آییننامه شماره یک
ماده 1 - وزارت فرهنگ از لحاظ اجرای آموزش و پرورش اجباری کشور را بحوزههائی چند تقسیم میکند. هر یک از این حوزهها شامل یک شهرستان درجه اول یا دوم یا سوم و یک یا چند قصبه و عدهای دهستان میباشد.
ماده 2 - وزارت فرهنگ باید به وسیله اداره کل آمار و ادارات فرهنگ شهرستانها و بازرسان سیار خود و بوسائل دیگر اطلاعات زیر را درباره هریک از حوزههای مذکور در ماده (1) تحصیل و در جدول مخصوص یادداشت نماید:
1 - جمعیت هر حوزه با تفکیک مرکز شهرستان و قصبات و دهستانهای مربوط و همچنین عده تقریبی کودکانی که در سنین تحصیلات ابتداییمیباشند.
2 - عده دبستانهای لازم برای هر یک از حوزهها با تفکیک شهرستان و قصبات و دهستانها و همچنین عده مدیر و آموزگار و خدمتگزار هر یک ازدبستانها.
تبصره - در صورتی که دهستانی دارای عده کافی دانشآموز برای تشکیل یک دبستان نباشد برای چند دهستان مجاور یک دبستان در نظر گرفته میشود و در صورتی که دهستانهای مزبور بیکدیگر نزدیک نباشد ممکن است برای چند دهستان یک دبستان سیار در نظر گرفته شود و برای نقاطیکه عده دانشآموزان دبستان کم میباشد ممکن است یک آموزگار عهدهدار تدریس چند کلاس شود و یا علاوه بر آموزگاری اداره امور دبستان نیز به او سپرده شود. مقررات راجع به دبستانهای سیار و طرز عمل آنها و همچنین شرایط تعداد آموزگاران هر دبستان با رعایت تناسب عده دانشآموزان بر طبقآییننامهای خواهد بود که به تصویب شورای عالی فرهنگ رسیده باشد.
ماده 3 - آموزگاران کشور باید عموماً فارغالتحصیل دانشسرای مقدماتی باشند ولی مادام که تهیه آموزگار فارغالتحصیل دانشسرای مقدماتی به اندازه کافی میسر نیست هر یک از حوزههای آموزش و پرورش اجباری باید به ترتیب کمکآموزگار نیز بپردازند. اقداماتی که حوزههای مزبور خواهند کرد بدین قرار است:
1 - در شهرستانهای درجه اول که دارای دانشسرای مقدماتی و دبیرستان کامل میباشد کلاسهای کمکآموزگاری به تناسب استعداد و احتیاج محل تاسیس میگردد و دانشسرای مقدماتی آن محل لااقل یک ثلث بیشتر از سابق در سال اول دانشآموز میپذیرد.
2 - در شهرستانهای درجه دوم که دارای دبستان شش کلاسه کامل و دبیرستان سه ساله یا پنجساله میباشند کلاسهای کمک آموزگاری دائر میگردد و در صورتی که مقتضی باشد دانشسرای مقدماتی نیز تاسیس میشود یا بداوطلبان آموزگاری که دوره سه ساله متوسطه را دیده و دارای استعداد کافی باشند مساعدت میشود تا خود را بدانشسرای مقدماتی شهرستانهای درجه اول برسانند.
3 - در شهرستانهای درجه سوم که دارای دبستان شش کلاسه میباشند فقط بتاسیس کلاسهای کمکآموزگاری مبادرت میشود.
تبصره - کسانی که از کلاسهای کمکآموزگاری و از دانشسرای مقدماتی یک شهرستان فارغالتحصیل میشوند کمکآموزگاران و آموزگاران حوزه آموزش و پرورش اجباری مربوط بآن شهرستان را تشکیل میدهند ولی این مانع نخواهد بود که در صورت احتیاج بعضی از آنها در شهرستانها وحوزههای دیگر به کار گماشته شوند.
ماده 4 - از سال 1322 ببعد همه ساله وزارت فرهنگ پیش از تنظیم بودجه کل کشور مخارج اجرای قانون تعلیمات اجباری را برای سال بعد برآوردکرده و مبلغ آن را به وزارت دارائی ابلاغ مینماید.
تبصره - اعتباراتی که برای اجرای این قانون در هر سال لازم است باید طوری برآورد شود که اولا ساختمان دبستانها و تاسیس کلاسهای کمکآموزگاری و تاسیس یا توسعه دانشسراها و غیره را بقسمی که در مدت معین رفع حاجت نمایند پیشبینی کند و ثانیاً حفظ و نگاهداری و اداره تاسیسات سالهای پیش را تامین نماید.
ماده 5 - از اقداماتیکه وزارت فرهنگ طبق مواد 8 و 9 قانون و در حدود اعتبارات خود برای ساختمان دبستانها و تاسیس کلاسهای کمکآموزگاری و تاسیس یا توسعه دانشسراها به عمل میآورد تمام شهرستانهای کشور بتناسب عادلانه بهرهمند خواهند شد و حتیالامکان به جاهائی که فرهنگعقبتر است باید توجه بیشتر مبذول گردد.
ماده 6 - توسعه دستگاه تربیت معلم باید بوجهی صورت گیرد که در مدتیکه قانون مهلت داده است عده کافی کمکآموزگار و آموزگار برای تمام کشور تهیه گردد و همچنین تکمیل و تاسیس دبستانها در همه حوزهها در این مدت باید باندازهای باشد که در راس ده سال بتوان تعلیمات را در تمام نقاطی که هنوز اجباری بودن آن اعلام نگردیده است اعلام نمود.
ماده 7 - وزارت فرهنگ پیش از اینکه اجباری بودن تعلیمات ابتدائی را در حوزهای اعلام کند باید در آنجا عده کافی کمکآموزگار و آموزگار وساختمان مخصوص دبستان یا خانه مناسب برای آموزشگاه تهیه نموده و ضمناً اهالی را بوسائل مقتضی ارشاد و تشویق و ترغیب کرده زمینه را برایاجرای تعلیمات اجباری فراهم سازد.
ماده 8 - در هر حوزهای که مقدمات اجباری شدن آموزش و پرورش فراهم گردیده است وزارت فرهنگ موظف است در فروردین ماه مراتب را بهاطلاع اهالی آن حوزه برساند و آنها را راهنمائی کند به اینکه در سال اول تحصیلی بعد اطفال خود را که دارای سن شش سال تمام هستند در دبستانها نامنویسی کنند.
در نقاطی که تهیه صورت کودکانی که باید بمدرسه بروند ممکن باشد وزارت فرهنگ اسامی کودکان مشمول را در جدولی در ضمن آگهی منتشرمینماید و یکماه پس از افتتاح مدارس کسانیرا که از ثبت نام اطفال خود کوتاهی کردهاند به وسیله ادارات شهربانی و یا قائم مقام آنها برای اعزام اطفال بدبستان تعقیب میکند.
در نقاطی که تهیه صورت کودکانی که باید بمدرسه بروند میسر نیست خاصه در دهستانها مدیر هر دبستان موظف است که در فروردین ماه هر سال دردهستانی که تعلیمات ابتدائی در آن اجباری گردیده با جلب مساعدت مالک و دهدار و معتمدین محل صورت اسامی کودکانی را که باید بمدرسهبروند تهیه و در هنگام ثبت اسامی آنها را تطبیق و تحت بازرسی قرار دهد - مدیر دبستان و مالک دهستان و دهدار موظفند که اولیاء اطفال را درراهنمائی و اعزام فرزندان خود بدبستان تشویق نمایند.
نمایندگان فرهنگ هر محل در سه ماهه اول هر سال تحصیلی اسامی متخلفین را برای تعقیب نزد دادستان مربوط میفرستد.
ماده 9 - ثبت اسامی کودکانی که باید بدبستان بروند در شهریور ماه هر سال به عمل میآید و در حوزههائی که اجباری بودن تعلیمات اعلام شده است اولیاء اطفال که در موقع مقرر برای ثبت اسامی فرزند خود بدبستان مراجعه ننمایند متخلف محسوب و مشمول ماده ششم قانون آموزش ابتدائی اجباری خواهند بود.
ماده 10 - مقصود از عذر موجه مذکور در ماده ششم قانون آموزش ابتدائی اجباری بیماری طفل یا ولی منحصر بفرد اوست در نقاطی که وزارت فرهنگ پزشک مخصوص دارد گواهی بیماری به وسیله او و در نقاطیکه پزشک بهداری یا شهرداری وجود دارد به وسیله یکی از آنها و در نقاطیکه پزشک رسمی نیست به وسیله یکی از اطبای طرف اعتماد و در نقاطیکه بهیچوجه پزشک نیست به وسیله گواهی شخصیکه طرف اعتماد فرهنگ محل باشد صورت میگیرد و همچنین اگر طفلی یا ولی منحصر بفرد طفلی در شهریور ماه در مسافرت باشد عذر او موجه محسوب میگردد در هرصورت پس از رفع نقاهت و یا خاتمه مسافرت باید به ثبت اسم طفل اقدام شود و الا ولی طفل مشمول مقررات ماده ششم قانون آموزش و پرورش اجباری میگردد.
ماده 11 - وزارت فرهنگ میتواند کسانی را که به مناسبت نقص خلقت و یا عدم استعداد کافی قادر بادامه تحصیلات ابتدائی بر طبق برنامه عمومی نیستند از تحصیل معاف بدارد. این معافیت با ذکر ادله کافی و در صورت امکان با گواهی پزشک بر حسب پیشنهاد نماینده فرهنگ هر محل وتصویب وزارت فرهنگ خواهد بود.
تبصره - وزارت فرهنگ باید برای اطفالیکه نقص خلقت دارند و کودکانیکه هوش و استعدادشان کم است در آینده نزدیک آموزشگاههای مخصوص تهیه نموده و آنها را طبق برنامه معینی تربیت کند و حرف و صنایع و امور کشاورزی را بآنها بیاموزد.
ماده 12 - وزارت فرهنگ تا زمانی که بقدر کافی دبستان دولتی تاسیس نکرده است باید بوسائل مقتضی موجبات تشویق و توسعه دبستانهای ملی را فراهم کند و در صورت امکان برای تدریس در این دبستانها کمک آموزگار و آموزگار اعزام دارد.
در تقسیم اعانه میان این دبستانها باید علاوه بر رعایت حسن انتظام و نتیجه رضایت بخش امتحانات نهایی آنها تعداد دانشآموزان مجانی هر دبستان نیزدر نظر گرفته شود و بدبستانهائیکه دانشآموزان بیبضاعت و مجانی آنها بیشتر است باید اعانه بیشتری داده شود. چگونگی تقسیم اعانه و مقرراتراجع بآن با رعایت جهات فوق بر طبق آییننامهای خواهد بود که به تصویب شورای عالی فرهنگ برسد.
ماده 13 - وزارت فرهنگ باید در تهیه برنامه و کتابهای ابتدائی نکات زیر را رعایت کند:
الف - غلبه جنبه عملی تعلیمات بر جنبه نظری آنها.
ب - مرغوبی طبع کتابها و تناسب مطالب آنها با روحیه کودکان و با زندگی و محیط فکری آنها.
ج - پرورش اخلاقی و تقویت حس دیانتی کودکان برای اینکه دارای عادات و ملکات حمیده شوند.
در برنامه سالهای 5 و 6 باید توجه خاص نسبت بکشاورزی و آهنگری و نجاری و جزو آن مبذول شود و کودکان باید علاوه بر یاد گرفتن مقدمات این حرف و صنایع نسبت بآنها ذوق و علاقه پیدا کنند و نسبت بشرافت کار خاصه کار یدی ایمان حاصل نمایند.
ماده 14 - برای رساندن کتاب مجانی بدانشآموزان بیبضاعت و همچنین مساعدتهای دیگری که باید نسبت بآنها بشود اقدامات زیر به عمل میآید:
1 - یک سوم از کتابهای ابتدائی که در هر سال بچاپ میرسد برای تقسیم بین دانشآموزان بیبضاعت اختصاص داده میشود که به وسیله روسای فرهنگ و مدیران دبستانها مجاناً میان آنان تقسیم شود.
2 - در مرکز هر شهرستان انجمن خیریه با شرکت نماینده فرهنگ و فرماندار و شهردار و بخشدار و اشخاص خیرخواه تشکیل میشود و بوسائل مقتضی بتهیه کتاب و نوشتافزار و لباس دانشآموزان بیبضاعت حوزه آموزش و پرورش اجباری مربوط بآن شهرستان اقدام به عمل میآید.
تشکیل انجمنهای مزبور و سازمان و طرز عمل آنها به موجب آییننامهای خواهد بود که به تصویب شورای فرهنگ هر شهرستان رسیده باشد.
3 - مالکین دهستانها برای تامین لباس و نوشتافزار و کتاب دانشآموزان بیبضاعت دبستانهای مربوط بیکی از دو طریق ذیل مساعدت خواهند نمود:
الف - همه ساله سهمی برای دانش آموزان بیبضاعت دهستان در نظر گرفته میشود و آن را تحویل نماینده فرهنگ محل مینمایند تا بر طبق مقرراتی که از طرف وزارت فرهنگ وضع میشود بمصرف مربوط برسد.
ب - مالکین خود مستقیماً لوازم تحصیلی و نوشتافزار و لباس تهیه نموده آنها را بر طبق صورتی بنماینده فرهنگ محل برای توزیع مابین دانشآموزان بیبضاعت تحویل مینمایند.
در هر صورت نمایندگان فرهنگ موظفند همواره دفاتر منظمی ترتیب داده و صورت اعانات را در آن وارد کرده و مصارف مربوط را نیز به طور وضوح درآن یادداشت کنند و نیز موظفند صورت اعانات و مصارف را همه ساله برای اطلاع اعانه دهندگان ارسال دارند و در صورت لزوم منتشر سازند.
ماده 15 - وزارت فرهنگ در ساختمان دبستانهای دهات باید مراعات نماید که محل سکونت برای مدیر و آموزگاران هر دبستان تهیه شود بدیهیاست وضع این ساختمانهای فرعی باید به نحوی باشد که مزاحمتی برای دبستان فراهم نکند.
ماده 16 - به هر یک از کمک آموزگاران و دبیران که در خارج از محل اقامت خود خدمت مینمایند در صورتی که از طرف دولت منزل داده نشود کرایه خانهای که از ربع حقوق پایه یک آنها کمتر و از نصف آن زیادتر نخواهد بود داده میشود تعیین ماخذ کرایه خانه با رعایت میزان کرایه خانه وسهولت و یا صعوبت معیشت در نقاط مختلف به موجب فهرستی میباشد که به تصویب هیات وزیران خواهد رسید.
ماده 17 - اساسنامه و برنامه کلاسهای کمک آموزگاری پس از تصویب شورای عالی فرهنگ به موقع اجرا گذارده میشود. کمکآموزگاران نمیتوانند بغیر از چهار کلاس اول ابتدائی در کلاسهای دیگر تدریس نمایند مگر اینکه به اخذ گواهینامه دانشسرای مقدماتی یا دیپلم کامل متوسطه نائل شوند.
ماده 18 (منسوخ 1328/05/04)- وزارت جنگ میتواند بنا به پیشنهاد وزارت فرهنگ آموزگاران مشمول نظام وظیفه را برای خدمت آموزگاری در دبستانهای قراء و قصبات وحومه شهرها و لیسانسههای دانش سرایعالی مشمول نظام وظیفه را برای خدمت دبیری دبیرستانهای شهرستانها به استثنای تهران موقتاً تا پنج سال درصورت اشتغال بمشاغل نامبرده در محلهای مزبور و عدم احتیاج ارتش از خدمت زیر پرچم معاف نماید.
آییننامه شماره 2
اجرای تبصره 1 و 2 ماده هشتم
قانون آموزش و پرورش اجباری مجانی
ماده 1 - همه دبستانهای کشور باید به تدریج دارای ساختانهای اختصاصی شوند که اصول صحی و فنی در آنها رعایت شده باشد. وزارت فرهنگ باید برنامه ایجاد این ساختانها را بوجهی تنظیم کند که در عرض مدتیکه برای اجرای قانون پیشبینی شده است بتواند احتیاجات خود را از این حیث رفع نماید و در هر حال لازم است از اجارهخانههای نامناسب برای تاسیس دبستان حتیالامکان خودداری شود.
ماده 2 - ساختمان دبستان در شهرستانها باید با کمک مالی شهرداریهای مربوط و در دهستانها با کمک مالی مالکین به عمل آید به علاوه وزارت فرهنگ باید با تشکیل انجمنها و جلب کمک اشخاص نیکوکار در هر محل اعاناتی جمعآوری کند و با اعتباری که همه ساله ضمن بودجه برای ساختمان پیشبینی میشود ساختمان دبستانها را تامین نماید.
ماده 3 - کمکهائی را که شهرداری هر محل طبق ماده دوم باید برای ساختمان دبستانهای محل به عمل آورد به قرار زیر است:
الف - واگذاری (بدون عوض) اراضی که در اختیار شهرداری است و وزارت فرهنگ آنها را برای ساختمان دبستان مناسب میداند.
ب - اختصاص قسمتی از درآمد شهرداری برای ساختمان دبستانهای شهر و در صورت لزوم وضع عوارض مخصوص به نام ساختمان دبستان که پس از جمعآوری به اختیار وزارت فرهنگ قرار داده میشود.
ج - هر گونه مساعدت دیگر از حیث تهیه مصالح و لوازم ساختمانی و غیره.
ماده 4 - کمکهائی را که مالکین دهستانها در ساختمان دبستانها باید به عمل آورند به قرار زیر است:
الف - واگذاری (بدون عوض) زمین مناسبی برای ساختمان دبستان.
ب - در موقع برداشت محصول هر سال اختصاص مقداری از آن که بهایش در حساب مخصوص در بانک به نام ساختمان دبستان و در اختیاروزارت فرهنگ گذاشته میشود همینکه سرمایه فوق بنصف برآوردیکه برای مخارج دبستان آن محل کردهاند رسید وزارت فرهنگ نسبت بساختمان دبستان اقدام خواهد کرد.
تبصره - در دهستانیکه دارای مالکین متعدد میباشد کمک مالی هر یک از مالکین بتناسب سهم مالکانه ایشان خواهد بود.
ماده 5 - وزارت فرهنگ میتواند از اراضی موقوفه و همچنین از بناهای موقوفه مسلوبالمنفعه برای ساختمان دبستان استفاده نماید و همچنین میتواند موقوفات مجهولالمصرف و متعذرالمصرف را بساختمان دبستان اختصاص دهد. و نیز میتواند موقوفات دیگری را که عمران و آبادی آنها خالی ازاشکال نبوده و درآمد آنها غیر کافی است به نام تبدیل به احسن در مقابل خرید مصالح ساختمانی معاوضه نماید و اجاره بهای دبستانهایی را که باین ترتیب ساخته میشود در بودجه منظور نماید تا بمصارفی که واقف تعیین نموده برسد.
ماده 6 - وزارت فرهنگ برای تهیه نقشههای ساختمان دبستانها که باید با جمعیت و آب و هوا و موقعیت هر محل تناسب داشته باشد دائره فنی تاسیس مینماید ساختمان همه دبستانها از روی نقشههائی خواهد بود که از طرف این دایره ترسیم میگردد.
کسانی که بخواهند در محلی بخرج خود دبستانی ساخته و برای کمک باجرای قانون آموزش و پرورش اجباری به وزارت فرهنگ اهدا نمایند میتوانند با دادن اطلاعات لازم راجع به موقعیت زمین نقشه ساختمان را از وزارت فرهنگ دریافت دارند. وزارت فرهنگ نبست باین اشخاص همه گونه مساعدت مانند اعزام مهندس به محل و تهیه نقشه ساختمان و جزو آن خواهد کرد.
ماده 7 - وزارت فرهنگ موظف است نام کسانی را که در ساختمان بنای دبستان کمک موثر نمودهاند و همچنین نام واقفینی را که از تبدیل محلموقوفه آنها دبستان تهیه شده است در لوحهای ثبت و در دیوار بنای دبستان نصب کند و یا در صورتی که تمام خرج ساختمان را داده باشند دبستان را به نام آنها موسوم سازد.
ماده 8 - مخارج نگاهداری دبستانهای ساخته شده به عهده وزارت فرهنگ است و باید در حفظ استحکام آنها اهتمام به عمل آید و همواره صورت آبرومند داشته باشد.
آییننامه شماره 3
اجرای تبصره 2 ماده دوازدهم قانون آموزش و پرورش اجباری مجانی
ماده 1 - هر گاه وزارت فرهنگ بخواهد از میان استادان و دانشیاران و یا دبیران دانشگاه کسی را برای خدمات مندرج در تبصره 2 ماده دوازدهمانتخاب نماید مراتب را به وسیله رئیس دانشگاه به اطلاع شورای دانشگاه میرساند و شورای دانشگاه پس از جلب نظر رئیس دانشکده مربوط وشخص ذینفع نظر خود را به وزارت فرهنگ اعلام میدارد.
ماده 2 - خدمات استادان و دانشیاران که مشمول اضافه حقوق تبصره 2 ماده 12 میگردد عبارت است از ریاست آزمایشگاه و کارخانه و ریاست دانشسرا یا دبیرستان و بازرس فنی و بازرسی داروئی و بیمارستان و ریاست ادارات فنی وزارت فرهنگ و دانشگاه و معاونت دانشکده.
ماده 3 - خدماتی را که ممکن است به دارندگان پایههای دبیری و کسانی که دارای دانشنامه دبیری و رتبه اداری هستند ارجاع نمود به شرح زیرمیباشد:
1 - تدریس در دبیرستان 2 - نظامت دبیرستان یا دانشسرا یا ریاست دبستان و یا کلاسهای کمکآموزگاری
3 - ریاست ادارات فنی فرهنگ استانها وریاست دوایر فنی وزارت فرهنگ 4 - بازرسی فنی 5 - ریاست دبیرستان یا دانشسرا 6 - ریاست ادارات فنی وزارت فرهنگ و بازرسی فرهنگ شهرستانها و ریاست فرهنگ استانها. به استثنای مورد اول (تدریس در دبیرستان) سایر موارد مشمول اضافه حقوق مندرجه در تبصره 2 ماده 12میگردد و از تاریخ تصویب قانون آموزش و پرورش اجباری مجانی برای احراز هر یک از مقامات فوق لااقل دو سال خدمت در مقام مادون یا ابراز کمال لیاقت شرط حتمی خواهد بود.
تبصره - سال پنجم و سال دهم اشتغال به آموزگاری و دبیری هر چند بپایان نرسیده باشد سال کامل محسوب و آموزگار یا دبیر مشمول ماده 15قانون آموزش و پرورش اجباری مجانی خواهد بود.
ماده 4 - پرداخت اضافه حقوق مندرج در تبصره 2 ماده دوازدهم قانون آموزش ابتدائی اجباری در صورتی خواهد بود که استاد یا دانشیار و یا دبیرتمام اوقات رسمی خود را صرف انجام خدمت مربوط نماید و بهیچوجه شغل موظف یا غیر موظفی در ادارات یا بنگاههای دیگر دولتی یا غیر دولتی قبول ننماید - استادان و دانشیاران میتوانند با حفظ مقام استادی و دانشیاری ضمن انجام خدمت بتدریس خود نیز ادامه دهند.
این آییننامه ها طبق اختیاراتیکه به موجب ماده 16 قانون آموزش و پرورش اجباری مجانی بکمیسیون فرهنگ داده شده در جلسه 14 مرداد 1322 به تصویب کمیسیون رسیده است.
رئیس مجلس شورای ملی - حسن اسفندیاری