رای شماره 779 تا 781 مورخ 1396/08/16 هیات عمومی دیوان عدالت اداری

بسم الله الرحمن الرحیم

شماره دادنامه: 779 الی 781

تاریخ دادنامه: 16/8/1396

کلاسه پرونده: 96/269، 96/266، 96/209

مرجع رسیدگی: هیات عمومی دیوان عدالت اداری

شاکیان: آقایان 1- مهدی یوسفی 2- صلاح الدین بهزادی سام 3- محمدرضا شاه ملکی

موضوع شکایت و خواسته: ابطال بخشنامه شماره 721/96/1000-30/1/1396 سازمان تامین اجتماعی

گردش کار: شاکیان به موجب دادخواستی ابطال بخشنامه شماره 721/96/1000-30/1/1396 مدیرعامل سازمان تامین اجتماعی را خواستار شده و در جهت تبیین خواسته اعلام کرده اند که:

" الف- به موجب جزء «ب» بند 1 ماده واحده قانون اصلاح تبصره 2 الحاقی ماده 76 قانون اصلاح مواد 72 و 73 و تبصره ماده 76 قانون تامین اجتماعی مقرر شده است: «افرادی که حداقل 20 سال متوالی و 25 سال متناوب در کارهای سخت و زیان آور اشتغال داشته باشند و در هر مورد حق بیمه مدت مزبور را به سازمان پرداخته باشند می‌توانند تقاضای مستمری بازنشستگی نمایند. هر سال سابقه پرداخت حق بیمه در کارهای سخت و زیان آور یک و نیم سال محاسبه خواهد شد.»

ب- در اجرای بند 5 ماده واحده فوق الذکر اختیار تهیه آیین‌نامه اجرایی قانون یاد شده مشتمل بر تشخیص مشاغل سخت و زیان آور، نحوه احراز توالی و تناوب اشتغال، نحوه تشخیص فرسایش جسمی و روحی و سایر موارد مطروحه بر عهده هیات وزیران قرار گرفته و مرجع اخیرالذکر بر حسب تکلیف قانونگذار، آیین‌نامه اجرایی را به تصویب رسانده است. در ماده 13 آیین‌نامه چنین آمده است: « شرایط بازنشستگی در کارهای سخت و زیان آور به شرح زیر می‌باشد:

1- بیمه شدگانی که حداقل 20 سال سابقه کار متوالی یا 25 سال سابقه کار متناوب و پرداخت حق بیمه در کارهای سخت و زیان آور داشته باشند بدون شرط سنی می‌توانند درخواست بازنشستگی از سازمان تامین اجتماعی نمایند.

2-......... 3-......... 4-......... 5- افرادی که حداقل 20 سال متوالی یا 25 سال متناوب سابقه پرداخت حق بیمه در مشاغل سخت و زیان آور مربوط به قبل از تاریخ تصویب قانون را داشته باشند و یا در آینده شرایط مذکور را احراز نمایند می‌توانند درخواست بازنشستگی خود را با رعایت بند 1 این ماده به سازمان تامین اجتماعی تسلیم نمایند.»

ج- شغل پرستاری به موجب مصوبه شماره 45664-30/5/1368 هیات وزیران به عنوان یکی از مشاغل سخت و زیان آور شناخته شده است و در نتیجه دارندگان این شغل با رعایت شرایط مربوط می‌توانند درخواست بازنشستگی نمایند. به موجب مقررات مذکور متقاضی استفاده از امتیازات قانونی فوق الذکر با داشتن 20 سال متوالی یا 25 سال متناوب در کارهای سخت و زیان آور می‌تواند درخواست بازنشستگی خود را به سازمان تامین اجتماعی اعلام تا سازمان مذکور در صورت داشتن شرایط قانونی فرد متقاضی نسبت به صدور حکم بازنشستگی و تعیین مستمری اقدام نماید. علیرغم مصرحات مقررات یاد شده مدیرعامل سازمان تامین اجتماعی به موجب بخشنامه شماره 721/96/1000-30/1/1396 چنین مقرر کرده است:

« با عنایت به ضرورت مدیریت منابع انسانی در پیشبرد اهداف سازمان و لزوم نگهداشت نیروهای تخصصی و با تجربه در راستای ارتقاء سطح کیفیت خدمات درمانی و افزایش رضایتمندی مراجعین و بیمه شدگان و با توجه به وجود مشکلات جذب نیروهای درمانی کارآمد در حوزه بهداشت و درمان کشور که امکان جایگزینی نیروهای خروجی را در حال حاضر دچار چالش نموده است، لذا ضروری است مدیریت درمان استان صرفاً نسبت به ارسال درخواستهای بازنشستگی کادر پرستاری با استفاده از قانون مشاغل سخت و زیان آور با سنوات خدمتی 25 سال اقدام نمایند.»

با عنایت به اینکه به موجب بخشنامه مذکور شرط قانونی داشتن 20 سال متوالی در کارهای سخت و زیان آور به داشتن حداقل 25 سال برای پرستارانی که تمایل به استفاده از بازنشستگی بر اساس قانون مشاغل سخت و زیان آور دارند، افزایش داده شده و مانع ارسال کلیه درخواستهای متقاضیان شده است، بنابراین بخشنامه مورد شکایت خلاف جزء «ب» بند 1 ماده واحده قانون اصلاح تبصره 2 الحاقی ماده 76 قانون اصلاح مواد 72 و 73 و تبصره ماده 76 قانون تامین اجتماعی و با توجه به بند 5 ماده واحده قانون مزبور خارج از حدود اختیارات سازمان تامین اجتماعی می‌باشد در نتیجه درخواست ابطال آن را دارم. همچنین با عنایت به اینکه اجرای بخشنامه مورد شکایت موجب تضییع حق افراد زیادی شده است ابطال آن را بر اساس ماده 13 قانون تشکیلات و آیین دادرسی دیوان عدالت اداری از تاریخ تصویب را خواستارم."

متن بخشنامه شماره 721/96/1000-30/1/1396 مورد شکایت به قرار زیر است:

"احتراماً، با عنایت به ضرورت مدیریت منابع انسانی در پیشبرد اهداف سازمان و لزوم نگهداشت نیروهای تخصصی و با تجربه در راستای ارتقاء سطح کیفیت خدمات درمانی و افزایش رضایتمندی مراجعین و بیمه شدگان و با توجه به وجود مشکلات جذب نیروهای درمانی کارآمد در حوزه بهداشت و درمان کشور که امکان جایگزینی نیروهای خروجی را در حال حاضر دچار چالش نموده است، لذا ضروری است مدیریت درمان استان صرفاً نسبت به ارسال درخواستهای بازنشستگی کادر پرستاری با استفاده از قانون مشاغل سخت و زیان آور با سنوات خدمتی حداقل 25 سال اقدام نمایند.- مدیرعامل سازمان تامین اجتماعی" در پاسخ به شکایت مذکور، مدیرکل امور حقوقی و دعاوی سازمان تامین اجتماعی به موجب لایحه شماره 3237/96/7100-5/6/1396 توضیح داده است که: " احتراماً، بازگشت به اخطاریه مورخ 17/2/1396 صادره در پرونده کلاسه 96/209 و پیرو اعتراض اولیه شماره 1124/96/7100-3/3/1396، موضوع دعوای آقای مهدی یوسفی به خواسته ابطال بخشنامه شماره 721/96/1000-30/1/1396 سازمان تامین اجتماعی، مستدعی است مقرر فرمایید با عنایت به دفاعیات ذیل نسبت به رد شکایت مطروحه در هیات عمومی دیوان عدالت اداری اقدام لازم مبذول نمایند.

الف) شرح شکایت و خواسته شاکی

شاکی در دادخواست ارائه شده مدعی است که به موجب جزء (ب) بند 1 ماده واحده قانون اصلاح تبصره 2 الحاقی ماده 76 قانون اصلاح مواد 72 و 73 و تبصره ماده 76 قانون تامین اجتماعی مقرر شده است: « افرادی که حداقل 20 سال متوالی و 25 سال متناوب در کارهای سخت و زیان آور اشتغال داشته باشند و در هر مورد حق بیمه مدت مزبور را به سازمان پرداخته باشند می‌توانند تقاضای مستمری بازنشستگی نمایند. هر سال سابقه پرداخت حق بیمه در کارهای سخت و زیان آور 5/1 سال محاسبه خواهد شد.» در حالی که علیرغم مقررات یاد شده، مدیرعامل سازمان تامین اجتماعی به موجب بخشنامه معترض عنه مقرر نموده که مدیریت درمان استان صرفاً نسبت به ارسال درخواستهای بازنشستگی کادر پرستاری با استفاده از قانون مشاغل سخت و زیان آور با سنوات خدمتی 25 سال اقدام نمایند، بنابراین به دلیل این که بخشنامه معترض عنه برخلاف جزء (ب) بند 1 ماده واحده قانون اصلاح تبصره 2 الحاقی ماده 76 قانون اصلاح مواد 72 و 73 و تبصره ماده 76 قانون تامین اجتماعی می‌باشد، تقاضای ابطال آن را دارد.

ب) دفاعیات ماهوی:

شاکی در دادخواست ارائه شده مدعی است که بخشنامه معترض عنه مغایر جزء (ب) بند 1 ماده واحده قانون اصلاح تبصره 2 الحاقی ماده 76 قانون اصلاح مواد 72 و 73 و تبصره ماده 76 قانون تامین اجتماعی می‌باشد در ارتباط لازم به ذکر است قانون موصوف مقرر نموده، «افرادی که حداقل 20 سال متوالی و 25 سال متناوب در کارهای سخت و زیان آور اشتغال داشته باشند و در هر مورد حق بیمه مزبور را به سازمان پرداخت باشند می‌توانند تقاضای مستمری بازنشستگی نمایند. هر سال سابقه پرداخت حق بیمه در کارهای سخت و زیان آور یک و نیم سال محاسبه خواهد شد.»

بنابراین با عنایت به اینکه مطابق جزهای 1 و 2 بند الف ماده واحده فوق کارهای سخت و زیان آور تعریف شده و تکلیف کارفرمایان نیز تبیین گردیده است و از آن جایی که این امر حکایت از این دارد که کارگران مشمول قانون تامین اجتماعی مجاز به استفاده از این مزایا هستند، لذا موضوع مشمول قانون بازنشستگی پیش از موعد در مشاغل سخت و زیان آور نسبت به مشمولین قانون کار می‌باشد و از این حیث شکایت شاکی به لحاظ عدم ارتباط قانون مورد استناد، قابل رد می‌باشد، ضمناً لازم به ذکر است که این امر به موجب دادنامه های شماره 515- 5/8/1387 و شماره 945- 5/12/1392 هیات عمومی و دادنامه شماره 64-6/11/1392 هیات تخصصی دیوان عدالت اداری مورد تایید قرار گرفته است.

2- به موجب ماده واحده قانون نحوه بازنشستگی جانبازان انقلاب اسلامی ایران و جنگ تحمیلی و معلولین عادی و شاغلین مشاغل سخت و زیان آور، کلیه وزارتخانه ها، شرکتها، موسسات دولتی، شهرداریها، بانک‌ها، موسسات و شرکتهای سازمانهایی که شمول قانون بر آنها مستلزم ذکر نام است و همچنین بنیاد شهید و امور ایثارگران انقلاب اسلامی ایران می‌توانند مستخدمین معلول (اعم از جانبازان انقلاب اسلامی ایران و جنگ تحمیلی، معلولین حوادث ناشی از کار، بیماران ناشی از شرایط خاص کار و معلولین عادی).... با عنایت به مفاد ماده واحده و این که در متن آن به واژه (می توانند) تصریح شده، لذا دستگاههای مشمول قانون مزبور مخیرند شرایط بازنشستگی پیش از موعد را اعمال کنند.

3- از آنجایی که سازمان تامین اجتماعی یک نهاد عمومی غیر دولتی با استقلال اداری و مالی است که به موجب ماده 117 قانون مدیریت خدمات کشوری از قانون مذکور خارج شده است و دارای آیین‌نامه استخدامی خاص خود می‌باشد، لذا با عنایت به این که در قانون تامین اجتماعی و آیین‌نامه استخدامی سازمان مقرره ای در خصوص احراز شرایط بازنشستگی پیش از موعد کارکنان پیش بینی نشده است، لیکن حسب ماده 114 قانون تامین اجتماعی «ضوابط سنی و مدت خدمت برای احتساب مستمری بازنشستگی کارکنان سازمان قبل از موعد مقرر تابع ضوابط و مقررات قانون استخدام کشوری و تغییرات و اصلاحات بعدی آن خواهد بود.» از آن جایی که قانون مدیریت خدمات کشوری اکنون جایگزین قانون استخدام کشوری شده است لذا جهت احراز شرایط بازنشستگی کارکنان سازمان در صورتی که پیش از موعد باشد بایستی حسب قانون مزبور اقدام نمود. حسب تبصره 1 ماده 103 قانون مدیریت خدمات کشوری، مقرر گردیده سابقه مذکور در بند الف و همچنین شرط سنی مزبور در بند (ب) برای متصدیان مشاغل سخت و زیان آور و جانبازان و معلولان تا پنج سال کمتر می‌باشد و شرط سنی برای زنان منظور نمی گردد.

بنابراین با توجه به بندهای الف و ب ماده 103 قانون مدیریت خدمات کشوری، در صورتی که شاغلین در مشاغل سخت و زیان آور و جانبازان و معلولان 25 سال سابقه پرداخت حق بیمه داشته باشند، زنان بدون لحاظ شرط سنی و مردان با داشتن 55 سال سن می‌توانند بازنشسته شوند و همچنین در صورتی که این افراد در مشاغل غیر تخصصی شاغل باشند با 25 سال سابقه پرداخت حق بیمه و چنان چه در مشاغل تخصصی شاغل باشند با 30 سال در صورت تحصیلات دانشگاهی کارشناسی ارشد و بالاتر می‌توانند در مشاغل سخت و زیان آور بازنشسته شوند. ضمناً لازم به ذکر است، کارکنان دستگاههای اجرایی از جمله سازمان تامین اجتماعی در صورتی که مشمول قانون کار باشند می‌توانند حسب قانون اصلاح تبصره 2 ماده 76 قانون تامین اجتماعی و آیین‌نامه اجرایی آن (آیین‌نامه مشاغل سخت و زیان آور) با 25 سال سابقه پرداخت حق بیمه به صورت متوالی و یا 25 سال سابقه پرداخت حق بیمه به طور متناوب و احراز شرایط مقرر قانونی بازنشسته شوند. مضافاً اینکه تبصره ماده 1 آیین‌نامه مشاغل سخت و زیان آور مصوب 26/12/1385 مقرر نموده، مشمولین قانون « نحوه بازنشستگی جانبازان انقلاب اسلامی ایران و جنگ تحمیلی معلولین عادی و شاغلین مشاغل سخت و زیان آور مصوب 1367 و اصلاحات بعدی آن» و همچنین مشمولین قانون «حفاظت در برابر اشعه مصوب 1368 و اصلاحات بعد آن» تابع قوانین و مقررات مربوط خواهند بود. بنابراین کارکنان دستگاههای اجرایی از جمله کارمندان رسمی و پیمانی سازمان منصرف از قانون اصلاح تبصره 2 ماده 76 قانون تامین اجتماعی و آیین‌نامه اجرایی مشاغل سخت و زیان آور می‌باشد. ضمناً اضافه می‌نماید سازمان تامین اجتماعی در اجرای دستور اداری شماره 721- 31/1/1396 مبنی بر بازنشستگی مشاغل سخت و زیان آور کادر پرستاری، متقاضیانی که دارای شرایط خاص می‌باشند را بر اساس دستور اداری شماره 470/96/2000-31/2/1396 مورد بررسی قرار داده و در صورت احراز شرایط و موافقت، مراتب را با رعایت سایر ضوابط و مقررات جاری جهت اقدام به اداره کل امور اداری ارسال می نمایند. با عنایت به مراتب فوق و اینکه بخشنامه معترض عنه کاملاً منطبق با قوانین و مقررات مربوطه بوده و موارد استنادی شاکی بلادلیل می‌باشد تقاضای رسیدگی و رد شکایت مطروحه مورد استدعاست."

هیات عمومی دیوان عدالت اداری در تاریخ 23/8/1396 با حضور رئیس و معاونین دیوان عدالت اداری و روسا و مستشاران و دادرسان شعب دیوان تشکیل شد و پس از بحث و بررسی با اکثریت آراء به شرح زیر به صدور رای مبادرت کرده است.

رای هیات عمومی

نظر به اینکه کارکنان سازمان تامین اجتماعی بر حسب آیین‌نامه استخدامی سازمان، مشمول آیین‌نامه استخدامی مذکور و یا بر حسب ماده 20 آیین‌نامه مزبور از شمول آیین‌نامه خارج و مشمول قانون کار می‌باشند و از حیث مقررات مربوط به نحوه بازنشستگی مشاغل سخت و زیان آور تابع مقررات مربوط به دستگاه های اجرایی بر اساس ارجاع ماده 114 قانون تامین اجتماعی و یا قانون اصلاح تبصره 2 ماده 76 قانون تامین اجتماعی مصوب 1380 می‌باشند و در قانون اخیرالذکر بازنشستگی به لحاظ اشتغال در مشاغل سخت و زیان آور با داشتن 20 سال سابقه کار متوالی و یا 25 سال متناوب پیش بینی شده است بنابراین دلالت حصری بخشنامه شماره 721/96/1000-30/1/1396 سازمان تامین اجتماعی مبنی بر اینکه مدیریت های درمان سازمان تامین اجتماعی صرفاً نسبت به ارسال درخواستهای کادر پرستاری سازمان موصوف که دارای حداقل 25 سال سابقه می‌باشند اقدام نماید، خلاف قانون فوق الذکر تشخیص و مستند به بند 1 ماده 12 و ماده 88 قانون تشکیلات و آیین دادرسی دیوان عدالت اداری مصوب سال 1392 ابطال می‌شود.

محمدکاظم بهرامی - رئیس هیات عمومی دیوان عدالت اداری

منبع