شماره دادنامه: 140431390001295710
تاریخ دادنامه: 1404/05/28
شماره پرونده: 0208326- 0208363-0300079- 0300468- 0208375
مرجع رسیدگی: هیات عمومی دیوان عدالت اداری
شاکی: آقای هومن ابراهیمی لویه و خانم ها شبنم رجب زاده کنفی، شهره بهزاد، فروغ مختاری گورابجواری و سهیلا یاسری کهلبویی
طرف شکایت: سازمان بهزیستی کشور- وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی
موضوع شکایت و خواسته: ابطال بخشنامه شماره 900/1402/147737 مورخ 1402/10/16 معاون سلامت اجتماعی سازمان بهزیستی کشور
گردش کار: شاکیان به موجب دادخواست های جداگانه با متن مشابه ابطال بخشنامه شماره 900/1402/147737 مورخ 1402/10/16 معاون سلامت اجتماعی سازمان بهزیستی کشور را خواستار شده اند و اجمالاً به طور خلاصه اعلام کرده اند که:
" مراکز درمان اعتیاد براساس ماده 15 قانون مبارزه با مواد مخدر مصوّب 1367 (و اصلاحات بعدی) تشکیل شده و براساس بند یک تبصره 2 ماده 3 آیین‌نامه اجرایی موضوع تبصره 1 ماده 15 قانون فوق مصوّب 1391 هیات وزیران، دو مرجع برای صدور مجوّز تاسیس، راه اندازی و بهره برداری مراکز درمان سرپایی وابستگی به مواد پیش‌بینی شده است که عبارت از سازمان بهزیستی کشور و یا وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی می‌باشند و براساس بند 3 همان تبصره و آیین‌نامه اجرایی، مراکزی که مجوّز خود را از سازمان بهزیستی دریافت کرده اند، برای راه اندازی واحد درمان وابستگی به مواد مخدر با داروهای آگونیست باید از وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی این مجوّز را دریافت نمایند.
در تاریخ 1402/10/16 معاونت سلامت اجتماعی سازمان بهزیستی کشور طی نامه شماره 900/1402/147737 اعلام می‌نماید نظر بر این که صدور و تمدید اعتبار مجوّزهای این مراکز از درگاه ملّی مجوّزهای سازمان حذف گردیده و فقط توسط دانشگاه های علوم پزشکی صورت می‌گیرد، لذا مقتضی است به اطّلاع کلّیه صاحبان امتیاز مراکز درمان سوءمصرف مواد (MMT) دارای مجوّز از ادارات کل بهزیستی استان های کشور رسانده شود قبل از انقضای تاریخ پروانه ها جهت دریافت مجوّز از دانشگاه های علوم پزشکی استان اقدام نمایند. متعاقب نامه مورخ 1402/10/16 معاونت سلامت اجتماعی سازمان بهزیستی کشور، رییس مرکز مدیریت پیوند و درمان بیماری های وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی در تاریخ 1402/11/29 طی نامه شماره /400/31130د اعلام می‌نماید این مراکز موظّف هستند در اسرع وقت نسبت به ثبت سامانه ای و پیگیری درخواست صدور مجوّز از وزارت بهداشت مطابق با ضوابط و دستور العمل ها اقدام نمایند.
با توجه به این که هر یک از این مراکز حداقل حدود 300 هزار بیمار مبتلا به اعتیاد را تحت پوشش درمان خود دارند و عدم صدور یا تمدید مجوّزهای این مراکز که بیش از 10 سال است فعالیت می نمایند، باعث آسیب به روند درمان حدود 300 هزار بیمار میشود. همچنین می‌تواند باعث افزایش آسیب های اجتماعی و مخاطرات امنیتی و بزهکاری و نیز به خطر افتادن سلامت عمومی جامعه گردد و از طرف دیگر با حقوق مکتسبه افرادی که با رعایت موازین قانونی موفق به کسب این مجوّزها و فعالیت شغلی گردیده اند، منافات دارد. شایان ذکر است این اقدام سازمان بهزیستی یکی از مصادیق ترک فعل تکالیف قانونی یک نهاد بوده و مستند به بخشنامه ریاست قوه قوه قضاییه در خصوص ترک فعل، به دلیل به خطر انداختن سلامت جامعه و افراد، صلاحیت طرح در دیوان عدالت اداری و سایر مراجع ذی صلاح دارد. مضافاً این که این اقدام در تناقض با مورد 8 از بند (پ) ماده 57 قانون احکام دایمی توسعه کشور علی الخصوص وظایف سازمان بهزیستی است. لذا ابطال بخشنامه مورد شکایت مورد استدعاست."
متن بخشنامه مورد شکایت به شرح زیر است:
" بخشنامه شماره 900/1402/147737 مورخ 1402/10/16
سرکار خانم فرگل صحاف ابراهیمی، جناب آقای مسعود فیروزی، جناب آقای محمدمهدی شاهقدمی
............................
مدیرکل محترم بهزیستی استان آذربایجان شرقی، مدیرکل محترم بهزیستی استان خراسان رضوی، مدیرکل محترم بهزیستی استان همدان،
...........................
موضوع: صدور مجوّز مراکز سرپایی توسط دانشگاه های علوم پزشکی
با سلام و احترام؛
عطف به نامه شماره 900/1402/145426 مورخ 1402/10/09 رییس محترم مشارکت ها و توسعه ظرفیت های اجتماعی و فرهنگی مبنی بر تمدید اعتبار پروانه فعالیت کلّیه مراکز درمان سرپایی سوء مصرف مواد (MMT) تا پایان سال جاری، نظر به این که صدور و تمدید اعتبار مجوّزهای این مراکز از درگاه ملّی مجوّزهای سازمان حذف گردیده و فقط توسط دانشگاه های علوم پزشکی صورت می‌گیرد، لذا مقتضی است دستور فرمایید به اطّلاع کلّیه صاحبان امتیاز مراکز درمان سرپایی سوء مصرف مواد (MMT) دارای مجوّز از آن اداره کل رسانده شود. قبل از انقضای تاریخ پروانه ها، جهت دریافت مجوّز از دانشگاه های علوم پزشکی استان اقدام نمایند. - معاون سلامت اجتماعی سازمان بهزیستی کشور"
در پاسخ به شکایت مذکور، رییس امور حقوقی و بودجه سازمان بهزیستی کشور به موجب لایحه شماره 900/1403/150500 مورخ 1403/12/04 توضیح داده است که:
" پس از ابلاغ دستورالعمل جدید مراکز درمان سرپایی اعتیاد تحت عنوان SUD توسط وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، از ابتدای سال 1402 تنها مرجع صدور مجوّز، مراکز مورد اشاره دانشگاه های علوم پزشکی بوده و عنوان مراکز درمان سرپایی اعتیاد از درگاه ملّی مجوّزهای سازمان بهزیستی حذف گردیده و 1045 مرکز دارای مجوّز از این سازمان می‌بایست با مراجعه به دانشگاه های علوم پزشکی مجوّزهای خود را دریافت کنند و نحوه انتقال این مراکز از سوی وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی و ستاد مبارزه با مواد مخدر مشخص میشود. نکته حایز اهمیّت این که مراکز مورد نظر داروهای تحت کنترل مورد نیاز خود را جهت درمان از معاونت غذا و داروی دانشگاه های علوم پزشکی دریافت می کنند که لازمه آن دارا بودن پروانه معتبر است. لذا بخشنامه شماره 147737 [900/1402/147737] مورخ 1402/10/16 در جهت کمک به مراکز درمان سرپایی دارای مجوّز از سازمان که اعتبار پروانه هایشان منقضی گردیده، صادر شده است تا فرصت لازم جهت دریافت مجوّزهای لازم از دانشگاه های علوم پزشکی را داشته باشند و اقدامات درمانی برای بیماران تحت پوشش دچار وقفه نگردد. شایان ذکر است طی یک دوره 6 ماهه دیگر نیز اعتبار پروانه های مراکز مورد اشاره از ابتدای سال (نامه شماره 188438 مورخ 1402/12/28) تمدید شده است که صدور بخشنامه مذکور در جهت حمایت از مراکز در دوره انتقال بوده است. با عنایت به موارد معنونه و ارسال مدارک و مستندات مربوطه رد شکایت مشارالیها مورد استدعاست."
سرپرست اداره کل حقوقی، املاک و تنظیم مقرّرات معاونت حقوقی و امور مجلس وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی نیز در پاسخ به شکایت مذکور به موجب لایحه شماره 107/5206 مورخ 1403/12/04 توضیحاتی داده است که خلاصه آن به قرار زیر است:
" مطابق ماده 3 آیین‌نامه اجرایی مراکز مجاز درمان و کاهش آسیب اعتیاد به مواد مخدر و روان گردان ها موضوع تبصره 1 ماده 15 قانون اصلاح قانون مبارزه با مواد مخدر، هر فرد حقیقی و حقوقی می‌تواند طبق ضوابط این آیین‌نامه و مقرّرات مربوطه نسبت به تاسیس و راه اندازی مرکز حسب مورد اقدام نماید. به موجب تبصره 1 این ماده آیین‌نامه مزبور، دستورالعمل تاسیس و راه اندازی و بهره برداری هر کدام از مراکز توسط کارگروهی مرکب از نمایندگان وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، وزارت تعاون، کار رفاه اجتماعی و دبیرخانه ستاد مبارزه با مواد مخدر تهیه و پس از تصویب کمیته درمان و حمایت های اجتماعی ستاد مبارزه با مواد مخدر از سوی دبیرکل ستاد ابلاغ می‌گردد.
حسب مفاد تبصره 2 آیین‌نامه یاد شده و بندهای ذیل آن، مراکز درمان سرپایی وابستگی به مواد که از سازمان بهزیستی مجوز دریافت کرده اند برای راه اندازی واحد درمان وابستگی به مواد مخدر با داروهای آگونیست می‌توانند با دریافت مجوز مربوطه از وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی (دانشگاه های علوم پزشکی و خدمات بهداشتی و درمانی) فعالیت نمایند.
لازم به ذکر است که در اجرای مقررات فوق الذکر، دستورالعمل تاسیس و راه اندازی و بهره برداری مراکز موضوع بندهای 1 و 6 ماده 1 آیین‌نامه اجرایی تبصره 1 ماده 15 قانون مبارزه با مواد مخدر «مراکز سرپایی درمان اختلالات مصرف مواد (SUD)» در صد و چهل و هشتمین (148) جلسه اصلی ستاد مبارزه با مواد مخدر با حضور رییس جمهور، طی نامه شماره 3420850/10 مورخ 1403/02/19 دبیرکل ستاد مبارزه با مواد مخدر ابلاغ شده است.
مطابق ماده 36 دستورالعمل یاد شده، کلّیه مراکز و واحدهای موجود مکلّفند حداکثر ظرف مدّت سه سال پس از ابلاغ این دستورالعمل و با هماهنگی دانشگاه ها/ دانشکده های ذی ربط، وضعیت خود را از نظر مرجع صدور مجوّز، شرح وظایف موسس و مسیول/ مسیولین فنّی، ضوابط بهداشتی، تجهیزاتی، ایمنی و حفاظتی و ضوابط نیروی انسانی با شرایط و ضوابط مندرج در این آیین‌نامه تطبیق دهند. همچنین به موجب ماده 37 دستورالعمل مذکور، کلّیه مراکز و واحدهای موجود مکلّفند حداکثر ظرف مدّت سه سال پس از ابلاغ این دستور العمل و با هماهنگی دانشگاه ها/ دانشکده های ذی ربط، وضعیت خود را از نظر شرایط و ضوابط مربوط به محل و فضای فیزیکی ساختمان با شرایط و ضوابط مندرج در این آیین‌نامه تطبیق دهند.
با عنایت به مراتب فوق و همچنین با توجه به این که هیچ یک از اقدامات خارج از چهارچوب قوانین و مقرّرات مربوطه صورت نپذیرفته، صدور حکم به رد شکایت مطروحه از آن مقام مورد استدعاست."
هیات عمومی دیوان عدالت اداری در تاریخ 1404/05/28 با حضور رییس و معاونین دیوان عدالت اداری و روسا و مستشاران شعب دیوان تشکیل شد و پس از بحث و بررسی با اکثریت آراء به شرح زیر به صدور رای مبادرت کرده است.
رای هیات عمومی
براساس ماده 15 قانون اصلاح قانون مبارزه با مواد مخدر مصوّب 1389/05/09: «معتادان مکلفّند با مراجعه به مراکز مجاز دولتی، غیردولتی یا خصوصی و یا سازمان های مردم نهاد درمان و کاهش آسیب، اقدام به ترک اعتیاد نمایند. معتادی که با مراجعه به مراکز مذکور نسبت به درمان خود اقدام و گواهی تحت درمان و کاهش آسیب دریافت نماید، چنانچه تجاهر به اعتیاد ننماید از تعقیب کیفری معاف می‌‌باشد. معتادانی که مبادرت به درمان یا ترک اعتیاد ننمایند، مجرمند» و برمبنای تبصره 1 این ماده: «مراکز مجاز موضوع این ماده، براساس آیین‌نامه‌‌ای که توسط وزارتخانه‌های بهداشت، درمان و آموزش پزشکی و وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی ظرف مدّت سه ماه پس از تصویب این قانون تهیه و به تصویب ستاد می‌‌رسد، تعیین میشود» و براساس تبصره 1 ماده 3 آیین‌نامه اجرایی موضوع تبصره 1 ماده 15 قانون فوق الذکر دستور العمل تاسیس و راه اندازی و بهره‌برداری هرکدام از مراکز توسط کارگروهی مرکب از نمایندگان وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی و وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی و دبیرخانه ستاد مبارزه با مواد مخدر تهیه و پس از تصویب کمیته درمان و حمایت های اجتماعی ستاد مبارزه با مواد مخدر از سوی دبیرکل ستاد ابلاغ می‌گردد و این دستورالعمل در صد و چهل و هشتمین جلسه اصلی ستاد مبارزه با مواد مخدر در تاریخ 1403/02/17 با حضور رییس‌جمهور به تصویب رسیده و طی نامه شماره 3420850/10 مورخ 1403/02/19 توسط دبیرکل ستاد مبارزه با مواد مخدر ابلاغ گردیده و به موجب ماده 1 این دستورالعمل وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی مرجع صدور مجوز مراکز سرپایی درمان اختلالات مصرف مواد بوده و طبق مواد 36 و 37 این دستورالعمل به کلّیه مراکز سه سال مهلت داده شده است تا با هماهنگی دانشگاه های علوم پزشکی وضعیت خود را از جهت مرجع صدور مجوّز و سایر الزامات با دستورالعمل تطبیق دهند. لذا با توجه به رای شماره 140231390003359003 مورخ 1402/12/22 هیات عمومی دیوان عدالت اداری با موضوع ابطال آیین‌نامه تاسیس و بهره برداری مراکز سرپایی درمان اختلالات مصرف مواد مصوّب 1401/10/26 وزیر بهداشت، درمان و آموزش پزشکی که ناظر به تاسیس و راه اندازی مراکز سرپایی درمان اختلالات مصرف مواد بوده و صرفاً به جهت عدم رعایت ترتیبات قانونی تصویب آیین‌نامه و خروج از حدود اختیار وزیر ابطال شده و فرآیند قانونی تصویب دستورالعمل مزبور در این مرحله طی گردیده و بخشنامه مورد اعتراض شکات هرچند از نظر زمانی مقدم بر تاریخ تصویب و اعتبار دستورالعمل مزبور است لکن با توجه به این که این بخشنامه در جهت حمایت از مراکز یادشده و کمک به مراکز دارای مجوّز از سازمان بهزیستی کشور پس از حذف امکان صدور یا تمدید مجوّز توسط سازمان بهزیستی کشور بنا به تصویب کمیته تخصّصی مقرّرات زدایی و بهبود محیط کسب و کار در تاریخ 1402/05/29 و به منظور هشدار برای انجام اقدامات تمهیدی قبل از اتمام مهلت مجوّز صادره از سوی سازمان بهزیستی و بروز چالش برای ادامه فعالیت این مراکز صادر شده است و با مفاد دستورالعمل مصوّب ستاد مبارزه با مواد مخدر نیز مطابقت دارد، در نتیجه بخشنامه مورد اعتراض خلاف قانون و خارج از حدود اختیار نیست و ابطال نشد. این رای براساس ماده 93 قانون دیوان عدالت اداری (اصلاحی مصوّب 1402/02/10) در رسیدگی و تصمیم گیری مراجع قضایی و اداری معتبر و ملاک عمل است./
احمدرضا عابدی
رییس هیات عمومی دیوان عدالت اداری