شماره دادنامه: 140431390002113721
تاریخ دادنامه: 1404/08/20
شماره پرونده: 0300123
مرجع رسیدگی: هیات عمومی دیوان عدالت اداری
شاکی: آقای مرتضی مرتضایی
طرف شکایت: وزارت علوم، تحقیقات و فناوری
موضوع شکایت و خواسته: ابطال عبارت «در صورتی که متقاضی در دوره روزانه مشغول به تحصیل نباشد» از ماده 40 دستورالعمل جامع ایفای تعهّد خدمت آموزش رایگان به شماره 254407/و مورخ 1396/11/02 مصوّب وزارت علوم، تحقیقات و فناوری
گردش کار: شاکی به موجب دادخواستی ابطال عبارت «در صورتی که متقاضی در دوره روزانه مشغول به تحصیل نباشد» از ماده 40 دستورالعمل جامع ایفای تعهّد خدمت آموزش رایگان به شماره 254407/و مورخ 1396/11/02 مصوّب وزارت علوم، تحقیقات و فناوری را خواستار شده و در جهت تبیین خواسته اعلام کرده است که:
" احتراماً اینجانب با توجه به این که در مقطع کارشناسی ارشد دکترای مهندسی مکانیک در دوره روزانه فارغ التحصیل شده ام و همچنین هم زمان با تحصیل از سال 1389 در استخدام آموزش و پرورش بوده ام و حدود 15 سال سابقه خدمت رسمی همراه با پرداخت بیمه دارم به دلیل هم زمانی خدمت خود با تحصیل، به دلیل وجود ماده 40 دستورالعمل جامع ایفای تعهّد خدمت آموزش رایگان موفق به دریافت دانشنامه خود نشده ام، لذا با استدلال های زیر تقاضای ابطال عبارت «در صورتی که متقاضی در دوره روزانه مشغول به تحصیل نباشد» را از ماده 40 دستورالعمل فوق دارم.
مطابق با بند 9 از اصل 3 قانون اساسی، ماده فوق مصداق بارز تبعیض ناروا می‌باشد.
مطابق با ماده 7 لایحه قانونی اصلاح مواد 7 و 8 قانون تامین وسایل و امکانات تحصیل اطفال و جوانان ایرانی، دانشجویانی که مقطع بعدی آنها روزانه یا شبانه می‌باشد تفاوتی موجود نیست. مطابق با اصل 20 قانون اساسی که اشعار می‌دارد همه افراد ملّت اعم از زن و مرد یکسان در حمایت قانون قرار دارند ولی در ماده 40 دستورالعمل مورد شکایت همه افراد ملّت را یکسان در حمایت قانون قرار نمی دهد. لذا به استناد رای شماره 1402313900000637672 مورخ 1402/03/16 هیات عمومی دیوان عدالت اداری تقاضای ابطال عبارت مورد شکایت را دارم."
متن مقرره مورد شکایت به شرح زیر است:
" دستورالعمل جامع ایفای تعهّد خدمت آموزش رایگان به شماره 254407/و مورخ 1396/11/02 مصوّب وزارت علوم، تحقیقات و فناوری
مقدمه:
به استناد مواد آیین‌نامه اجرایی تبصره ماده هفت لایحه قانونی موضوع اصلاح مواد هفت و هشت قانون تامین وسایل و امکانات تحصیل اطفال و جوانان ایرانی مصوّب 1359/03/12 این دستورالعمل تنظیم و به منظور ایفای تعهّد خدمت آموزش رایگان کلّیه مقاطع تحصیلی در دانشگاه ها و موسسات آموزش عالی قابل اجرا است. به موجب این دستورالعمل دانشجویان و دانش آموختگانی که از تحصیل رایگان استفاده می کنند مکلّف هستند برابر مدّت تعهّد با توجه به نوع سهمیه خود در ایران (بدون محدودیت برای محل انجام تعهّد دانش آموختگان سهمیه مناطق) خدمت نمایند.
وفق ماده 6 آیین‌نامه اجرایی مواد هفت و هشت قانون تامین وسایل و امکانات تحصیل اطفال و جوانان ایرانی به دانش آموختگان بهره مند از آموزش رایگان و یا وام صندوق رفاه دانشجویان صرفاً گواهی نامه موقّت پایان تحصیل که فقط دارای ارزش استخدامی درایران است، تسلیم خواهد شد.
.............................
ماده 40- گواهی انجام کار در حین تحصیل در مقاطع بالاتر برای مقاطع پایین تر در صورتی که متقاضی در دوره روزانه مشغول به تحصیل نباشد برای مقاطع قبلی قابل قبول خواهد بود.
.......................
- وزیرعلوم، تحقیقات و فناوری"
در پاسخ به شکایت مذکور، وزارت علوم، تحقیقات و فناوری ضمن ارسال تصویر نامه شماره 3566/2/413 مورخ 1403/04/30 مدیرکل دفتر امور حقوقی و پاسخگویی به شکایات سازمان امور دانشجویان، به موجب لایحه شماره 1703528 مورخ 1403/05/08 ثبت شده در دفتر اندیکاتور هیات عمومی دیوان عدالت اداری توضیح داده است که:
" نظر به تکلیف قانونی مقرّر در بند «ه» ماده 20 قانون برنامه پنجم توسعه و مصوبه شورای عالی اداری به شماره 200/60128 مورخ 1389/12/01 مبنی بر تشکیل سازمان امور دانشجویان معاونت دانشجویی وزارت متبوع با عنوان سازمان امور دانشجویان از بدنه وزارت علوم منتزع شده است. لذا طرح هرگونه دعوایی در رابطه با اقدامات سازمان دانشجویان با توجه به استقلال باید صرفاً به طرفیت آن سازمان به عنوان دستگاه متولّی صورت پذیرد.
شاکی دادخواست خود را صرفاً به طرفیت وزارت علوم، تحقیقات و فناوری مطرح و لیکن سازمان امور دانشجویان را طرف دعوا قرار نداده است و طرف قرار ندادن سازمان مذکور به عنوان دستگاه متولّی، نمی‌تواند واجد آثار حقوقی باشد."
خلاصه متن نامه 3566/2/413 مورخ 1403/04/30 مدیرکل دفتر امور حقوقی و پاسخگویی به شکایات سازمان امور دانشجویان به قرار زیر است:
" شاکی در دادخواست مطروحه با توسل به قیاس مع الفارق، مقرره معترضٌ عنه را مصداق بارز تبعیض ناروا دانسته است، این در حالی است که شاکی دانشجوی روزانه است که از مزایای آموزش رایگان بهره مند شده است و مکلّف به انجام خدمت برابر مدّت تحصیل در هر مقطع تحصیلی می‌باشد.
یک تفاوت اساسی میان دانشجویان دوره روزانه و دوره شبانه (نوبت دوم) وجود دارد و آن این است که دانشجویان دوره شبانه (نوبت دوم) با اطّلاع از این که اگر از مزایای تحصیل رایگان در دوره روزانه بهره مند شوند با توجه به برنامه ای که برای اشتغال یا ادامه تحصیل خود در داخل یا خارج از کشور دارند و آن نیازمند انجام تعهّدات خدمت آموزش رایگان پس از اتمام تحصیل در دوره روزانه است از تحصیل و اخذ تسهیلات آموزش رایگان صرف نظر می کنند و با پرداخت شهریه عملاً از تسهیلات آموزش رایگان استفاده نمی کنند و طبیعتاً تعهّدی نیز بابت آموزش رایگانی که دریافت نکرده اند ندارند و این مطلب هیچ ارتباطی با این که دانشجو روزانه رتبه بالاتری کسب کرده پس دچار تبعیض ناروا در احتساب سوابق شغلی برای انجام تعهّدات خدمت آموزش رایگان شده است ندارد.
به بیانی دیگر دانشجو دوره روزانه از خدمات آموزش رایگان بهره مند شده است و باید مطابق مفاد لایحه قانونی اصلاح مواد 7 و 8 قانون تامین وسایل و امکانات تحصیل اطفال و جوانان ایرانی» در قبال دریافت خدمات آموزش رایگان پس از فراغت از تحصیل در دوره روزانه به کشور خدمت نماید و این مطلب اساساً به جهت تفاوت فاحش در وضعیت دانشجویان روزانه و شبانه (نوبت دوم) نمی‌تواند از مصادیق تبعیض ناروا و یا یکسان نبودن افراد در حمایت از قانون تلقّی گردد.
براساس مفاد تبصره ماده 7 لایحه قانونی اصلاح مواد 7 و 8 قانون تامین وسایل و امکانات تحصیل اطفال و جوانان ایرانی مصوّب 1358/07/26 و آیین‌نامه اجرایی آن مصوّب 1359/03/12 سازمان امور دانشجویان اقدام به ایجاد تفصیل میان دانشجویانی که مقطع بعدی آنها روزانه یا شبانه باشد از حیث احتساب سوابق اشتغال برای انجام تعهّد خدمت آموزش رایگان نمود. اساساً این که به این موضوع در لایحه قانونی تصریح نگردیده است نافی صلاحیت سازمان جهت ایجاد این تفصیل در دستورالعمل مورد شکایت نمی‌باشد. ضمناً «رای مورد استناد شاکی در موضوع «امتیاز لغو تعهّد از طریق عدم کاریابی برای دانشجویان انصرافی و اخراجی در ایام استفاده از آموزش رایگان» صادر گردیده و ارتباطی با موضوع شکایت شاکی ندارد."
هیات عمومی دیوان عدالت اداری در تاریخ 1404/08/20 با حضور رییس و معاونین دیوان عدالت اداری و روسا و مستشاران شعب دیوان تشکیل شد و پس از بحث و بررسی با اکثریت آراء به شرح زیر به صدور رای مبادرت کرده است.
رای هیات عمومی
اولاً براساس ماده 40 دستورالعمل جامع ایفای تعهّد خدمت آموزش رایگان: «گواهی انجام کار در حین تحصیل مقطع بالاتر برای مقاطع پایین تر در صورتی که متقاضی در دوره روزانه مشغول به تحصیل نباشد، برای مقاطع قبلی قابل قبول خواهد بود.» ثانیاً ماده 7 قانون تامین وسایل و امکانات تحصیل اطفال و جوانان ایرانی (اصلاحی 1358/07/30) مقرّر می‌دارد: «دانشجویان و هنرجویانی که بخواهند از آموزش رایگان در دانشگاه ها و موسسات آموزش عالی داخل کشور استفاده نمایند مکلّفند برابر مدّتی که از تحصیل رایگان استفاده کرده‌اند در ایران خدمت نمایند. در صورت استنکاف از انجام تمام یا قسمتی از خدمت مذکور باید هزینه تحصیلات رایگان را تمام یا به تناسب مدتی که خدمت نکرده‌اند به دولت بپردازند. دانشجویان و هنرجویانی که مایل به استفاده از تحصیلات رایگان نیستند مکلّف به پرداخت شهریه و هزینه تحصیلی می‌باشند» و برمبنای ماده 8 همان قانون نیز: «دانشجویان و هنرجویان دانشگاه ها، دانشکده‌ها و موسسات آموزش عالی وابسته به وزارتخانه‌ها و موسسات عام‌المنفعه که برای خدمت در دانشگاه ها، وزارتخانه‌ها، موسسات و شرکت های مذکور آموزش می‌بینند، مکلّفند طبق تعهّدنامه رسمی که در بدو ورود برابر مقرّرات مربوط از آنان اخذ می‌شود تعهّدات خود را انجام دهند. در آگهی پذیرش دانشجو و هنرجو برای این نوع موسسات، دانشگاه ها و دانشکده‌ها و تعهّدنامه مزبور باید شرایط تحصیل و کیفیّت و ضمانت اجرای تعهّدات قید شود.» با عنایت به این که مواد قانونی فوق‌الاشعار صرفاً در مقام تعیین اصل تعهّد خدمت آموزش رایگان در کشور بوده و نسبت به کیفیّت و زمان‌بندی ارایه خدمت حکمی صادر ننموده است و از طرف دیگر صرف تحصیل در مقطع تحصیلی روزانه با فرض انجام تعهّد خدمت نمی‌تواند موجب محرومیت از احتساب ایّام خدمت دانشجویان برای مقاطع قبلی قلمداد شود و هم زمانی تحصیل در مقطع روزانه و اشتغال حتی با فرض ممنوعیت نیز نمی‌تواند مانع احتساب ایام خدمت باشد، بنابراین عبارت «در صورتی که متقاضی در دوره روزانه مشغول به تحصیل نباشد» از ماده 40 دستورالعمل جامع ایفای تعهّد خدمت آموزش رایگان مورخ 1396/11/02 خلاف قانون و خارج از حدود اختیار است و مستند به بند 1 ماده 12 و ماده 88 قانون دیوان عدالت اداری مصوّب سال 1392 ابطال می‌شود. این رای براساس ماده 93 قانون دیوان عدالت اداری (اصلاحی مصوّب 1402/02/10) در رسیدگی و تصمیم گیری مراجع قضایی و اداری معتبر و ملاک عمل است./
احمدرضا عابدی
رییس هیات عمومی دیوان عدالت اداری