تعیین سند راهبردی ملی بهبود کیفیت آب شرب

هیات وزیران در جلسه مورخ 1390/7/20 ‏بنا به پیشنهاد وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی و به استناد اصل یکصد و سی و هشتم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران تصویب نمود:

1 - ‏سند راهبرد ملی بهبود کیفیت آب شرب با اهداف و راهبردهای آن به شرح پیوست که به مهر "دفتر هیات دولت" تایید شده است، تعیین می‌شود.

2 - ‏وزارتخانه های نیرو، بهداشت، درمان و آموزش پزشکی و جهاد کشاورزی و سازمان حفاظت محیط زیست و سازمان ملی استاندارد ایران موظفند با همکاری سایر وزارتخانه ها و سازمانهای ذی ربط ظرف سه ماه پس از ابلاغ این تصویب نامه، برنامه اجرایی و عملیاتی سازمان متبوع را در چارچوپ راهبردهای سند یاد شده به صورت بسته های اجرایی تدوین و طبق ماده (217‏) قانون برنامه پنجساله پنجم توسعه جمهوری اسلامی ایران اجرا نمایند.

3 - ‏وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی موظف است گزارش اجرای این تصویب نامه را هر سه ماه یک بار به دفتر هیات دولت ارایه نماید.

محمدرضا رحیمی -‏ معاون اول رئیس جمهور

سند راهبرد ملی بهبود کیفیت آب شرب
شورای عالی سلامت و امنیت غذایی
وزارت بهداشت، درمان آموزش پزشکی

1 - مقدمه
‏دسترسی به آب شامیدنی سالم یکی از نیازهای اساسی جامعه و به عنوان مهم ترین منبع حیاتی محسوب و اهمیت بسزایی در زندگی انسان دارد. امروزه تامین آب آشامیدنی مورد نیاز و ارائه خدمات آبرسانی به مردم، یک مشکل اساسی در اغلب شهرها و روستاها می‌باشد، همچنین بیماری های منتقله از آب آشامیدنی یکی از نگرانی های عمده در دنیا محسوب می‌گردد. بر اساس آمارهای سازمان جهانی بهداشت بیش از یک میلیارد نفر از مردم جهان به آب آشامیدنی سالم دسترسی ندارند و در نتیجه هر ساله بیش از یک میلیون و پانصد هزار نفر از مردم جهان در اثر بیماری های روده ای ناشی از عدم دسترسی به آب آشامیدنی سالم جان خود را از دست می دهند، این در حالی است که بیش از نود درصد از این جمعیت را کودکان زیر پنج سال تشکیل می دهند. محدودیت منابع آب، افزایش جمعیت و تقاضای روزافزون جهت تامین آب مصرفی و همچنین دفع غیر بهداشتی فاضلاب لزوم به خدمت گیری یک تفکر نظام مند، جامع و بهینه در زمینه مدیریت منابع و توسعه خدمات آبرسانی را روز به روز آشکارتر و با اهمیت تر می سازد. نتایج مطالعات در بیشتر کشورها نشان داده است که مدیریت جامع کیفیت آب آشامیدنی مهم ترین راه پیشگیری و کنترل بیماری های منتقله از آب در دنیا محسوب می‌گردد. همچنین سرمایه گذاری و برنامه ریزی در زمینه تامین آب سالم علاوه بر رشد و بهره وری اقتصادی می‌تواند باعث کاهش هزینه ها از جمله هزینه های ناشی از درمان گردد و در دراز مدت مقرون به صرفه است. به همین منظور وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی بر اساس رسالت ذاتی خود با همکاری وزارت نیرو، سازمان حفاظت محیط زیست، وزارت جهاد کشاورزی و با مشارکت جمعی از اساتید برجسته دانشگاه اقدام به تدوین سند راهبرد ملی بهبود کیفیت آب شرب نموده است تا در یک دوره پانزده ساله (1404 - 1390‏) اساس همکاری های بین بخشی در سطح ملی برای حفظ و ارتقاء کیفیت آب آشامیدنی کشور قرار گیرد و هر یک از سازمان ها و نهادهای مسئول با انجام تعهدات خود، نقش و مسئولیت خود را در زمینه کیفیت آب آشامیدنی ایفاء نمایند.

2 - چشم انداز:
‏آماده سازی شرایط مطلوب برای تامین آب آشامیدنی سالم برای آحاد جامعه با حفظ کرامت انسانی و ارتقای سلامت آنها.

3 - اهداف راهبردی:

3 - 1 ‏ حفاظت از منابع تامین آب آشامیدنی در برابر آلودگی ها:
‏یکی از مسایل مهم در حفاظت بهداشت عمومی و سلامتی افراد جامعه تامین آب آشامیدنی سالم برای مصرف کنندگان است. با وجود تلاش هایی که جهت تامین آب سالم صورت می‌گیرد، بیماری های منتقله از طریق ‏مصرف آب یکی از مهم ترین دغدغه های بهداشتی در تمام دنیا محسوب می‌گردد، بیماری های گوارشی که از طریق مصرف آب آلوده و سطح پایین اقدامات بهداشتی منشاء می‌گیرد علت (4 / 2‏) میلیون مرگ و میر در سال است. علاوه بر آلودگی میکروبی آب آشامیدنی، سلامت آب توسط عناصر و مواد شیمیایی و رادیولوژیکی نیز تحت تاثیر قرار می‌گیرد. با توجه به کاهش ذخایر آبی در دنیا، یکی از مهم ترین اهدف تامین کنندگان آب آشامیدنی حفاظت از منابع آب آشامیدنی و ارتقاء کیفیت این منابع می‌باشد. برای نیل به این هدف تدوین استراتژی مدیریت کیفیت منابع آب در ایران یکی از مسایل بسیار ضروری است، زیرا ایران در کمربند خشک خاورمیانه با بارش متوسط 250 ‏میلی متر درسال واقع شده است و هر ساله با کاهش منابع ذخیره ای و افزایش جمعیت مواجه است، از طرف دیگر با رشد صنعت و کشاورزی، بسیاری از منابع آب در معرض خطر آلودگی های شیمیایی و میکروبی و حتی آلودگی های نفتی و سموم قرار دارند.

3 - 2 - ‏حراست از منابع و تاسیسات آب آشامیدنی در برابر آلودگی های عمدی، خرابکاری ها و ‏بیوتروریسم
‏یکی از راه های انتشار عوامل بیولوژیک در بین جمعیت، آلودگی عمدی آب و مواد غذایی است که امروزه تحت عنوان بیوتروریسم از آن یاد می‌شود. این روش انتقال پس از روش تنفسی در درجه دوم اهمیت قرار دارد. تهدیدات بیولوژیکی توسط میکروب های پاتوژن و بیوتوکسین ها ایجاد می گردند. از مهم ترین عوامل و توکسین هایی که از طریق آب و مواد غذایی در اهداف بیوتروریستی مورد استفاده قرار می گیرند می توان به عوامل باکتریایی (باسیلوس آنتراسیس، یرسینیاپستیس، ویبریوکلرا، اشرشیاکلی آنتروهموراژیک)، توکسین های باکتریایی (بوتولینوم، آنتروتوکسین استافیلوکوک) و توکسین های قارچی و گیاهی (تریکوتسن ها و ریسین) اشاره نمود. عوامل متعددی در ایجاد بیماری توسط عوامل بیولوژیک موثر می‌باشند که از آن جمله می توان به نوع عامل، مقدار عامل، مقاومت آن در محیط، توانایی تولید توکسین، دوره کمون و قدرت مقابله با سیستم های دفاعی بدن میزبان اشاره کرد. آب آلوده شده در فعالیت های بیوتروریستی، توسط ویژگی های ارگانولپتیک قابل تشخیص نبوده و در اکثر مواقع خاموش، ناگهانی و بدون تغییرات ظاهری (رنگ، بو، طعم) بروز می نمایند. تصفیه خانه ها، چاه های مورد استفاده برای تامین آب شرب، مخازن ذخیره آب تصفیه شده بهترین نقاط برای وارد نمودن این عوامل بوده و هر چه سیستم ها و مکانیسم های کنترلی ابتدایی تر، غیرصنعتی تر و غیر بهداشتی تر باشند، امکان نفوذ و خرابکاری در آنها بیشتر است. مهم ترین محدودیت ها در مقابله با این عوامل، مقاومت زیاد آنها نسبت به شرایط محیطی، عدم امکان تشخیص سریع و به موقع، پایین بودن دوز عفونی و عدم وجود واکسن علیه بسیاری از آنها بوده و به همین دلیل بهترین راه مبارزه، پیشگیری از وقوع آنها می‌باشد. سازمان های نظامی در بعضی از کشورها برای مقابله با این پدیده برنامه ریزی های اصولی انجام داده اند و برای شرایط قبل از وقوع بحران، حین بحران و پس از بحران تمهیدات لازم را در نظر گرفته اند. آموزش بهداشت، رعایت اصول بهداشت هنگام حملات بیولوژیک، ‏اجرای فرایند های تصفیه آب به خصوص گندزدایی، مراقبت و حراست از منابع و تاسیسات آب آشامیدنی و دستیابی به روش های تشخیص سریع عوامل، از مهم ترین اقدامات در پیشگیری و کنترل تهدیدات بیولوژیکی می‌باشد.

3 - 3 - ‏توسعه، ارتقاء و به کارگیری فناوری های مناسب در سیستم های تصفیه آب آشامیدنی
‏سیستم های تصفیه و توزیع آب آشامیدنی باید به گونه ای طراحی و ساخته شوند که قابلیت حذف انواع آلاینده های موجود در آب را در حد استانداردهای ملی داشته باشند. با توجه به سیستم های تصفیه موجود در کشور برخی از آنها فقط قادرند آلاینده های محدودی را حذف نمایند که این مساله خود نیاز به برنامه ریزی جهت ارتقای سیستم های تصفیه موجود در کشور متناسب با نوع آلاینده های موجود در آب دارد.

3 - 4 - ‏تدوین و بازنگری استانداردها و الزامات کیفیت آب آشامیدنی بر پایه مدیریت خطر
‏استانداردهای ملی آب آشامیدنی باید به گونه ای طراحی و تدوین گردد که علاوه بر مطابقت با استانداردهای جهانی و شرایط بومی، در کشور نیز قابل اجرا باشد. همچنین در برخی از زمینه ها استانداردهای ملی تدوین نشده است مانند سیستم های آب شیرین کن، دستگاه های تصفیه آب خانگی، تجهیزات کنترل کیفیت آب مانند کیت های کلر سنج، کدورت سنج و یا جنس لوله ها و متعلقات به کار رفته در تاسیسات آبرسانی که نیازمند تدوین استانداردهای لازم در این زمینه می‌باشد. در برخی از موارد نیز نیاز به بازنگری استانداردها براساس شرایط موجود در کشور می‌باشد. از موارد مهم دیگر لحاظ نمودن معیارها و ویژگی های مرتبط با بهداشت در تدوین استانداردها می‌باشد که در تدوین برخی از استانداردها مورد استناد قرار نمی گیرد و یا نماینده ای از بخش بهداشت برای تدوین استاندارد حضور ندارد.

3 -5 - پیشگیری موثر از بروز مخاطرات بهداشتی ناشی از تاسیسات و متعلقات سیستم تامین آب آشامیدنی و مواد شیمیایی مورد استفاده
‏سیستم تامین آب آشامیدنی باید به گونه ای طراحی شود که خود باعث آلودگی شیمیایی و میکروبی آب آشامیدنی نشود. یکی از روش های معمول حفاظت از مخازن و لوله های فلزی تاسیسات آب آشامیدنی در مقابل خوردگی، استفاده از پوشش ها می‌باشد که به عنوان یک مانع بین محیط و فلز، از اثرات تخریبی عوامل محیطی بر لوله ها و تاسیسات فلزی جلوگیری می کنند. ترکیبات شیمیایی مختلفی که در ساخت این پوشش ها به کار می رود در صورت ورود به آب اشامیدنی می‌تواند موجب تغییرات کیفیت آب و آلودگی آن گردد، برخی از مطالعات انجام گرفته موید آلودگی آب آشامیدنی به دنبال کاربرد انواع مختلف پوشش ها می‌باشد که در مواردی ترکیبات آلاینده آب ناشی از کاربرد این پوشش ها، به عنوان مواد مخاطره آمیز و سرطان زا شناخته شده اند، بنابراین ضروری است استاندارد لازم جهت لوله ها و متعلقات به کار رفته در سیستم تصفیه و توزیع آب آشامیدنی تدوین شده و یا هم زمان با ورود محصولات جدید مورد بازنگری قرار گیرد. همچنین جهت کاهش فراورده های ‏جانبی ناشی از گندزدایی، پیش کلرزنی در سیستم های تصفیه محدود گردیده و تدابیر لازم جهت به کارگیری سیستم گندزدایی متناسب با خصوصیات و کیفیت آب اتخاذ گردد. افزودنی های شیمیایی مورد استفاده در تصفیه آب آشامیدنی نیز در صورت عدم نظارت بر کنترل این مواد می‌تواند تاثیر سوء بر کیفیت آب آشامیدنی داشته باشد.

3 - 6 - ارتقاء شاخص دسترسی به آب آشامیدنی سالم در مناطق شهری و روستایی
‏دسترسی به آب آشامیدنی یکی ازحقوق مردم کشور محسوب می‌شود ولی با توجه به شاخص های بهداشتی موجود در کشور میزان دسترسی به آب آشامیدنی در روستاها کمتر از شهرها می‌باشد همچنین درصد مطلوبیت کیفیت میکروبی آب آشامیدنی در مناطق روستایی کمتر از شهرها می‌باشد. میزان دسترسی و کیفیت میکروبی و شیمیایی آب آشامیدنی نیز در نقاط مختلف کشور (شهری و روستایی) در برخی از موارد اختلاف قابل توجهی دارند که باعث ایجاد نابرابری در دسترسی به آب آشامیدنی سالم در کشور می‌شود.

3 - 7 - ‏اجرای برنامه ایمنی آب آشامیدنی در کشور
‏برای اطمینان از سلامت آب شرب علاوه بر پایش کیفی، بایستی پارامترهای بیان گر صحت عملکرد نیز مد نظر قرار گیرد. به این منظور برنامه ایمنی آب آشامیدنی توسط سازمان جهانی بهداشت ارائه شده است. محدوده اجرای برنامه ایمنی آب آشامیدنی، کل سیستم تامین آب آشامیدنی از حوزه آبگیر تا مصرف را شامل می‌شود. اهداف برنامه ایمنی آب آشامیدنی اطمینان از کیفیت آب آشامیدنی بر اساس مدیریت خطر است که عبارتند از: پیشگیری از آلودگی منابع آب آشامیدنی، تصفیه آب برای کاهش یا حذف آلودگی برای رسیدن به استانداردها، پیشگیری از آلودگی مجدد آب در مدت ذخیره سازی، توزیع و مصرف می‌باشد. با توجه به اهداف برنامه ایمنی آب آشامیدنی لازم است همه سازمان های مسئول و تاثیر گذار در کیفیت آب آشامیدنی مشارکت فعال داشته باشند.

3 - 8 - ارتقاء مدیریت کیفیت آب های آشامیدنی بطری شده، معدنی و بسته بندی شده و عرضه آن
‏بسته بندی کردن آب در داخل بطری یا هر ظرف دیگری این اطمینان خاطر را به مصرف کننده می دهد که محصولی سالم را مصرف می کند. این در حالی است که ممکن است برخی از محصولات از کیفیت کافی برخوردار نباشند و تولید کنندگان آنها بسیاری از استانداردها را رعایت نکرده باشند. با توجه به تنوع زیاد آب های معدنی و بطری شده که هر روز با اسم جدیدی عرضه می‌شوند، رعایت اصول ایمنی و ترکیبات آب های عرضه شده ضروری است. وارد شدن ترکیبات پلیمری مورد استفاده در ساخت ظروف بسته بندی غیر استاندارد به داخل آب می‌تواند مخاطره آمیز باشد. لازم به ذکر است که در دمای بالاتر، ورود این مواد به داخل آب شدت بیشتری پیدا می کند و هر چه از زمان تولید محصول بیشتر گذشته باشد غلظت بیشتری از این مواد در آب یافت خواهد شد. به منظور ارتقاء، کیفیت آب های معدنی و بطری شده باید بر کلیه مراحل تولید، بسته بندی و عرضه نظارت صورت گیرد.

3 ‏- 9 - مدیریت تامین آب آشامیدنی سالم دو شرایط اضطراری
‏از عمده ترین مشکلاتی که در بحران ها به ویژه در زلزله و سیل گریبان گیر مردم و آسیب دیدگان می‌شود تامین آب آشامیدنی سالم است که ممکن است در هنگام حادثه یا بعد از حادثه همواره سلامت مردم را تهدید کرده و در صورت بی توجهی یا کم توجهی در تامین و نظارت بر تامین آب آشامیدنی بر شدت بحران افزوده گردد. کیفیت آب آشامیدنی در شرایط عادی همواره با دقت و حساسیت خاصی صورت می‌گیرد زیرا هر لحظه غفلت، احتمال ورود فاضلاب یا عوامل آلوده کننده به داخل شبکه ها و منابع آبی وجود داشته و زمینه مساعد برای افزایش بیماری ها فراهم خواهد شد. در شرایط بحرانی فقدان آب از یک طرف و آلودگی منابع آبی از طرف دیگر شدت حوادث را مضاعف می نماید. تخریب منابع آب از قبیل چشمه ها، چاه ها، قنوات و شکستن مخازن زمینی و هوایی آب آشامیدنی، لوله های فاضلاب وتخریب تاسیسات و تلمبه خانه ها همراه با قطع برق از دلایل اصلی قطع آب یا آلودگی آب ها در شرایط بحران می‌باشد. کمبود آب موجب می‌شود تا آسیب دیدگان به آب های آلوده روی آورده و برای ادامه حیات هر گونه آبی را مصرف کنند. تامین آب از تانکر های سیار و یا نصب تانکر های ثابت در نقاط آسیب دیده و یا محل های اسکان موقت آسیب دیدگان نیاز به حفاظت و نظارت لازم از زمان برداشت تا مصرف دارد.

3 - 10 - ایجاد سیستم جامع و شفاف اطلاعات کیفیت آب آشامیدنی و اطلاع رسانی
‏ایجاد یک سیستم جامع که در برگیرنده همه اطلاعات کیفیت آب آشامیدنی از منبع تا زمانی که به دست مصرف کننده می‌رسد، می‌تواند نقش مهمی در مدیریت آبرسانی داشته باشد. در برخی از مواقع به خاطر فقر اطلاعات هنگام بروز مشکلات اقدامات سریع صورت نمی گیرد و یا در انجام مطالعات بین دستگاه های مختلف موازی کاری صورت گرفته و باعث تحمیل هزینه های سنگین می‌گردد.

3 - 11 - ‏ارتقاء سطح آگاهی، جلب مشارکت و آموزش همگانی مردم
‏به منظور ارتقاء سطح آگاهی و جلب مشارکت مردم و جلوگیری از تشویش اذهان عمومی در کشور باید اطلاع رسانی کافی و به موقع در خصوص حفاظت از منابع آب، کیفیت آب مصرفی، گندزدایی آب در شرایط اضطراری، استاندار دهای لازم برای سیستم های تصفیه آب خانگی، آب شیرین کن ها، نوع لوله های به کار رفته در شبکه آب خانگی و سایر موارد مرتبط صورت گیرد.

3 - 12 - ‏رعایت ملاحظات ایمنی و بهداشتی در توسعه شبکه آب غیر شرب خانگی
‏با توجه به محدودیت منابع تامین آب شرب و هزینه بالای تصفیه، سیستم های توزیع دوگانه آب جهت مدیریت موثر و بهینه برای تخصیص منابع گوناگون آب همانند آب شیرین، آب بازیافتی و آب شور نمک زدایی شده به کار گرفته شده اند. سیستم های دوگانه توزیع آب، بیانگر دو سیستم مجزای توزیع بوده که آب شرب را از طریق یک شبکه توزیع و آب غیر شرب را از طریق شبکه دیگر تامین می نمایند. این دو سیستم به صورت مجزا ا‏ز یکدیگر ‏درون یک منطقه عمل می نمایند. منابع آب موجود (همچون رواناب ناشی از باران، رواناب سقف ها، آب چاه ها و...) در این سیستم ها برای مصارف غیر شرب به کار گرفته می‌شوند. در برخی از مناطق ممکن است که به علت پایین بودن کیفیت آب، هزینه بالای آب و یا عدم دسترسی به آب، مردم به منابع دیگر آب روی آورده و برای مصارف خود مورد استفاده قرار دهند نکته حایز اهمیت این است که باید بر منابع آب بهداشتی (غیر آشامیدنی) نظارت شود و استانداردهای لازم برای آن تدوین گردد.

3 - 13 - مقابله با اثرات منفی تغییرات آب و هوا بر کیفیت منابع آب آشامیدنی
‏تغییرات آب و هوا که ممکن است به صورت افزایش بارندگی باشد که باعث نفوذ رواناب های آلوده به داخل منابع آب و آلودگی آنها می‌گردد و یا به صورت خشکسالی است که باعث کاهش منابع آب و نشت آب های شور و یا افزایش غلظت آلودگی منابع آب می‌گردد.

4 - راهبردها
‏راهبردها مجموعه ای از برنامه های اجرایی است که به منظور تحقق هر یک از اهداف راهبردی مورد نیاز می‌باشد. هر راهبرد، مجریان و همکاران براساس جداول پیوست که به مهر دفتر هیات دولت، تایید شده است ارایه می‌شود.

4 - 1 -

4 - 2 -

4 - 3 -

4 - 4 -

4 - 5 -

4 - 6 -

4 - 7 -

4 - 8 -

4 - 9 -

4 - 10 -

4 - 11

4 - 12 -

4 - 13 -