده، مجاز تشخیص داده شد. از سوی دیگر جهت مساعدت با دانشجویان ورودی 1399 به بعد دروس مذکور از 12 واحد به 8 واحد تقلیل داده شد و در ازای آن یک نیمسال به طول سنوات مجاز تحصیلی افزوده می‌شود.
9- در خصوص شاکی نیز ایشان طبق موارد پیش گفته از پرداخت شهریه 6 واحد از دروس جبرانی معاف و یک نیمسال به طول سنوات مجاز دانشجو اضافه شده است، و مشارالیه از پرداخت شهریه در نیمسال دوم 1402-1401 نیز معاف شده اند. لذا درخواست رسیدگی وفق مقررات می‌گردد.
پرونده شماره ه ت / 0200410 مبنی بر درخواست ابطال دستور نهم صورتجلسه اولین نشست عادی هیات امنای دانشگاه شهید بهشتی مورخ 1398/04/24 در خصوص اخذ هزینه دروس جبرانی از دانشجویان دوره روزانه از تاریخ تصویب از حیث قانونی و شرعی، در جلسه مورخ 1403/07/02 هیات تخصصی فرهنگی، آموزشی و پزشکی مورد رسیدگی قرار گرفت و اعضاء به شرح ذیل اعلام نظر نمودند:
نظریه هیات تخصصی فرهنگی، آموزشی و پزشکی
الف) در خصوص مغایرت مقرره مورد اعتراض با قانون، اکثریت بیش از سه چهارم اعضاء چنین عقیده داشتند:
اولاً: مطابق بند «و» ماده (7) قانون تشکیل هیاتهای امنا دانشگاهها و موسسات آموزش عالی و پژوهشی مصوب جلسات 181 و 183 مورخ 09 و 1367/12/23 شورای عالی انقلاب فرهنگی، یکی از وظایف هیات امنا تصویب نحوه وصول درآمدهای اختصاصی و مصرف آنها می‌باشد. ثانیاً: بر مبنای ماده (1) قانون احکام دایمی برنامه‌های توسعه کشور مصوب سال 1395 مقرر شده است که: «دانشگاهها، مراکز و موسسات آموزش عالی و پژوهشی و فرهنگستانها و پارک‌های علم و فناوری که دارای مجوز از شورای گسترش آموزش عالی وزارتخانه‌های علوم، تحقیقات و فناوری و بهداشت، درمان و آموزش پزشکی و سایر مراجع قانونی ذی‌ربط می‌باشند، بدون رعایت قوانین و مقررات عمومی حاکم بر دستگاههای دولتی به ویژه قانون محاسبات عمومی کشور، قانون مدیریت خدمات کشوری، قانون برگزاری مناقصات و اصلاحات و الحاقات بعدی آنها و فقط در چهارچوب مصوبات و آیین‌نامه‌های مالی، معاملاتی، اداری، استخدامی و تشکیلاتی مصوب هیات امنا که حسب مورد به تایید وزیران علوم، تحقیقات و فناوری و بهداشت، درمان و آموزش پزشکی و در مورد فرهنگستانها به تایید رییس جمهور و در مورد دانشگاهها و مراکز آموزش عالی و تحقیقاتی وابسته به نیروهای مسلح به تایید رییس ستاد کل نیروهای مسلح می‌رسد، عمل می‌کنند.» و تعیین شهریه برای دروس جبرانی نیز مفاداً از مصادیق امور مالی و در حوزه اختیارات هیات امنای هر دانشگاه است و آرای صادره از هیات عمومی دیوان عدالت اداری از جمله آرای شماره 945 مورخ 1396/09/28، 2109 - 2108 مورخ 1397/12/07، 308 مورخ 1398/03/07 و 2623 مورخ 1398/09/05 موید همین استنباط می‌باشد. ثالثاً: با توجه به تفاوت مرجع وضع مقرره مورد شکایت با مصوبات موضوع آرای استنادی شاکی، موضوع مطروحه از شمول مفاد آرای هیات عمومی دیوان عدالت اداری به شماره دادنامه‌های 158 مورخ 1398/02/10 و 580 مورخ 1398/03/28 خارج است.
بنا به مراتب فوق، دستور نهم صورتجلسه اولین نشست عادی هیات امنای دانشگاه شهید بهشتی مورخ 1398/04/24 در خصوص اخذ هزینه دروس جبرانی از دانشجویان دوره روزانه، در حدود اختیار مرجع مصوِّب آن بوده و مغایرتی با قوانین و مقررات مذکور نداشته و قابل ابطال نمی‌باشد.
ب) در ارتباط با مغایرت مصوبه موصوف با شرع، اعضاء به اتفاق بر این عقیده بودند:
براساس بند (2) ماده (87) قانون دیوان عدالت اداری (اصلاحی مصوب 1402/02/10) مقرر گردیده است که: «در صورتی که مصوبه‌ای به لحاظ مغایرت با موازین شرع و سایر جهات، برای رسیدگی مطرح باشد، ابتدا موضوع از لحاظ مغایرت مصوبه با جهاتی غیر از مغایرت با موازین شرع، در دیوان مورد رسیدگی قرار می‌گیرد و دیوان نسبت به آن اتخاذ تصمیم می‌کند. در صورتی که دیوان، مصوبه و مفادی که مورد شکایت شرعی قرار گرفته است را به طور کلی ابطال کند و اثر آن را به زمان تصویب تسری دهد، موضوع پرونده بدون استعلام از شورای نگهبان مختومه می‌شود و در سایر موارد، بعد از اظهرنظر دیوان، موضوع به همراه نظر دیوان و اسناد و مدارک پرونده با رعایت ترتیبات مذکور در بند (1) این ماده و تبصره آن به شورای نگهبان ارسال می‌گردد و نظری که مطابق ترتیبات مقرر از سوی فقهای شورای نگهبان صادر می‌شود، ملاک عمل دیوان قرار می‌گیرد. در این موارد چنانچه مصوبه از سوی فقهای شورای نگهبان مغایر شرع اعلام شود، هیات عمومی مطابق نظر فقهای شورای نگهبان بلافاصله نسبت به اعلام بطلان مصوبه اقدام می‌کند». لذا پیشنهاد می‌گردد پرونده به همراه نظریه صادره از هیات تخصصی فرهنگی، آموزشی و پزشکی به شورای نگهبان ارسال شود.
مهدی فرد محمدیان
رییس هیات تخصصی فرهنگی، آموزشی و پزشکی
دیوان عدالت اداری
رای هیات تخصصی فرهنگی آموزشی و پزشکی
پرونده کلاسه ه ت/ 0200410 در خصوص خواسته شاکی مبنی بر ابطال از بعد شرعی دستور نهم صورتجلسه اولین نشست عادی هیات امنای دانشگاه شهید بهشتی مورخ 1398/04/24 مبنی بر اخذ هزینه دروس جبرانی از دانشجویان دوره روزانه 26 در جلسه مورخه 1404/01/18 هیات تخصصی فرهنگی آموزشی و پزشکی با حضور 11 نفر از اعضای هیات مطرح و به اتفاق آراء منتهی به نتایج ذیل گردید.
در خصوص ادعای مغایرت مصوبه فوق الذکر با شرع، با عنایت به اینکه قایم مقام دبیر شورای نگهبان به موجب نامه شماره 44953/102 - 1403/11/17 اعلام کرده است که موضوع فوق الذکر در جلسه مورخ 1403/11/14 فقهای معظم شورای نگهبان مورد بحث و بررسی قرار گرفته و بر اساس نظر مذکور مصوبه مورد شکایت در صورتی که مرجع تصویب کننده صورتجلسه صلاحیت قانونی داشته و تعهد رایگان بودن ارایه دروس جبرانی نیز از قبل وجود نداشته است خلاف موازین شرع نیست. علیهذا نظر به اینکه بر اساس ماده 87 قانون دیوان عدالت اداری (اصلاحی 1402/02/10) نظر فقهای شورای نگهبان برای هیات عمومی یا هیاتهای تخصصی مربوط لازم الاتباع است در نتیجه هیات تخصصی فرهنگی آموزشی و پزشکی با اتفاق آراء و مستنداً به بند «ب» ماده 84 و تبصره 2 این ماده و بند (1) ماده 87 قانون دیوان عدالت اداری (اصلاحی 10/02/1402) رای به رد شکایت صادر می نماید.
سید توحید عاملی
رییس هیات تخصصی فرهنگی آموزشی و پزشکی
دیوان عدالت اداری