شورای عالی شهرسازی و معماری ایران در بیست و یکمین جلسه سال جاری در تاریخ 1383/12/17 پیرو مباحث جلسه قبل خود و صورتجلسه مورخ 1383/11/28 1 کمیته فنی شورای عالی، طرح جامع ناحیه مشهد را مورد بررسی نهایی قرار داد و در چارچوب نظرات کمیته فنی مورد تصویب قرار داد.
ضمناً با توجه به کیفیت و عمق مطالعات انجام یافته و پیشنهاد شورای برنامه ریزی و توسعه استان خراسان رضوی، شورای عالی شهرسازی و معماری ایران، جهت تشویق مشاور، مقرر نمود میزان دوازده درصد کل حق الزحمه، به عنوان پاداش به مشاور پرداخت شود.
پیوست 1-
کمیته فنی شورای عالی پس از 8 جلسه بررسی طرح ناحیه مشهد و مرحله ی اول مجموعه شهری آن ب-ا توجه به جدید بودن موضوع مجموعه های شهری در کشور و نتایج حاصل از مطالعات مجموعه های شهری تهران، شیراز، اصفهان و مشهد ضمن تاکید بر ضرورت تسریع در تعریف و تعیین شاخصها و ضوابط تعیین محدوده، از یک طرف و تغییر و اصلاح قوانین و مقررات در نظام های حقوقی و اجرایی ذیربط به منظور ظرفیت سازی و استقرار ساز و کارهای ویژه جهت برنامه ریزی و مدیریت مجموعه شهری از سوی دیگر، نتایج بررسی های خود را در خصوص طرح مذکور بهشرح ذیل به استحضار می رساند:
الف - طرح جامع ناحیه مشهد
1- ناحیه مشهد، طبق تعاریف طرح کالبدی ملی شامل 4 شهرستان مشهد، چناران، فریمان و کلات است که حدود 20 هزار کیلومتر مربع مساحت دارد. این ناحیه براساس طرح پیشنهادی به 12 منظومه، 23 مجموعه و 91 حوزه عمران روستایی تقسیم میشود.
2 - جمعیت ناحیه از 2432830 نفر در سال 1375 با نرخ رشد سالانه 77 /1 درصد به 3768960 نفر در سال 1400 بالغ خواهد شد که 8 /86 درصد آنان (3270180 نفر) ساکن نقاط شهری و 2 /13 درصد (498780 نفر) ساکن نقاط روستایی خواهند بود.
3- در طرح جامع مشهد ایجاد سه شهر جدید در پیرامون شهر پیشنهاد شده است که در حال حاضر دو شهر جدید گلبهار (با جمعیت تقریبی 5250 نفر) و بینالود (بدون جمعیت) در حال شکل گیری است و در مورد شهرجدید دیگر هنوز اقدامی صورت نگرفته است. به نظر میرسد که وضعیت دو شهر با اهداف پیش بینی شده درطرح جامع بسیار فاصله دارد. در مطالعات طرح جامع ناحیه مشهد توصیه شده است که آینده توسعه این دوشهر جدید در چارچوب راهبردها و سیاست های طرح ناحیه مشهد در مرحله تهیه طرح مجموعه شهری مشهد با اهداف چند کارکردی مورد تکمیل و تقویت قرار گیرد. طرح ناحیه مشهد ایجاد شهر جدید سوم راغیرضروری می داند.
4- گزینه الگوی توسعه فضایی ناحیه مشهد از میان سه گزینه قابل تصور (توسعه متمرکز، توسعه چند مرکزی و توسعه نیمه متمرکز) به صورت گزینه «توسعه نیمه متمرکز» (تمرکز غیرمتمرکز) پیشنهاد شده است. از نظرتوسعه اشتغال و فعالیت اولویت بخش ها در ناحیه به ترتیب عبارتست از خدمات (3 /52 درصد)، صنعت ومعدن (9 /33 درصد) و کشاورزی و دامپروری (6 /11 درصد). تقسیم کار فضایی در ناحیه با توجه به ارتباطات برون مرزی و مزیت های نسبی به قرار زیر خواهد بود:
4-1 در شهرستان مشهد هر سه بخش واجد اهمیت است با اولویت خدمات برتر زیارتی و گردشگری، کشت فشرده، صنایع عالی و پیشرفته، ترانزیت کالا، آموزش عالی و پزشکی تخصصی
4-2 در شهرستان چناران اولویت با کشاورزی نوین، صنایع تبدیلی، کشاورزی و خدمات بازرگانی است.
4-3 در شهرستان فریمان اولویت با توسعه صنایع اساسی و تبدیلی، کشاورزی و خدمات بازرگانی است.
4-4 در شهرستان کلات اولویت با دامداری، صنایع تبدیلی دامی و خدمات گردشگری است.
5- ناحیه مشهد جدا از جاذبه منحصر به فرد زیارتی و مرکزیت مذهبی و همچنین موقعیت مرزی و سابقه تاریخی از منابع بسیار غنی برای توسعه گردشگری طبیعی و فرهنگی و همچنین از کارکرد وسیع ملی وفراملی برخوردار میباشد، به همین دلیل به عنوان یکی از قطب های توسعه گردشگری در سطح ملی و بین المللی مورد تاکید قرار گرفته است.
6 - استقرار جمعیت و فعالیت در محور مشهد- چناران (به ویژه صنایع) تقریباً به حد اشباع رسیده و باعث بروزعوارض نامطلوب زیست محیطی (تخریب و آلودگی منابع طبیعی)، اجتماعی (اسکان غیررسمی در حدود 650 هزار نفر) و اقتصادی (گرانی و سوداگری زمین) شده است. از این نظر شهرک های صنعتی مصوب واقع درمحور مشهد- چناران جهت ساماندهی صنایع موجود مدنظر میباشد، همچنین جهت ساماندهی فعالیتهای صنعتی جدید و جلوگیری از احداث واحدهای صنعتی به صورت انفرادی بر استقرار هم مکان و سازمان یافته واحدهای صنعتی در قالب شهرک های صنعتی و پهنه های جدید صنعتی تاکید میگردد.
با توجه به الگوی توسعه غیرمتمرکز ناحیه مشهد و با در نظر گرفتن ضوابط آمایش سرزمین (مصوب مورخ 1383/8/6 هیات وزیران) و قانون چهارم توسعه (مواد مختلف) مبنی بر تقویت توسعه شهرهای کوچک واصلاح نظام تقسیمات کشوری در جهت کاهش تمرکز در طرح ناحیه مشهد ارتقاء وضع 12 روستای مستعد به شهر، پیشنهاد شده است که عبارتند از: طوس، قرقی، گرجی، نریمانی، گلمکان، سیدآباد، کنوسیت، دیزآبادسفلی، سنگ بست، زوسفلی، جیم آباد و سفید سنگ. به منظور کاهش مشکلات اجرایی این پیشنهاد توصیه شده است که تاسیس شهرداری ها با در نظر گرفتن اولویتها و فراهم کردن زیرساختها به تدریج انجام شود.
ب - محدوده مجموعه شهری مشهد
1- با توجه به مجموعه مطالعات انجام شده، مجموعه شهری مشهد به صورت زیر تعریف شده است:
«مجموعه شهری مشهد، پهنه ای جغرافیایی است متشکل از شهر مشهد و مراکز جمعیتی تولیدی، خدماتی وگردشگری پیرامون آن که در تعامل محیطی، اقتصادی اجتماعی و فضایی با یکدیگر قرار دارند و نظام واحدی از سکونت، فعالیت و خدمات را در حال و آینده تشکیل می دهند. برنامه ریزی و مدیریت این مجموعه درقالب یک سازمان واحد فضایی و یکپارچه انجام میگیرد.»
2- مجموعه شهری مشهد شامل شهرهای مشهد، چناران، فریمان، طرقبه، شاندیز، رضویه، ملک آباد فرهاد گرد میباشد.
نظریه کمیته فنی:
1- جایگاه و نقش دو شهر جدید بینالود و گلبهار در تعادل بخشی ناحیه مشخص نشده است. همچنین در وضعیت موجود، شهر مشهد به عنوان مرکزیت ناحیه قریب 92 درصد جمعیت ناحیه را در خود جای داده که این امرباعث ایجاد فاصله عمیق جمعیتی بین این شهر و شهرهای دیگر شده است (به گونه ای که جمعیت شهر مشهد تقریباً 50 برابر جمعیت شهر چناران که به عنوان دومین شهر ناحیه از حیث تعداد جمعیت است، میباشد) و این موضوع با راهبردهای عمده توسعه ناحیه مشهد (پیشنهادی مشاور) مبنی بر تعادل بخشی به نظام شبکه شهری و روستایی و کاهش نقش جمعیتی شهر مشهد در سطح ناحیه و تقویت شهرهای میانه و شهرهای جدید منافات دارد.
2- با توجه به مغایرت های موجود در صفحه ی 18 از گزارش «آینده نگری جمعیت ناحیه مشهد درباره جمعیت ناحیه نسبت به اصلاح آن اقدام و کلمه ی «شهری» در بند 5 زیرنویس جدول صفحه ی مذکور حذف شود. ضمناً جداول صفحه های 14، 15 و 16 (جداول نرخ رشدها) از همان گزارش اصلاح شود.
3- در نقشه سطح بندی روستاها، محدوده منظومه های روستایی به نحوی تعیین شوند که هیچ فضای خالی در سطح ناحیه وجود نداشته باشد. در ضمن محدوده مجموعه ها نیز در نقشه مذکور پیاده شده و با توجه به تعیین دو مرکز شاندیز و طرقبه در یک منظومه ضروری است یکی از دو مرکز فوق به مرکز مجموعه تبدیل گردد.
4 - شهرک صنعتی مصوب گلبهار در اسناد طرح لحاظ گردد. (غرب شهر جدید گلبهار و جنوب محور ارتباطی گلبهار- چناران)
5- با توجه به اینکه شهر مشهد فاقد محدوده قانونی میباشد، مشاور براساس محدوده طرح جامع از اصطلاح محدوده قانونی استفاده نموده که میبایست اصلاح شود.
6- حدف «شبکه فضای باز و سبز» از اسناد طرح.
7- جدول مشخصات پهنه های طبیعی ناحیه براساس آخرین یافته های مشاور اصلاح و جایگزین گردد. (موضوع ص 13 خلاصه گزارش طرح اسفند 82)
8 - در خصوص ارتقای روستاهای اطراف توس تاریخی به شهر توس پیشنهاد میگردد با توجه به وجود شهر باستانی توس و مقبره شاعر بزرگ پارسی «حکیم ابوالقاسم فردوسی» و از طرفی بهره گیری منطقه از عواید 2 /1 میلیون نفر گردشگر داخلی و خارجی ضروری است هماهنگی لازم مبنی بر تعیین مکان شهر با سازمان میراث فرهنگی و گردشگری به عمل آید.
9 - برای کلیه شهرهای واقع در ناحیه، تهیه طرح جامع به جای طرح هادی در برنامه های اجرایی مشاور، جایگزینی و پیشنهاد میگردد.
10 - جهات توسعه شهر ها در اسناد طرح ارائه شود.
11 - وضعیت موجود استقرارهای نظامی با همکاری وزارت دفاع تعیین و از سوی مشاور در نقشه کاربری اراضی وضع موجود نمایش داده شود.
12 - لازم است در جدول ضوابط و مقررات نحوه استفاده از زمین، کاربری نظامی با زیر مجموعه های آن (نظیر اداری- ستادی، آموزشی، آمادگاه و. ..) مشخص و درج گردد.
در خاتمه، با توجه به مطالعات دقیق، عمیق و مطلوب ارائه شده توسط مهندسین مشاور، کمیته فنی ضمن قدردانی اززحمات ایشان پیشنهاد مینماید به نحو مطلوب توسط اعضاء محترم شورا مورد تقدیر قرار گیرند.