شاخص های ارزشیابی نظام آموزش و پرورش

مقدمه نظام های آموزشی با رسالت و ماموریت مشخصی به وجود آمده و برای نیل به اهداف معینی تلاش می کنند. آموزش و پرورش کشور ما نیز همچون دیگر نظام های آموزشی دارای اهداف تعریف شده ای است که به عنوان سندی معتبر باید مبنای همه برنامه ها و فعالیت های این حوزه قرار گیرد.
بی تردید دستیابی به این اهداف مستلزم شناسایی، کنترل و رفع موانع و مشکلاتی است که ممکن است اجرای مطلوب فرایندهای آموزشی را تحت تاثیر خود قرار دهد. بدین منظور استفاده از سازو کارهای ارزشیابی شرایط و زمینه های لازم را برای شفافیت عملکرد، پاسخگویی نظام های آموزشی و اطلاع از میزان تحقق اهداف و مقاصد آموزش و پرورش فراهم می نماید.
به عبارت دیگر ارزشیابی آیینه ای می سازد تا تصمیم گیران ودست اندرکاران آموزش وپرورش تصویر روشنی از چگونگی انجام این رسالت خطیر به دست آورند. بر این اساس ضرورت دارد ابتدا عناصر نظام آموزشی به‌صورت نظام مند مشخص وسپس بااستفاده ازالگو یا الگوهای مناسب ارزشیابی وضعیت آن ها راتعیین کرد.
برای ارزشیابی آموزشی،رویکردهای متنوع و متفاوتی ارائه شده است که یکی از آن ها،رویکرد مبتنی بر نظر متخصصان و مشخص‌ترین الگوی مربوط به این رویکرد، «الگوی اعتبارسنجی» می‌باشد. این الگو معروف‌ترین مدل ارزشیابی کیفیت نظام‌های آموزشی در جهان است که در آن شاخص‌های عناصرمختلف نظام آموزشی در دومرحله «ارزشیابی درونی» و«ارزشیابی بیرونی» تدوین می‌شود؛بر این اساس ابتدا«عوامل»نظام های آموزش وپرورش مشخص وسپس «ملاک ها»و«شاخص‌های»آن ها تعیین می‌شود.
شاخص ها اطلاعاتی در مورد کمیت و کیفیت نظام آموزشی ارائه می دهند و ماهیتاً مشخص کننده وضعیت نظام آموزش وپرورش می‌باشند.به عبارت دیگرنقش آنها دادن هشدار به تصمیم سازان وتصمیم گیران در خصوص وجود مشکلات وموانع دربرخی زمینه های خاص ویا وجود روندهای مطلوب در دیگر زمینه ها است.
شاخص‌ها زمانی وضعیت نظام آموزشی را به‌صورت روشن به‌تصویر می‌کشندکه با تدوین و بررسی آن ها، شناخت بیش تر ودرک درست تری از موقعیت نظام آموزشی حاصل شود ؛ امری که به نوبه خود، زمینه های لازم جهت انتخاب برنامه های مورد نیاز را به وجود می آورد تا بدین وسیله اقدام های مورد انتظار وبرنامه های آتی آن برای رفع مشکلات، مشخص گردد. این تشخیص، برای بهبود وضعیت نظام آموزشی اهمیتی حیاتی دارد؛ زیرا نظام های آموزشی برای اثربخشی وکارآیی بیشترو بهبود عملکرد خود به راهنمای عمل نیاز دارندتااطمینان حاصل نمایند که با کیفیت خوبی به مقصد مورد نظر دست خواهند یافت.
اساسی ترین شاخص های ارزشیابی نظام آموزش و پرورش در بخش های درون داد، فرآیندو برون داد به شرح زیر می‌باشد:

1-درون داد

1-1- نیروی انسانی
1-1-1- نسبت دانش آموزان به کل کارکنان آموزشی
2-1-1- نسبت کارکنان واجد شرایط علمی و حرفه ای به کل کارکنان
3-1-1- میانگین سطح تحصیلات کارکنان
4-1-1- میانگین سنوات خدمتی کارکنان
5-1-1- نسبت کارکنان آموزشی به کل کارکنان
6-1-1- میانگین ساعات آموزش های ضمن خدمت سالانه کارکنان
7-1-1- ضریب اشتغال ظاهری و واقعی کارکنان آموزشی

2-1- دانش آموز
1-2-1- درصد پذیرش دوره پیش دبستانی
2 -2-1- درصد پذیرش ظاهری وواقعی جمعیت 6 ساله ها
3-2-1- درصد پوشش تحصیلی ظاهری و واقعی
4-2-1- نسبت دانش آموزان شاخه فنی وحرفه ای وکاردانش به کل دانش آموزان دوره متوسطه
5-2-1- سهم هر زمینه تحصیلی در شاخه های فنی و حرفه ای و کاردانش
6-2-1- درصد دانش آموزان کلاس های مختلط
7-2-1- درصد دانش آموزان کلاس های چندپایه
8-2-1- نسبت دانش آموزان مدارس غیر دولتی به کل دانش آموزان

3 -1- برنامه درسی
1-3-1- میزان انطباق اهداف و سرفصل های مواد درسی با اهداف دوره های تحصیلی
2-3-1- میزان تناسب محتوای آموزشی و پرورشی با ویژگی ها ونیازهای دانش آموزان
3-3-1- میزان تناسب محتوای آموزشی و پرورشی با نیازها و مسائل جامعه
4-3-1- میزان تناسب حجم محتوای آموزشی و پرورشی با زمان(ساعات)تعیین شده
5-3-1- نسبت کتاب های درسی جدید التالیف و بازنگری شده به کل کتاب های درسی
6-3-1- نسبت دروس دارای رسانه های کمک آموزشی به کل دروس

4-1- فضاهای آموزشی وپرورشی
1-4-1- نسبت مدارس دارای نماز خانه به کل مدارس
2-4-1- نسبت دانش آموزان به کلاس های درس
3-4-1- ضریب بهره برداری ازکلاس های درس
4-4-1- نسبت مدارس دو نوبته به کل مدارس
5-4-1- نسبت مدارس مقاوم دربرابر حوادث غیرمترقبه به کل مدارس
6-4-1- سرانه زیر بنای اردوگاه های فرهنگی - تربیتی و فضاهای ورزشی
7-4-1- نسبت پژوهش سراهای دانش آموزی و کانون های فرهنگی- تربیتی به کل دانش آموزان
8-4-1- درصد مدارس دارای آزمایشگاه، کارگاه و کتابخانه مستقل
9-4-1- نسبت مدارس استاندارد به کل مدارس

5 -1- امکانات وتجهیزات
1-5-1- سرانه کتاب های موجود درکتابخانه های مدارس
2-5-1- نرخ دسترسی کارکنان ودانش آموزان به فنآوری اطلاعات وارتباطات
3-5-1- نسبت مدارس دارای امکانات ووسایل ورزشی استاندارد به کل مدارس
4-5-1- نسبت مدارس دارای امکانات بهداشتی استاندارد به کل مدارس
5-5-1- میزان تناسب وسایل کارگاهی و آزمایشگاهی مدارس با محتوای آموزشی

6-1- بودجه واعتبارات
1-6-1- سهم بودجه آموزش وپرورش ازبودجه عمومی به تفکیک جاری وعمرانی
2-6-1- سهم هزینه های آموزش وپرورش از کل تولید ناخالص داخلی (G.D.P)
3-6-1- سرانه دانش آموزی به تفکیک دوره های تحصیلی و شاخه تحصیلی دوره متوسطه
4-6-1- سهم اعتبارات غیرپرسنلی ازکل اعتبارات آموزش وپرورش
5-6-1- سهم اعتبارات فعالیت های پرورشی ازکل بودجه آموزش وپرورش
6-6-1- نسبت اعتبارات پژوهشی به کل اعتبارات آموزش وپرورش
7-6-1- سهم اعتبارات آموزش کارکنان ازکل اعتبارات آموزش وپرورش
8-6-1- نسبت درآمدهای حاصل ازمنابع غیردولتی به کل اعتبارات دولتی آموزش وپرورش
9-6-1- سهم اعتبارات جاری آموزش وپرورش عمومی ازکل بودجه جاری آموزش وپرورش

7-1- معیشت ورفاه کارکنان
1-7-1-نسبت میانگین حقوق ماهانه کارکنان آموزش وپرورش به میانگین حقوق ومزایای سایرکارکنان دولت
2-7-1- تغییرات میانگین حقوق ومزایای ماهانه کارکنان آموزش وپرورش به قیمت های جاری وثابت
3-7-1- میزان بهره مندی کارکنان آموزش و پرورش از تسهیلات و خدمات رفاهی و تفریحی

2- فرآیند

1-2- مدیریت
1-1-2- میزان هماهنگی وانطباق برنامه هاوفعالیت های مدیران با خط مشی ها وسیاست های کلان
2-1-2- میزان پایبندی به ضوابط مربوط به شرایط احراز مدیران در انتخاب و انتصاب آنان
3-1-2- میزان موفقیت مدیران در ایجاد زمینه بروز خلاقیت ونوآوری درکارکنان
4-1-2- میزان رضایت دانش آموزان، اولیاء و مراجعان ازمدیران
5-1-2- میزان رضایت شغلی کارکنان
6-1-2- میزان موفقیت مدیران درنظارت و ارزشیابی موثرومستمرعملکرد کارکنان
7-1-2- میزان پاسخگویی مدیران به مخاطبان
8-1-2- میزان انطباق امور اجرایی با قوانین، مقررات و دستورالعمل ها
9-1-2- میزان حاکمیت روابط انسانی درمحیط های اداری و آموزشی

2-2- برنامه ها وفعالیت های آموزشی وپرورشی
1-2-2- میزان انطباق برنامه ها و فعالیت های آموزشی و پرورشی با اهداف دوره های تحصیلی
2-2-2- میزان اهتمام مدیریت به آموزش وتوسعه معارف قرآنی
3-2-2- میزان اهتمام مدیریت به رفع آسیب های اجتماعی دانش آموزان
4-2-2- میزان استفاده معلمان از فناوری اطلاعات، ابزارها و روش های متناسب در فرآیند یاددهی- یادگیری
5-2-2- میزان اهتمام مدیریت مدارس به برگزاری نماز جماعت و مراسم مذهبی و صبحگاهی
6-2-2- میزان پاسخگویی کتابخانه های مدارس به نیازهای واقعی دانش آموزان
7-2-2- درصد دانش آموزان استفاده کننده ازخدمات مشاوره ای و روان شناختی
8-2-2- میزان اهتمام مدارس به تامین سلامت جسمی و بهداشت روانی دانش آموزان
9-2-2- میزان مشارکت صاحب نظران، کارکنان، اولیاء و دانش آموزان در طراحی و اجرای برنامه ها و فعالیت ها

3-2- برنامه ها وفعالیت های پژوهشی
1-3-2- نسبت کار کنان پژوهنده به کل کار کنان آموزش وپرورش
2-3-2- میزان کاربست یافته های پژوهشی در سطوح مختلف تصمیم سازی وتصمیم گیری
3-3-2- نسبت دانش آموزان پژوهنده به کل دانش آموزان
4-3-2- نسبت مقالات منتشر شده درنشریات معتبر داخلی وخارجی به کل پژوهش های انجام شده در آموزش وپرورش
5-3-2- نسبت کتاب های تالیفی وترجمه ای کارکنان به کل کارکنان
6-3-2- درصد اختراعات وابتکارات ثبت شده دانش آموزان وکارکنان

3- برون داد

1-3- برون داد واسطه ای
1-1-3- ضریب کارایی درونی
2-1-3- نرخ قبولی دانش آموزان
3-1-3- نرخ ارتقای دانش آموزان
4-1-3- نرخ تکرار پایه دانش آموزان
5-1-3- نرخ ترک تحصیل دانش آموزان
6-1-3- نرخ فارغ التحصیلی دانش آموزان
7-1-3- نرخ ماندگاری دانش آموزان
8-1-3- نرخ گذر دانش آموزان
9-1-3- نرخ اتلاف
10-1-3- نرخ باسوادی گروه های سنی 10-6/13-11/17-14
11-1-3- میانگین طول تحصیل دانش آموختگان

2-3- برون داد نهایی

1-2-3 - میزان دستیابی دانش آموختگان به اهداف اعتقادی:
1-1-2-3- میزان شناخت دانش آموختگان ازخود و خدای خویش
2-1-2-3- میزان برخورداری دانش آموختگان از روحیه حقیقت جویی
3-1-2-3- میزان اعتقاد وایمان دانش آموختگان به مبانی اسلام و بینش الهی مبتنی برقرآن کریم، سنت پیامبر(ص)و ائمه معصومین (ع) با توجه به اصول 12و13قانون اساسی در مورد مذاهب اسلامی و اقلیت های دینی
4-1-2-3- میزان پذیرش دانش آموختگان به حاکمیت مطلق خداوند برجهان وانسان واعمال این حاکمیت برجامعه، براساس اصل ولایت فقیه

2-2- 3- میزان دستیابی دانش آموختگان به اهداف اخلاقی:
1-2-2- 3- میزان برخورداری دانش آموختگان از فضائل ومکارم اخلاقی براساس ایمان به خدا وتقوای اسلامی
2-2-2- 3- میزان التزام عملی دانش آموختگان به احکام وآداب اسلامی
3- 2-2- 3- میزان برخورداری دانش آموختگان از اعتماد به نفس واستقلال شخصیت
4-2-2- 3- میزان برخورداری دانش آموختگان از کرامت اخلاقی وعزت نفس
5-2-2- 3- میزان برخورداری دانش آموختگان ازعواطف متعادل انسانی وهمزیستی مسالمت آمیز
6-2-2- 3- میزان رعایت نظم وانضباط دانش آموختگان در روابط فردی واجتماعی
7- 2-2- 3- میزان پرهیز دانش آموختگان از بیکارگی،بطالت ومشاغل کاذب
8- 2-2- 3- میزان برخورداری دانش آموختگان از روحیه امید به آینده

3-2- 3- میزان دستیابی دانش آموختگان به اهداف علمی آموزشی:
1-3-2-3- میزان برخورداری دانش آموختگان از روحیه تحقیق،تفکر، تعقل،تعمق، نقد وابتکار
2-3-2-3- میزان برخورداری دانش آموختگان از روحیه تعلیم و تعلم و تربیت مستمر
3-3-2-3- میزان اهتمام به شناخت، پرورش و هدایت استعدادهای افراد درجهت اعتلای فرد و جامعه
4-3-2-3- میزان شناخت دانش آموختگان از اسرار جهان آفرینش وقوانین طبیعت به عنوان آیات الهی
5- 3-2-3- میزان آشنایی دانش آموختگان با زبان وخط فارسی
6- 3-2-3- میزان آشنایی دانش آموختگان با زبان عربی به منظور آشنایی با قرآن و معارف اسلامی
7- 3-2-3- میزان توسعه علوم و فنون و مهارت های مورد نیاز فرد و جامعه
8-3-2-3- میزان علاقه مندی دانش آموختگان به مطالعه و کتابخوانی
9-3-2-3- میزان مشارکت وهمکاری دانش آموختگان درفعالیت های گروهی

4-2-3- میزان دستیابی دانش آموختگان به اهداف فرهنگی هنری:
1-4-2-3- میزان شکوفایی ذوق واستعدادهای مختلف هنری دانش آموختگان
2-4-2-3- میزان آشنایی دانش آموختگان با زیبایی های جهان آفرینش به عنوان مظاهر وجمال الهی
3- 4-2-3- میزان آشنایی دانش آموختگان با هنرهای اسلامی، ملی وجهانی مناسب
4- 4-2-3- میزان التزام دانش آموختگان به حفظ میراث فرهنگی هنری وتاریخی
5-4-2-3- میزان آشنایی دانش آموختگان با فرهنگ وآداب وسنن مطلوب جامعه اسلامی ایران
6-4-2-3- میزان احتراز دانش آموختگان از رسوم منحط وخرافی
7- 4-2-3- میزان آشنایی دانش آموختگان با تاریخ وفرهنگ وتمدن اسلام، ایران وجهان با تاکید برفرهنگ معاصر

5-2- 3- میزان دستیابی دانش آموختگان به اهداف اجتماعی:
1-5-2-3- میزان برخورداری دانش آموختگان از روحیه پاسداری از قداست و روابط خانواده برپایه حقوق واخلاق اسلامی
2-5-2-3- میزان اهتمام دانش آموختگان به محقق کردن قسط اسلامی وپاسداری ازآن
3-5-2-3- میزان برخورداری دانش آموختگان از روحیه برادری وتعاون اسلامی وهمبستگی ملی وفرهنگی
4-5-2-3- میزان اهتمام دانش آموختگان به انجام فریضه امر به معرف ونهی ازمنکر
5-5-2-3- میزان ادای احترام دانش آموختگان به قانون والتزام به رعایت آن
6-5-2-3- میزان برخورداری دانش آموختگان از روحیه مسئولیت پذیری ومشارکت درفعالیت های دینی، فرهنگی واجتماعی
7-5-2-3- میزان برخورداری دانش آموختگان از روحیه تولی و تبری
8-5-2-3- میزان برخورداری دانش آموختگان از روحیه گذشت،فداکاری وایثاردر روابط اجتماعی
9-5-2-3- میزان برخورداری دانش آموختگان از سعه صدر وتحمل آرای دیگران در برخورد اندیشه ها
10-5-2-3- میزان ادای احترام دانش آموختگان به شخصیت افراد ومراعات حقوق مادی ومعنوی آنان
11-5-2-3- میزان مقاومت دانش آموختگان در برابر تبلیغات سوء
12-5-2-3- میزان برخورداری دانش آموختگان از روحیه سازگاری اجتماعی

6-2- 3- میزان دستیابی دانش آموختگان به اهداف زیستی:
1-6-2-3- میزان سلامت جسمی و بهداشت روانی دانش آموختگان
2-6-2-3- میزان رعایت بهداشت عمومی وحفظ محیط زیست توسط دانش آموختگان
3-6-2-3- میزان برخورداری دانش آموختگان از روحیه توجه به تربیت بدنی به عنوان زمینه رشد معنوی انسان

7-2- 3- میزان دستیابی دانش آموختگان به اهداف سیاسی:
1-7-2- 3- میزان برخورداری دانش آموختگان از بینش سیاسی مبتنی براصل ولایت فقیه برای مشارکت آگاهانه درسرنوشت سیاسی کشور
2-7-2- 3- میزان آگاهی دانش آموختگان از اندیشه های دینی و سیاسی حضرت امام خمینی (ره)
3-7-2- 3- میزان حمایت دانش آموختگان از اتحاد اسلامی بین مسلمانان
4-7-2- 3- میزان حمایت دانش آموختگان از حق طلبان،عدالتخواهان، مظلومان ومستضعفان جهان
5-7-2- 3- میزان برخورداری دانش آموختگان از روحیه مبارزه با مستکبران،استثمارگران وستمکاران براساس ارزش های اسلامی
6-7-2- 3- میزان برخورداری دانش آموختگان از روحیه پاسداری از استقلال همه جانبه کشور
7-7-2- 3- میزان برخورداری دانش آموختگان از روحیه نفی هرگونه ستمگری،ستم کشی، سلطه گری وسلطه پذیری
8-7-2- 3- میزان برخورداری دانش آموختگان از روحیه سلحشوری وحفظ کیان اسلام
9-7-2- 3- میزان شناخت دانش آموختگان از مسائل سیاسی ایران وجهان بخصوص ممالک اسلامی وملل محروم
10-7-2- 3- میزان شناخت دانش آموختگان از ترفندهای استعمار واستکبار جهانی وضرورت مبارزه با آن
11-7-2- 3- میزان علاقه مندی و افتخار دانش آموختگان به کشور و انقلاب اسلامی

8-2-3 - میزان دستیابی دانش آموختگان به اهداف اقتصادی:
1-8-2- 3- میزان اهمیت قائل شدن دانش آموختگان به رشد اقتصادی به عنوان وسیله ای برای رسیدن به رشد و توسعه اجتماعی
2-8-2- 3- میزان شناخت دانش آموختگان از ارزش وقداست کار و معاش حلال
3-8-2- 3- میزان شناخت دانش آموختگان از حرف ومشاغل مولد
4-8-2- 3- میزان آمادگی و مهارت های کسب شده دانش آموختگان برای ورود به مشاغل مولد
5-8-2- 3- میزان برخورداری دانش آموختگان از روحیه ساده زیستی،قناعت وپرهیز از هرگونه اسراف
ومصرف زدگی وتجمل گرایی
6-8-2- 3- میزان برخورداری دانش آموختگان از روحیه انفاق ودستگیری محرومان
7-8-2- 3- میزان برخورداری دانش آموختگان از روحیه عمل به احکام اقتصادی اسلام
8-8-2- 3- میزان برخورداری دانش آموختگان از روحیه مبارزه با بهره کشی اقتصادی ومشاغل خلاف مصالح جامعه اسلامی
9-8-2- 3- میزان شناخت دانش آموختگان ازمنابع اقتصادی کشور و شیوه های صحیح استفاده از آن ها
10-8-2- 3- میزان برخورداری دانش آموختگان از روحیه حراست از اموال عمومی وثروت ملی
11-8-2- 3- میزان برخورداری دانش آموختگان از وجدان کاری
الزامات
با عنایت به این که ارزشیابی نظام آموزش و پرورش باید در دو سطح درونی و بیرونی انجام شود، ضرورت دارد سازوکارهای مناسب آن بر اساس شاخص های این مجموعه به شرح زیر فراهم گردد.
الف)وزارت آموزش و پرورش موظف است:
1- آیین‌نامه ودستورالعمل های اجرایی لازم را،حداکثرظرف مدت سه ماه پس ازابلاغ این مصوبه، تهیه نماید.
2- برنامه آموزش نیروی انسانی واقدام های لازم برای فرهنگ سازی و اطلاع رسانی مناسب را پیش بینی و اجرا کند.
3- منابع، اعتبارات و تسهیلات مورد نیاز را برای اجرای مطلوب این مصوبه تامین نماید.
4- گزارش ارزشیابی درونی رادردوره های زمانی دو ساله به دبیرخانه شورای عالی آموزش وپرورش ارایه کند.
5- در ارایه داده ها و اطلاعات مورد نیاز نهایت همکاری را با دبیرخانه شورای عالی آموزش و پرورش به عمل آورد.
ب)دبیرخانه شورای عالی آموزش و پرورش موظف است:
1- پس از گذشت دو سال از اجرای این مصوبه نسبت به اعتبار یابی شاخص ها و ارزیابی از روند و نحوه اجرای آن اقدام نموده و نتایج حاصله را به شورای عالی آموزش و پرورش گزارش نماید.
2- گزارش جامعی از ارزشیابی عملکرد نظام آموزش و پرورش بر مبنای شاخص های این مصوبه در دوره های زمانی سه ساله تهیه و به شورای عالی آموزش و پرورش ارایه کند.
3- منابع و اعتبارات لازم را برای اعتبار یابی شاخص ها و اجرای ارزشیابی تامین نماید.

موضوع: شاخص های ارزشیابی نظام آموزش و پرورش درهفتصدو شصتمین جلسه شورای عالی آموزش و پرورش مورخ 1386/11/23 به تصویب رسید.

بهرام محمدیان
دبیر شورا
علیرضا علی احمدی
رئیس جلسه