نظامنامه داخلی مجلس شورای ملی

فصل اول
ریاست سنی - هیئت‌رئیسه موقتی
رسیدگی باعتبارنامه‌ها

ماده اول - در اولین جلسه مجلس پس از افتتاح چه در دوره تقنینیه و چه در دوره اجلاسیه سالیانه مسن‌ترین نمایندگان بمقام ریاست نشسته و‌چهار نفر از جوانترین اعضاء حاضره تا انتخاب هیئت‌رئیسه دائمی به سمت منشی‌گری معین میشوند.

ماده دوم -در ابتدای دوره تقنینیه در همان جلسه اول فوراً پس از تعیین رئیس سنی در مجلس علنی به اکثریت تام یک رئیس و دو نایب رئیس که‌هر سه موقتی هستند متوالیاً به انتخاب فردی معین میشوند.
هر گاه در دو نوبت اکثریت تام به دست نیامد در نوبت ثالث آنکس که نسبتاً اکثریت دارد منتخب است اعم از اینکه در نوبت اولی و ثانی در مورد او رای داده یا نداده باشند.
اگر عده آراء در مورد چند نفر مساوی شد یک نفر از آنها به حکم قرعه منتخب خواهد شد.
برای استخراج آراء سه نفر از اعضاء به حکم قرعه معین میشوند و پس از اتمام عمل نتیجه را رئیس سنی اعلام می‌کند.

ماده سوم - رئیس موقتی فوراً بمقام خود جلوس نموده پس از آن به حکم قرعه نمایندگان حاضره را بشش شعبه متساویه تقسیم می‌کند.
بعد از تقسیم نمایندگان بشعبات متساویه هر چند نفر که باقی بمانند یا بعد برسند مرتباً از شعبه اول یک یک به شعب افزوده میشوند.

ماده چهارم - شعبات بدون فوت وقت برسیدگی اعتبارنامه‌ها و تشخیص صحت و سقم انتخابات شروع میکنند بدین طریق که اعتبارنامه‌ها و‌صورتهای مجلس انتخابات به ترتیب حروف تهجی حوزه‌های انتخابیه و به طور تساوی مابین شش شعبه تقسیم میشوند.
هر یک از این شعب باید یک مخبر از برای دادن راپورت انتخاب نماید هر یک از شعبات برای تسهیل امر و سرعت عمل می‌تواند از میان خود به حکم‌قرعه یک یا چند کمیسیون که هر یک اقلا مرکب از سه نفر باشد معین کند ولی بالاخره رسیدگی در خود شعبه به عمل آمده راپرت آن شعبه بتوسط‌مخبر بمجلس داده میشود.

ماده پنجم - پس از آنکه مخبرین راپرتهای شعب را در مجلس قرائت نمودند در مورد انتخاباتی که صحت آن را شعبات تصدیق نموده و در مجلس‌معارض ندارند مجلس جداگانه رای می‌دهد و رئیس اسامی آنهایی صحت انتخابشان محقق شده اعلام میکند.
در صورتی که راپرت شعبه مشعر بر عدم صحت انتخابی باشد یا اینکه در باب انتخاب شخصی از بین نمایندگان معارض باشد مباحثه آن در همانروزیکه راپرت قرائت میشود واقع نخواهد شد.

ماده ششم - نمایندگانی که هنوز صحت و سقم انتخاباتشان محقق نشده است حق نطق و دادن رای را ندارند ولی چه در شعبه و کمیسیون و چه در‌مجلس در مورد انتخاب خودشان نمی توانند رای بدهند و طرح قانونی هم نمی‌توانند پیشنهاد کنند.
در صورتی که پذیرفتن نماینده به موجب رای مجلس به عهده تعویق افتاده باشد نماینده مزبور در هیچ امری حق دادن رای ندارد.

فصل دوم
هیئت‌رئیسه دائمی

ماده هفتم -وقتیکه صحت اعتبارنامه سه ربع نمایندگان حاضر تصدیق شد می‌توان به انتخاب هیئت‌رئیسه دائمی شروع نمود.

ماده هشتم - هیئت‌رئیسه دائمی مرکب است از یک رئیس و دو نایب رئیس و چهار منشی و سه مباشر که یکنفر از آنها رئیس دفتر خواهد بود.
انتخاب رئیس و نواب رئیس و منشیان و مباشرین موافق ماده (2) خواهد بود به استثنای آنکه تعیین منشیان و مباشرین به طریق انتخاب جمعی است.

ماده نهم -هیئت‌رئیسه دائمی تا شش ماه در مشاغل خود باقی است و همه‌ساله در چهاردهم میزان و چهاردهم حمل تجدید انتخاب به عمل میآید.

ماده دهم - در موقع افتتاح مجلس که عبارت از اول هر دوره اجلاسیه است پس از انتخاب هیئت‌رئیسه دائمی موافق اصل(10) قانون اساسی‌مجلس خطابه بحضور اعلیحضرت همایونی عرض میکند و در ضمن دایر شدن مجلس را اطلاع میدهد.

ماده یازدهم - اگر رئیس قبل از انقضاء مدت ریاست استعفا یا فوت نماید مسن‌ترین نایبان رئیس مجلس را منعقد و استعفانامه را قرائت یا فوت را‌اعلام کرده مجلس را ختم می‌کند و در ظرف سه روز در تحت ریاست همان نایب رئیس مجدداً مجلس منعقد و به طوریکه در ماده (8) ذکر شد رئیس‌انتخاب میشود.

فصل سوم
شعبات کمیسیونها - راپرتها - اسناد و نوشتجات

ماده دوازدهم - شعبیکه بر طبق ماده(3) تشکیل یافته هر سه ماه بسه ماه به طور قرعه تجدید میشوند مقصود عمده از تشکیل این شعبات آن‌است که هر وقت مطلب یا لایحه یا طرح قانونی پیشنهاد مجلس میشود رجوع بشعبات بکنند که در آنجا ملاحظه و مداقه شده و اگر تشکیل‌کمیسیونی لازم آید هر یک از شعبات پس از مذاکرات و مباحثات موافق عده که مجلس معین کرده است برای عضویت کمیسیون انتخاب کنند و نیز هر‌وقت کمیسیونی باید تشکیل شود رجوع بشعبات می‌شود که اعضای آن را از بین خود انتخاب کند مگر اینکه به ترتیب ماده (22) عمل شود.
رئیس و منشی هر شعبه مطابق ماده دوم انتخاب میشود.
در موقع مذاکرات یا انتخابات بدون اینکه نصف به علاوه یکنفر حاضر باشند نباید رای بدهند.
انعقاد شعبات تا وقتی که رئیس آن معین نشده است بر عهده رئیس مجلس است.

ماده سیزدهم - شعبات در کارهای خودشان باید موافق دستوریکه مجلس معین کرده است رفتار نمایند و در هر جلسه باید صورت مجلسی از‌مذاکرات خود ترتیب داده و اسامی اشخاصی که حاضرند در صورت مزبور ذکر شود.

ماده چهاردهم - در شعبات شروع بمذاکره طرح یا لایحه قانونی ممکن نیست مگر بیست و چهار ساعت بعد از آنکه آن لوایح یا طرحهای قانونی‌توزیع شده باشند به استثنای مواقعیکه فوریت آن از طرف مجلس تصدیق شده باشد.

ماده پانزدهم (منسوخ 1309/01/21)- مجلس شورای ملی هر شش ماه مقارن تجدید انتخابات هیات رئیسه هشت
کمیسیون از میان خود به طریق انتخاب جمعی معین میکند که اسامی آنها از قرار تفصیل ذیل و
هر یک نظر بتعیین مجلس مرکب از شش الی دوازده عضو است.
1 - کمیسیون امور خارجه 2 - کمیسیون داخله 3 - کمیسیون نظام 4 - کمیسیون عدلیه 5 -
کمیسیون قوانین مالیه 6 - کمیسیون معارف و اوقات و صنایع مستظرفه 7 - کمیسیون پست و
تلگراف 8 - کمیسیون فواید عامه و فلاحت و تجارت و صنایع.
این کمیسیونها بهیچوجه با سایر کمیسیونهائیکه ممکن است مجلس تشکیل آنها را رای دهد
منافات نخواهد داشت.

ماده پانزدهم - مجلس شورای ملی در هر شش ماه مقارن تجدید انتخاب هیات‌رئیسه به عده و اسم هر وزارتخانه کمیسیونی از میان خود به طریق‌انتخاب جمعی معین می‌نماید. عده اعضاء هر یک از کمیسیونها را قبل از انتخاب مجلس تعیین خواهد کرد این کمیسیونها به هیچ وجه با سایر‌کمیسیونهایی که ممکن است مجلس به تشکیل آنها رای دهد منافات نخواهد داشت.

تبصره (منسوخ 1308/08/02)- عده اعضاء کمیسیون قوانین عدلیه هیجده نفر خواهد بود.

ماده شانزدهم - در ابتدای هر دوره اجلاسیه سالیانه هر یک از شعبات یک نفر عضو برای کمیسیون محاسبات مجلس معین می‌نماید و تمام‌محاسبات راجعه بمجلس به عهده این کمیسیون است چنانکه ذکر خواهد شد هیچ یک از اعضاء هیئت‌رئیسه نمیتواند در این کمیسیون به سمت عضویت معین شود.

ماده هفدهم - در راس هر سه ماه در موقع تجدید شعبات یک کمیسیون شش نفری موسوم بکمیسیون عرایض و مرخصی و یک کمیسیون دیگری مرکب از شش یا دوازده نفر موسوم بکمیسیون مبتکرات معین میشود.

ماده هیجدهم - یک کمیسیون موسوم بکمیسیون بودجه مرکب از هیجده نفر در اول هر دوره اجلاسیه از شعبات معین میشود.
در جلسات این کمیسیون اعضاء حاضره و غائبه و معذوره معین و فردای آن روز اسامی آنها در روزنامه رسمی درج خواهد شد.
مطالب ذیل راجع باین کمیسیون است:
(1)- تمام مطالب راجعه ببودجه سال بعد.
(2)- تمام لوایح یا طرح قانونی که موجب تغییر دخل و خرج سال بعد است.

ماده نوزدهم - اگر لوایح یا طرحهای قانونی که متضمن تقاضای وجوه اضافی یا فوق‌العاده سال جاریه یا گذشته است بمجلس پیشنهاد شد آن لوایح و طرحها باید بکمیسیون بودچه سال اخیر رجوع شود مگر در صورتی که دوره تقنینیه بسر آمده و طوری شود که انعقاد کمیسیون سال قبل ممکن‌نباشد در چنین موقع لوایح فوق رجوع بکمیسیون بودجه موجوده میشود.

ماده بیستم - مجلس همیشه میتواند رسیدگی لوایح و طرحهای قانونی را که در ماده(19) و فقره ثانی ماده(18) ذکر شده بکمیسیون مخصوص‌دیگری رجوع نماید ولی چنین کمیسیون مخصوص که مامور رسیدگی لوایح مزبوره است فقط باید در کلیه لایحه راپرتی بدهد بدون آنکه بتواند در باب‌خرج عقیده پیشنهاد نماید.
هر گاه رای کمیسیون مزبور با لایحه مساعد باشد باید نتیجه ملاحظات خود را بکمیسیون بودجه اطلاع داده و این کمیسیون در ظرف ده روز عقیده خود را در باب تصویب خرج پیشنهاد کند.
در این صورت عقیده و رای کمیسیون بودجه باید مستند بدلایل موجه بوده و طبع شده و ضمیمه راپرت کمیسیون مخصوص بشود.
مواردی که به موجب این نظامنامه فوری نامیده میشوند از قواعد فوق مستثنی است.

ماده بیست و یکم - مجلس بملاحظه اهمیت طرح یا لایحه قانونی میتواند رای بدهد که از هر شعبه یک یا دو یا سه نفر برای عضویت کمیسیون مخصوص آن طرح یا لایحه انتخاب شوند.

ماده بیست و دوم - بر حسب خواهش یک نفر از نمایندگان در موقع رجوع لایحه یا طرح قانونی بشعبات مجلس می‌تواند قرار بدهد تعیین‌اعضای کمیسیون یا در خود مجلس و یا در شعبات به ترتیب انتخاب جمعی موافق اکثریتی که در ماده(2) ذکر شده به عمل آید.
در صورتی که تعیین اعضاء کمیسیون‌ها به طریق انتخاب جمعی بشعب راجع شود باید هر شعبه علیحده آراء خود را استخراج نموده و مجموع آراء در‌شعبه اول تعداد شده و برئیس مجلس اظهار و او بمجلس اعلام نماید.

ماده بیست و سوم - کمیسیونهایی که برای امور مخصوص تشکیل شده‌اند هر گاه طرح یا لایحه قانون جدیدی مربوط به همان امور پیشنهاد شود‌مجلس میتواند طرح یا لایحه جدیده را به همان کمیسیون رجوع نماید.
راپورتهائی که کمیسیونهای دوره سابق تقنینیه بمجلس پیشنهاد کرده‌اند ممکن است بکمیسیونهای جدید رجوع شود و این یا بر حسب خواهش خود‌کمیسیونهای جدید و یا بر حسب تقاضای ده نفر از نمایندگان است.
چنین تقاضا باید بتوسط رئیس بمجلس اظهار شود در صورتی که این خواهش از طرف کمیسیونها باشد لازم باخذ رای نیست و اگر از طرف‌نمایندگان باشد بدون مباحثه به قیام و قعود رای گرفته میشود.
هر کمیسیونی که راپورت کمیسیون دوره سابق باو رجوع شده باشد می‌تواند همان راپورت را بدون تغییر قبول نماید و در این صورت کمیسیون مزبور‌یکی از اعضاء خود را برای تایید و مدافعه آن معین می‌کند.
در صوری که کمیسیون تغییر یک یا چند ماده آن را لازم بداند راپورتی که به مجلس می‌دهد فقط محدود به همان مواد خواهد بود.

ماده بیست و چهارم - در صورتی که یکی از اعضای کمیسیونی از عضویت کمیسیون یا نمایندگی استعفا داده یا فوت نماید باید همان شعبه که‌شخص مستعفی یا متوفی را به عضویت کمیسیون انتخاب کرده بود دیگری را به جای او معین نماید و اگر دوره شعبه مزبوره بسر آمده است باید برای‌همین امر موقتاً منعقد شود در دو مورد اخیر یعنی در صورت استعفا از نمایندگی و فوت هر گاه در موقع انعقاد شعبه مذکوره نماینده دیگری به جای‌مستعفی یا متوفی داخل مجلس شده است باید موقتاً داخل آن شعبه شده او در انتخاب عضو کمیسیون شرکت نموده پس از آن به ترتیب مقرره ماده (3)‌داخل شعبه خود بشود.
و هر گاه در موقع انعقاد شعبه مذکوره هنوز به جای متوفی یا مستعفی دیگری بمجلس داخل نشده است شعبه مزبور بدون این که منتظر شود عضو‌کمیسیون را معین میکند.

ماده بیست و پنجم - کمیسیونها پس از انتخاب بدون تاخیر در تحت ریاست مسن‌ترین اعضاء خود منعقد و یک رئیس و یک نایب رئیس و به مناسبت اهمیت یک یا دو منشی و یک مخبر که عقیده کمیسیون را به مجلس راپورت میدهد به ترتیب ماده(2) انتخاب مینمایند.
تمام کمیسیونهای ماده (15) باید دو ماه بدو ماه صورتی از خلاصه اعمال در مجلس علنی تقدیم نمایند و صورت مزبوره در روزنامه رسمی طبع‌خواهد شد هر طرح یا لایحه قانونی که بکمیسیون راجع میشود باید راپورت آن منتها در ظرف دو ماه از تاریخ ارجاع داده شود و الا صاحب لایحه‌حق دارد از مجلس درخواست کند که مباحثه آن را جزو دستور مجلس قرار دهند.
در هر جلسه اسامی اعضاء حاضره کمیسیون در صورت مجلس ثبت میشود.

ماده بیست و ششم - راپورت کمیسیون در خصوص طرح یا لایحه قوانینی که بآن ارجاع شده در مجلس علنی داده میشود در صورتی که مجلس‌تصویب نماید در همان جلسه قرائت میشود.
راپرت مزبور به استثنای مواردیکه مجلس فوریت آن را تصدیق میکند لااقل بیست و چهار ساعت قبل از مباحثه طبع و توزیع میشود.

ماده بیست و هفتم - هیچ یک از نمایندگان نمی‌تواند در زمان واحد در بیش از دو کمیسیون که مشغول کارند عضویت داشته باشد مگر در کمیسیون‌تحقیق انتخاب و کمیسیون محاسبات مجلس که از این قاعده مستثنی است.
کمیسیونهایی که تمام راپرتهای خود را بمجلس تقدیم نکرده‌اند کمیسیون مشغول به کار محسوب میشوند بنا بر این در موقع انعقاد شعبات برای‌انتخاب اعضای کمیسیون بتوسط هیات رئیسه صورت اعضائی که موافق قسمت اول همین ماده غیر قابل انتخابند برئیس آن شعبه داده میشود.
در صورتی که شخصی غیر قابل انتخاب بوده و در شعبه منتخب شده باشد رئیس مجلس برئیس شعبه مراتب را اطلاع داده تجدید انتخاب را‌درخواست می‌نماید.

ماده بیست و هشتم - تمام اسناد و نوشتجات راجعه بموادی که باید در کمیسیونها و شعبات مباحثه شود بتوسط رئیس مجلس بآن کمیسیونها‌داده میشود.
اعضاء مجلس میتوانند اسنادی که برای تدقیق لوایح قانونی بکمیسیونها یا شعب فرستاده شده ملاحظه نمایند لیکن اسناد مزبوره از کمیسیون باید‌بیرون نرود و باعث تاخیر کار کمیسیون هم نشود.
پس از آنکه مجلس در باب لایحه یا طرحی رای داد اسناد و صورت جلسات راجعه بآن در دفتر ضبط میشود.

فصل چهارم
در باب لوایح قانونی که از طرف دولت پیشنهاد میشود

ماده بیست و نهم - لوایح قانونی که از طرف دولت پیشنهاد می‌شود باید بتوسط یکی از وزراء یا معاونی وزراء در مجلس علنی داده شود.
در صورتی که مجلس یا وزیر یا معاون او قرائت آن را لازم دانند این لایحه پس از قرائت تسلیم رئیس میشود.

ماده سی‌ام - لوایح مذکوره که طبع و توزیع خواهند شد باید دارای مقدمه باشد که متضمن دلایل آن است.
لوایح بتوسط رئیس مجلس بشعبه‌ها یا چنانکه در ماده(23) ذکر شد بکمیسیون موجود فرستاده میشود که پس از راپرت آن کمیسیون لایحه‌قانونی در مجلس مطرح شور شود.

ماده سی و یکم - وزراء یا معاونین ایشان می‌توانند برای دادن توضیحات در کمیسیون حاضر شوند و همچنین کمیسیون می‌تواند وزراء را برای‌دادن توضیح دعوت نماید.

ماده سی و دوم - هر گاه دولت لایحه قانونی به مجلس فرستاده و بر وفق اصل (24) قانون اساسی تصویب عهدنامه که با یکی از دول خارجه بسته‌میشود تقاضا نمود در باب مواد عهدنامه رای گرفته نمی‌شود و تغییری هم در متن آن داده نمی‌شود.
اگر در ضمن شور اول یا دوم بعضی از نمایندگان در برخی از شرایط اعتراض و ایرادی دارند این اعتراض و ایراد باید به عنوان رجوع بکمیسیون در‌مجلس اظهار شود قبول یا رد رجوع بکمیسیون وقتی مطرح میشود که لااقل بیست و چهار ساعت قبل اعتراضات مزبوره طبع و توزیع شده باشد.
هر گاه مجلس پس از مباحثات در باب ارجاع به کمیسیون این مسئله را قابل توجه دانست آن وقت بکمیسیون رجوع می‌نمایند.
در موقع شور ثانوی کمیسیون راپورتی در باب موارد اعتراض طبع و توزیع کرده و در ضمن آن عقیده خود را در باب تصویب یا رد یا تعویق لایحه بیان‌مینماید و پس از آن مجلس ملاحظات خود را کرده و رای قطعی میدهد.
در صورت رد یا تعویق لایحه مجلس بدین طریق رای میدهد: مجلس شورای ملی به دولت تکلیف میکند که در باب شرایط معترض‌علیها مجدداً با‌دولت متعاهده داخل مذاکره و گفتگو شود.
در مواقعی که فوریت لایحه مزبوره از طرف مجلس تصدیق شده باشد شرایطی که بکمیسیون رجوع میشود راپرت آن را کمیسیون مزبور معجلا پس‌از ختم مباحثات شرایط بلااعتراض بمجلس پیشنهاد میکند.

فصل پنجم
در طرحهای قانونی که از طرف اعضای مجلس پیشنهاد می‌شود

ماده سی و سوم - هر طرحی را که نماینده پیشنهاد میکند باید به طرز قانون ماده به ماده نوشته شده و دارای مقدمه که متضمن دلایل آن است بوده‌باشد.
طرح مذکور پس از آنکه پانزده نفر مذاکره آن را تصویب کرده باشند کتباً برئیس داده میشود رئیس میتوان آن را بکمیسیون مبتکرات رجوع نماید.

ماده سی و چهارم - همچنین هر نماینده میتواند طرحی را ولو این که مذاکره آن را پانزده نفر تصویب نکرده باشند بتوسط رئیس به کمیسیون‌مبتکرات بفرستد ولی راپرت کمیسیون در باب آن طرح وقتی مطرح مذاکره در مجلس خواهد شد که اقلا پانزده نفر از نمایندگان مذاکره آن را تصویب‌کرده باشند.

ماده سی و پنجم - پس از آنکه پانزده نفر مذاکره طرحی را تصویب نمودند اگر طرح مزبور بکمیسیون مبتکرات رجوع شد راپرت آن کمیسیون باید‌اقلا بیست و چهار ساعت قبل از مذاکره طبع و توزیع شود و هر گاه بکمیسیون مبتکرات رجوع نشده باشد روز مباحثه منوط به قرارداد مجلس است و‌باید اقلا بیست و چهار ساعت قبل آن طرح طبع و توزیع شده باشد.

ماده سی و ششم - هر طرحی که بکمیسیون مبتکرات رجوع میشود باید در ظرف پانزده روز راپورت مختصری از آن طرح به مجلس داده شود و‌تصریح نماید که آن طرح قابل توجه یا رد یا تعویق است و نیز می‌تواند فوریت طرح را اظهار نماید.

ماده سی و هفتم - در روزی که برای مباحثات معین شده است مجلس در باب طرح مزبور اساساً و به طور کلی مذاکره کرده و در خصوص قبول‌توجه یا عدم توجه رای میدهد.

ماده سی و هشتم - در صورت عدم توجه آن طرح رد شده محسوب می‌شود و در صورت قبول توجه بشعبات فرستاده می‌شود که کمیسیونی‌برای آن تشکیل دهند و نیز ممکن است بکمیسیونی که قبل از وقت تشکیل و مربوط باین طرح است رجوع نمانید.
هر گاه کمیسیون مبتکرات ملتفت شود که طرح مزبور مربوط به کمیسیونی است که قبل از وقت تشکیل شده میتواند از مجلس تقاضا نماید که آن طرح‌را به همان کمیسیون رجوع نمایند.

ماده سی و نهم - بعد از وصول راپرت کمیسیون طرح قانونی به موقع شور گذارده خواهد شد.

ماده چهلم - صاحب یا صاحبان طرح قانون حق دارند که در کمیسیون حاضر شده توضیحات بدهند.

ماده چهل و یکم - صاحب طرح در هر موقع ولو در موقع مباحثات حق دارد که آن را مسترد دارد اگر عضو دیگری طرح مزبور را اختیار کرده‌مذاکرات اعاده میشود.

ماده چهل و دوم - اگر طرح قانون که از طرف نماینده پیشنهاد شده است راجع بیکی از وزرای مسئول باشد موافق اصل (40) قانون اساسی باید آن‌وزیر را مطلع نموده که خود یا معاون او حاضر شده مذاکرات در حضور او به عمل آید.

ماده چهل و سوم - هر گاه طرحی بمجلس آمده قابل توجه نشد آن طرح را تا شش ماه دیگر نمیتوان مجدداً بمجلس پیشنهاد کرد ولی اگر قابل‌توجه شده و بعد بشعبات یا کمیسیونی فرستاده شده مجدداً برای مباحثه بمجلس آمده چنانچه در این موقع آن طرح رد شود تا سه ماه دیگر نمیتوان‌دوباره آن را بمجلس پیشنهاد کرد.
مدلول این ماده درباره عهدنامه‌جاتیکه با دول خارجه بسته می‌شود مجری نیست.

فصل ششم

مبحث اول - در باب استیضاح و سئوالات از وزراء

ماده چهل و چهارم - هر نماینده که از وزیری میخواهد استیضاحی نماید باید تقاضای خود را کتباً برئیس داده و موضوع استیضاح را در ضمن‌معین نماید.
رئیس آن را در مجلس قرائت میکند و مجلس باید آن تقاضا را قبول نموده پس از آنکه از اظهارات وزیر یا وزراء در باب تعیین روزیکه استیضاح باید‌به عمل آید مستحضر شد بدون مباحثه در اصل موضوع قرار روز استیضاح را میدهد.
استیضاحاتی که در باب امور سیاسی داخلی مملکت است نباید بیش از یکماه به عهده تعویق بماند.

ماده چهل و پنجم - استیضاح نماینده از نماینده ممنوع است.

ماده چهل و ششم - در روز معین بعد از آنکه وزیر یا هیات وزراء در مجلس حاضر و توضیحات داده شده پس از ختم مذاکرات هر یک از نمایندگان‌حق دارد نسبت بوزراء از مجلس رای مثبت یا منفی یا ساکت خواستار شود.

ماده چهل و هفتم - رای مثبت آنست که تصدیق مجلس را نسبت باظهارات هیات وزراء بیان نماید.
و رای منفی بعکس متضمن عدم تصدیق مجلس نسبت بوزراء است.
و رای ساکت آنست که در باب تصدیق و عدم آن ساکت است.

ماده چهل و هشتم - رای ساکت از این قرار داده می‌شود.
مجلس شورای ملی پس از استماع توضیحات وزیر یا هیات وزراء مباحثات مطلب مطرح شده را ختم مینماید - رای مثبت یا منفی از اینقرار است:
مجلس شورای ملی پس از استماع توضیحات وزیر یا وزراء اظهارات ایشان را تصدیق نموده و مباحثه مطلب مطرح شده را ختم مینماید.
یا این که: مجلس شورای ملی پس از استماع توضیحات وزیر یا وزراء با کمال تاسف اظهارات ایشان را موقع قبول ندانسته و مباحثات مطلب مطرح شده را ختم مینماید.

ماده چهل و نهم - تقاضای رای مثبت و منفی باید کتباً برئیس داده شود.

ماده پنجاهم - رای ساکت در صورتی که از طرف یکی از اعضاء خواسته شود حق تقدم دارد باین معنی که اول در مورد رای ساکت اخذ رای‌میشود اگر قبول نشد در رای مثبت یا منفی رای گرفته می‌شود.

ماده پنجاه و یکم - هر گاه رای ساکت رد شود مجلس میتواند مستقیماً در باب رای مثبت و منفی رای داده یا اینکه بتقاضای یکی از نمایندگان‌مسئله را رجوع بشعبات نماید که پس از راپرت کمیسیون منتخب از شعبات مجلس رای خود را بدهد.
در صورت رجوع بشعبات مانند موارد فوری پس از اصغای راپرت کمیسیون رای داده خواهد شد.
چنانچه عقیده کمیسیون در مجلس قبول نشود خود مجلس در باب رای مثبت و منفی رای خواهد داد.

ماده پنجاه و دوم - در هر موقعی که مجلس مستقیماً رای میدهد حق تقدم و تاخر آراء مثبت و منفی بسته به قرارداد خود مجلس است.

ماده پنجاه و سوم - استیضاحی که تقاضا شده است و بعد صاحب آن مسترد ساخته نمایندگان دیگر میتوانند آن را اختیار نموده عنوان نمایند.

دوم - در باب سئوالات

ماده پنجاه و چهارم - نمایندگان میتوانند در بدو یا ختم مجلس از وزراء سئوالات نمایند از موضوع سئوال باید قبل از وقت وزیر را مستحضر نمود.

ماده پنجاه و پنجم - فقط نماینده که سئوال نموده حق دارد به طور اختصار مجدداً بوزیر جواب بگوید.

ماده پنجاه و ششم - در مطالبی که استتار آنها لازم است وزیر میتواند امتناع از جواب نماید.

فصل هفتم
در مباحثه لوایح قانونی و اصلاحات

ماده پنجاه و هفتم - به استثنای موارد فوری هیچ لایحه قانونی را نمیتوان قطعاً رای داد و قبول کرده مگر اینکه دو مرتبه و اقلا بفاصله پنجروز‌درباره آن شور شده باشد.

ماده پنجاه و هشتم - وقتی که مباحثات لایحه به طور کلی ختم شد باید مواد آن لایحه یک یک مباحثه شود.
رئیس در اینخصوص از مجلس رای میخواهد اگر در باب مباحثات ماده به ماده رای داده نشد رئیس رد لایحه را اعلام میکند و اگر مباحثات ماده به ماده قبول شد شروع بمباحثات شده در باب هر یک از مواد و اصطلاحات راجعه مذاکرات به عمل میآید پس از آن در خصوص شور ثانوی مجلس‌رای میدهد.
در شور ثانوی در خصوص هر یک از مواد لایحه و اصلاحات راجعه رای گرفته میشود پس از این ترتیبات یک رای قطعی در کلیه لایحه داده می‌شود ولی قبل از دادن این رای هر یک از نمایندگان حق دارد ملاحظاتی که به طور کلی در رد یا قبول لایحه دارد اظهار نماید.

ماده پنجاه و نهم - ترتیبات شور مرتبه اول و مرتبه دوم در موارد ذیل مجری نخواهد بود:
اولاً- بودجه دخل و خرج مملکتی.
ثانیاً- قوانینی که راجع بتقاضای وجوهی برای مخارج مخصوص است.
ثالثاً- قوانین راجع به منافع محلی.
در این سه فقره یک شور کافی است و مباحثات آن به ترتیب موارد فوری است چنانکه ذکر خواهد شد.
ولی در هر صورت اصلاحات یا مواد الحاقیه که در ضمن شور پیشنهاد میشود باید موافق ترتیبات ماده شصت و سه به عمل آید.

ماده شصتم (منسوخ 1290/04/26)- اصلاحاتی که از طرف یک یا چند نفر از نمایندگان پیشنهاد میشود ماده قانون یا فصل بودجه را که اصلاح راجع به آن است باید‌تصریح نماید اصلاحات مزبور نوشته شده برئیس داده میشود و رئیس آن را بکمیسیون مربوط به آن می‌فرستد.
اصلاحاتی که پس از توضیح و تشریح تایید و مدافعه نشود مجلس درباره آن شور نخواهد کرد.
اصلاحاتی که در شور اول از طرف نماینده پیشنهاد میشود پس از قرائت در مجلس مطلقاً باید بکمیسیون مربوطه بآن رجوع شود.

ماده شصت و یکم - هر اصلاحی که در بین جلسه پیشنهاد شده ولی رای درباره آن گرفته نشده باشد باید قبل از جلسه آتیه طبع و توزیع شود.
اصلاحات جدیدی که بعد از ختم شور اول پیشنهاد میشود باید اقلا یک روز قبل از شروع بشور ثانوی بکمیسیون مربوط بآن رجوع و طبع و توزیع‌شود.

ماده شصت و دوم (منسوخ 1290/04/26)- اصلاحاتی که در ضمن مباحثات شور ثانی پیشنهاد میشود در صورتی که مخبر کمیسیون مربوط بآن تقاضا نماید باید رجوع بکمیسیون شود.

ماده شصت و سوم - اصلاحاتی که در ضمن شور ثانوی پیشنهاد میشود در صورتی که از طرف کمیسیون ارجاع آن خواسته نشود صاحب اصلاح به طور اختصار آن را توضیح و استدلال میکند و فقط اعضاء کمیسیون حق جواب دارند پس از آن مجلس در باب قبول توجه یا عدم قبول توجه رای میدهد.
در صورت قبول توجه آن اصلاح بکمیسیون فرستاده میشود.
درباره این قبیل اصلاحات نمی توان همانروزی که پیشنهاد شده است رای داد.

ماده شصت و چهارم - در صورتی که صاحبان اصلاحات تقاضا نمایند حق دارند در کمیسیون حاضر شده توضیحات بدهند.

ماده شصت و پنجم - در قانون بودجه هیچ طرحی را که مستلزم ازدیاد مقرری یا مدد معاش یا وظیفه باشد به عنوان ماده الحاقیه یا به عنوان اصلاح‌نمیتوان پیشنهاد کرد و همچنین است طرحی که خواه مستلزم احداث تاسیسات یا شغل یا وظایف بوده خواه باعث توسعه هر یک از این سه فقره خارج از حدود قوانین جاریه باشد.

فصل هشتم
در باب عرایض

ماده شصت و ششم - عرایض باید کتبی و بامضا یا مهر بوده و صاحب به طور واضح خود را معرفی کرده باشد و به علاوه محل اقامت عارض و‌یا در صورت تعدد امضا منزل یکی از عارضین قید شده باشد.
عرایضی که بمجلس داده می‌شود باید باسم رئیس باشد و ممکن است بتوسط یکی از نمایندگان هم عریضه داده شود و در این صورت نماینده مزبور در حاشیه عریضه تسلیم آن را قید کرده و امضا می‌نماید.
چنانچه عریضه از طرف اجتماعاتی باشد که در معابر عامه تشکیل یافته است پذیرفته نخواهد شد.

ماده شصت و هفتم - رئیس پس از ملاحظه عرایض مزبوره آن را به دایره صورت مجلس رجوع مینماید و در آنجا عرایض به ترتیب ورود در‌کتابچه مخصوصی نمره گذاشته شده اسم و منزل عارض و همچنین خلاصه عریضه ثبت میشود و در صورتی که عریضه به عنوان رئیس نباشد اسم‌نماینده که عریضه بتوسط او داد شده است ثبت میشود.

ماده شصت و هشتم - عرایض پس از آنکه ثبت شد بکمیسیون عرایض فرستاده میشود لیکن آنهائیکه راجع بطرح قانونی باشد که در تحت‌ملاحظه کمیسیون مخصوصی است رئیس مجلس مستقیماً به همان کمیسیون ارجاع میکند و این ارجاع هم ممکن است از طرف کمیسیون عرایض‌شود.
هر یک از اعضاء مجلس میتوانند از مضمون عرایض مستحضر شوند در این صورت باید برئیس کمیسیونی که آن عرایض به آنجا محول شده است‌رجوع نمایند.

ماده شصت و نهم - کمیسیون پس از رسیدگی بعرایض آنها را به ترتیب ذیل مرتب مینماید:
(1)- عرایضی که رجوع آنها را بیکی از وزارتخانه‌ها صلاح میداند.
(2)- عرایضی که علاوه بر ارجاع بیکی از وزارتخانه‌ها کمیسیون صالح میداند که بملاحظه مجلس برسد.
(3)- عرایضی که رجوع آنها را بمجلس و وزراء بیفایده میداند.
دایره صورت مجلس صاحب عریضه را از هر یک از این سه قراریکه کمیسیون درباره عریضه او داده است مسبوق داشته و نمره عریضه را باو‌می‌دهد.

ماده هفتادم - هر هفته یک ورقه که متضمن مطالب ذیل است طبع شده بین نمایندگان توزیع میشود:
(1)- اسم و منزل صاحب عریضه و نمره عریضه.
(2)- موضوع عریضه به طور اختصار.
(3)- اسم مخبر کمیسیون.
(4)- قراریکه کمیسیون در باب عریضه داده است و به طور اختصار دلایل آن.
معذالک کمیسیون میتواند در صورتی که اعضاء حاضر متفقاً رای داده باشند فقط در ورقه بذکر نمره و اسم صاحب عریضه و قراریکه کمیسیون در آن‌خصوص داده اکتفا نماید.

ماده هفتاد و یکم - هر نماینده حق دارد تا مدت یک ماه بعد از تقسیم ورقه مزبور در مجلس علنی راپورت عریضه را بخواهد قطع نظر از اینکه‌عریضه مزبور داخل در طبقه اول یا دویم و یا سیم بوده باشد.
در صورت چنین تقاضا راپورت باید بمجلس داده شود پس از انقضای موعد فوق‌الذکر هر یک از قرارهای سه‌گانه کمیسیون قطعی خواهد بود.

ماده هفتاد و دوم - راپورت عرایض را کمیسیون در مجلس علنی میدهد تقدم یا فوریت رسیدگی به هر یک از آنها را میتوان تقاضا نمود.
مجلس رای خود را در این تقاضا که دلیل آن باید مختصراً بیان شود اظهار میدارد..
مخبر کمیسیون یا یکی از وزراء میتواند در این باب اظهارات بنماید.

ماده هفتاد و سوم - کمیسیون‌های مخصوص که بعضی عرایض بآنها رجوع میشود باید در راپورت خود متذکر آن عرایض بشوند.
وزراء منتها در ظرف دو ماه بواسطه ورقه که طبع و بین اعضاء توزیع میشود اشعار خواهند نمود که در خصوص عرایض که بآنها فرستاده شده چه‌اقدامی کرده‌اند.

فصل نهم - در موارد فوری

ماده هفتاد و چهارم - در موقعیکه لایحه یا طرح قانونی پیشنهاد میشود وزراء یا صاحب طرح یا یکی از نمایندگان میتواند از مجلس تقاضا نماید‌که فوری بودن آن را تصدیق نماید.

ماده هفتاد و پنجم - این چنین تقاضا با مقدمه که حاوی دلایل آن باشد اظهار میشود و پس از آن مجلس در فوریت و عدم فوریت آن رای میدهد.

ماده هفتاد و ششم - اگر مجلس فوریت آن مطلب را تصدیق نماید مطلب مزبور را یا به شعبات یا بیکی از کمیسیونهای مربوط بآن که از سابق‌تشکیل شده رجوع مینماید.
و نیز مجلس میتواند خود فوراً بآن لایحه یا طرح قانونی رسیدگی کند و این در صورتی است که مخصوصاً در این باب رای داده شود.

ماده هفتاد و هفتم - طرح یا لایحه قانونی که فوریت آن تصدیق شده باشد فقط یک نوبت درباره آن شور میشود و در این شور بدواً درباره آن به طور‌کلی و رویهمرفته مباحثه میشود پس از آن در باب صلاحیت مذاکره فرداً فرد مواد آن رئیس از مجلس کسب رای مینماید.

ماده هفتاد و هشتم - اگر مجلس از مباحثه در مواد امتناع نماید آن طرح یا لایحه رد شده محسوب میشود و الا مباحثات اعاده شده و مذاکرات‌منحصر به هر یک از مواد و اصلاحات راجعه خواهد بود.

ماده هفتاد و نهم - هر اصلاح یا ماده الحاقیه که در ضمن مباحثات اظهار میشود باید دلایل آن به طور اختصار بیان شود در صورتی که وزیر یا مخبر‌کمیسیون تقاضا نماید باید آن اصلاح یا ماده الحاقیه بکمیسیون رجوع شود.
هر گاه ارجاع بکمیسیون تقاضا نشود در باب قبول توجه از مجلس رای خواسته میشود مجلس پس از استماع اظهارات مخبر کمیسیون در این باب‌رای میدهد.
اصلاح یا ماده الحاقیه در صورت قبول توجه بکمیسیون ارجاع میشود.

ماده هشتادم - پس از دادن رای درباره هر یک از مواد لایحه یا طرح قانونی باید برای کلیه آن نیز رای گرفته شود.
و قبل از این رای اخیر هر نماینده حق دارد که در رد و قبول آن ملاحظات خود را به طور کلی اظهار دارد.
و همچنین مجلس میتوان قبل از رای دادن به مجموعه لایحه یا طرح مذکوره آن را بکمیسیون رجوع نماید تاکمیسیون در آن تجدید نظر کرده با‌رعایت تناسب فصول و مواد آن را مرتب نماید.
و اگر کمیسیون این ارجاع را بخواهد باید لایحه یا طرح مزبور بکمیسیون فرستاده شود.
کمیسیون نتیجه عمل خود را بدون فوت وقت تقدیم مجلس نموده و لایحه یا طرح قرائت شده و مباحثاتی که در آن باب میشود فقط راجع بانشاء آن‌لایحه یا طرح خواهد بود لاغیر.

ماده هشتاد و یکم - در صورتی که مجلس فوریت لایحه یا طرحی را تصدیق ننماید مباحثه و رای دادن در آن به طور معمول صورت میگیرد.
طرح یا لایحه قانونی که فوریت آن را مجلس تصدیق کرده باشد در صورت تقاضای یکی از نمایندگان و پس از آنکه راپورت کمیسیونی که مامور‌رسیدگی آن است تسلیم شده باشد مجلس میتواند فوریت آن را سلب نماید.
در صورتی که مباحثات مواد فرداً فرد شروع شده باشد سلب فوریت را نمیتوان تقاضا نمود ولی پس از ختم مباحثه مواد و قبل از رای گرفتن در کلیه قانون ممکن است.

فصل دهم
طریقه رای دادن

ماده هشتاد و دوم - رای دادن در مجلس کلیتاً بر سه قسم است:
(1)- قیام و قعود.
(2)- رای علنی.
(3)- رای مخفی.

ماده هشتاد و سیم - در تمام مسائل باید بقیام و قعود رای گرفت مگر در مواقعی که در مواد (85) و (86) و (90) این نظامنامه قید شده است.

ماده هشتاد و چهارم - نتیجه رای به قیام و قعود را رئیس و منشیان تشخیص میدهند.
هر گاه دفعه اولی نتیجه مشکوک باشد در دفعه ثانی به همان طریق رای گرفته میشود در این صورت در میان دفعه اولی و دفعه ثانی کسی حق نطق‌ندارد و همچنین اگر دفعه ثانی هم مشکوک شد و لازم رای گرفتن بواسطه اوراق باشد مابین این دو عمل نیز کسی حق نطق ندارد.

ماده هشتاد و پنجم - در موارد ذیل اخذ رای علنی با اوراق حتمی است:
اولاً- بعد از این که دو دفعه بواسطه قیام و قعود نتیجه مشکوک باشد.
ثانیاً- در تمام لوایح قانونی که تقاضای اجازه مخارج مینماید.
ثالثاً- در لوایح قانونی که مالیات یا عوارض برقرار میکند و یا مالیات و عوارضی که سابقاً برقرار بوده است تغییر میدهد.

ماده هشتاد و ششم - رای علنی با اوراق را هر موقع میتوان تقاضا نمود مگر در موارد ذیل:
اولاً- در صورتی که در تغییر و توضیح یکی از مواد این نظامنامه اختلافی حاصل شده و منجر بدادن رای شود.
ثانیاً- در مواردی که در مواد)111(و (127) و(132) ذکر شده است.
رای علنی با اوراق را ممکن است قبل از اینکه از روی قاعده قیام و قعود رای گرفته شود تقاضا نمود.
و همچنین است در صورتی که بعد از یکمرتبه مطابق قیام و قعود رای گرفته شده و نتیجه مشکوک باشد.

ماده هشتاد و هفتم - تقاضای رای علنی با اوراق باید کتباً به عمل آید و لااقل پنج نفر از اعضای مجلس آن را امضا نموده برئیس بدهند ولی در‌صورتی که یکدفعه بواسطه قیام و قعود رای گرفته شده و مشکوک شد تقاضای شفاهی یکی از نمایندگان کافی است.
اسامی این پنجنفر فوق با اسامی رای دهندگان مخالف و موافق در صورت مجلس نوشته خواهد شد.

ماده هشتاد و هشتم - ترتیب گرفتن رای علنی با اوراق از اینقرار است:
هر نماینده دارای دو ورقه مختلف‌اللون است که اسم آن نماینده در روی آنها چاپ شده است.
ورقه سفید علامت قبول و ورقه آبی علامت رد است.
و در موقع گرفتن رای پیشخدمت مخصوص اتاق مجلس ظرف رای را نزد هر نماینده برده و نماینده ورقه خود را در آن میاندازد پس از آنکه تمام اوراق‌جمع شد رئیس ختم اخذ اوراق را اعلام میکند و فوراً ظرف رای را در محل نطق آورده و منشیان استخراج آراء نموده و نتیجه را رئیس اعلام مینماید.
هیئت‌رئیسه باید بعد از سایرین رای بدهند.

ماده هشتاد و نهم - در صورتی که ده نفر از نمایندگان تقاضا نمایند اخذ رای علنی با اوراق باید در محل نطق به عمل آید به شرط اینکه این تقاضا کتباً نوشته شده و امضا شده باشد.
اسامی امضاء‌کنندگان یک یک خوانده شده و حضور آنها در مجلس معین میشود و ترتیب اخذ رای از اینقرار است:
هر نماینده پس از آنکه یک مهره تفتیشیه از یکی از منشیان گرفت ورقه رای خود را در ظرف رای که در محل نطق است انداخته مهره را در ظرفی که در‌روی میز منشیان دست راست میاندازد و بعد شماره اوراق و مهره‌های تفتیشیه موافق ماده قبل به عمل آمده و تطبیق میشود.

ماده نودم - در تمام مواقعی که اخذ رای علنی با اوراق ممکن یا حتمی‌القبول است هر گاه پانزده نفر از اعضاء کتباً تقاضا نمایند باید رای مخفی گرفته شود اسامی اشخاصی که این تقاضا را می‌کنند در روزنامه رسمی درج خواهد شد.

ماده نود و یکم - اخذ رای مخفی به ترتیبی است که در باب اخذ رای علنی با اوراق در محل نطق ذکر شد ولی در عوض اوراق مهره‌های سفید و‌سیاه استعمال میشود مهره سفید علامت قبول و مهره سیاه علامت رد است.
منشیان مهره‌های رای را در یک ظرفی ریخته و به طور آشکار شماره نموده و مهره‌های سفید را از سیاه جدا مینمایند و از همین قرار مهره‌های تفتیشیه‌را میشمارند.
نتیجه را لااقل سه منشی معین نموده و رئیس آن را اعلام میدارد.

ماده نود و دوم - در موقع اخذ رای علنی با اوراق یا اخذ رای مخفی هر گاه خواندن اسامی نمایندگان برای تحقیق حضور تقاضا شود مجلس بدون‌مباحثه در آن باب رای میدهد.
در این صورت اسم هر یک از نمایندگان را یکی از منشیان بصدای بلند ذکر کرده و همان شخص رای خود را در ظرف مخصوص میاندازد پس از ختم‌این عمل مجدداً اسامی قرائت میشود تا آنهایی که در دفعه اول خارج اتاق بودن بتوانند رای بدهند.

ماده نود و سوم - انتخاباتیکه در مجلس عمومی یا در شعبات یا در کمیسیونها میشود باید برای مخفی باشد.
در موقع انتخابات در مجلس عمومی یکظرف در محل نطق و دیگری در روی میز منشیان گذارده میشود.
هر نماینده ورقه رای خود را در پاکت سرباز گذاشته در ظرف اول و مهره تفتیشیه را در ظرف ثانی میگذارد.
برای استخراج آراء سه نفر بقرعه معین میشود.
از انتخابات مجلس عمومی غیر از انتخابات هیات رئیسه به طریق ذیل عمل میشود.
قبلا پنج نفر از نمایندگان به حکم قرعه با یک نفر از منشیان به تعیین رئیس برای استخراج و نظارت آراء معین میشوند بعد از آن رئیس عده حضار در جلسه و انتخاب یکی از کمیسیونها را اعلام مینماید.
نمایندگان حاضر در جلسه هر کدام یک پاکت که حاوی ورقه رای راجع بکمیسیون اعلام شده است به دست پیشخدمت مخصوص میدهند تا در ظرف رائی که همراه دارد گذاشته و پس از اخذ آراء کمیسیون مزبور در روی کرسی خطابه میگذارد بعد از آن رئیس مجدداً عده حضار در جلسه و‌انتخاب کمیسیون دیگر را اعلام و به ترتیب فوق اخذ آراء میشود تا اینکه تمام آراء راجع بکمیسیونها جدا جدا اخذ شده و روی کرسی خطابه گذاشته شود.
در انقضاء جلسه ظروف آراء ماخوذه تسلیم هیات نظار میشود که در خارج استخراج نموده نتیجه را رئیس در جلسه بعد اعلام نماید.

فصل یازدهم
در باب بعضی ترتیبات راجعه برای و مذاکرات

ماده نود و چهارم - هر یک از نمایندگان حق دارد از مجلس تقاضا نماید که طرح یا لایحه قانونی که بمجلس آمده است مسکوت‌عنه بماند باین‌معنی که شور و مذاکره در آن طرح یا لایحه صلاح و مناسب نیست.
در طرحهای قانونی که فوریت آن از مجلس خواسته نشده باشد اگر طرح مزبور بکمیسیون مبتکرات رجوع شده باشد تقاضای سکوت را نمیتوان‌پیشنهاد کرد مگر بعد از وصول راپورت کمیسیون مزبور و اگر بکمیسیون مبتکرات رجوع نشده باشد پس از آمدن طرح بمجلس برای قبول توجه در‌هر موقع می‌توان سکوت را تقاضا نمود درباره لوایح قانونی که از طرف دولت پیشنهاد میشود تقاضای سکوت پس از وصول راپرت کمیسیون در هر‌موقع ممکن است.
در موقعی که راجع بطرح یا لایحه قانونی تقاضای سکوت شود در خصوص رد یا قبول این تقاضا قبل از آن که درباره خود مطلب اخذ رای شود رای‌گرفته میشود.

ماده نود و پنجم - در صورتی که در مطلب معینی تقاضاهای مختلف در مجلس شده و منجر باخذ رای شود تعیین حق تقدیم و تاخر با مجلس است مگر مواقعی که تقدم آن در این نظامنامه مصرح است.

ماده نود و ششم - اصلاحاتی که درباره مطلبی پیشنهاد میشود قبل از خود مطلب درباره آن اصلاحات رای گرفته میشود.

ماده نود و هفتم - تقاضاهائی که راجع به دستور مذاکرات مجلس یا راجع بحق تقدم است و نیز آنهایی که راجع برعایت نظامنامه داخلی است‌همیشه بر مسئله اصلی تقدم دارد و مذاکرات مسئله اصلی را توقیف مینماید.
ولی هر گاه شخصی مشغول نطق در مسئله اصلی شده باشد تا نطق او تمام نشود مطالب مذکوره تقاضا نمیشود.

ماده نود و هشتم - در طرحها و لوایح قانونی اولا باید ماده به ماده و بعد در کلیه آن رای گرفته شود.

ماده نود و نهم - در مسائل و موادی که مشتمل بر فقرات مختلفه است اگر تجزیه آن ولو از طرف یکنفر خواسته شود باید آن ماده یا مسئله تقسیم‌شده و جزو به جزو رای گرفته شود ولی پس از آن که در جزو آخر رای گرفته شد مجدداً باید در مجموع قسمتهائی که قبول شده است رای گرفته شود.

ماده صدم - عده کافی برای مذاکرات و گرفتن رای موافق اصل هفتم قانون اساسی است تشخیص عده حضار به عهده هیئت‌رئیسه است.

ماده صد و یکم - نتیجه مذاکرات مجلس را رئیس با صدای بلند از این قرار اعلام میکند:
مجلس فلان مطلب را قبول کرد یا مجلس فلان مطلب را رد کرد.

فصل دوازدهم
ترتیب جلسات

ماده صد و دوم - افتتاح جلسات و حفظ ترتیب مذاکرات و اجرای نظامنامه و حفظ نظم به عهده رئیس است.
هر یک از نمایندگان در صورتی که از نظامنامه تخلفی مشاهده شود حق دارد مراتب را اخطار نماید.

ماده صد و سوم - منشیان مجلس مواظب و ناظر تحریر صورت مجلس خواهند بود.
صورت مجلس هر جلسه را یکی از منشیان در ابتدای مذاکرات جلسه بعد قرائت میکند و صورت مزبوره پس از قبول مجلس بامضای رئیس یا نایب‌رئیس که در آن جلسه به جای رئیس بوده است و نیز اقلاً بامضای دو نفر از منشیان می‌رسد.

ماده صد و چهارم - قبل از آنکه داخل موضوع مباحثات شوند رئیس نوشتجات و مطالبی که راجع بمجلس است به اطلاع نمایندگان میرساند.

ماده صد و پنجم - نوشتجاتی که بمجلس می‌رسد ممکن است باسم رئیس فرستاده شده یا در جلسه رسمی بمقام ریاست تقدیم شود مجلس‌در صورتی که مفید بداند امر بطبع آن نوشتجات مینماید.

ماده صد و ششم - هر یک از اعضاء که میخواهد نطق نماید باید اول از رئیس اجازه خواسته پس از تحصیل آن بکرسی نطق رفته و مطلب خود را‌عنوان نماید.
و اگر کسی خواسته باشد که در جای خود ایستاده نطق مختصری نماید آنهم موقوف باجازه رئیس است.

ماده صد و هفتم - منشیان اسامی نمایندگان را به ترتیبی که در مجلس یا در خارج مجلس اجازه میخواهند ثبت میکنند.
اگر اجازه نطق راجع بلوایح یا طرح قانونی باشد قبل از تسلیم راپرت کمیسیون بمجلس اسامی نمایندگان برای نطق ثبت نمیشود.

ماده صد و هشتم - در مباحثات ناطقین باید متناوباً به ترتیب مخالف و موافق نطق نمایند.
درباره وزراء یا معاونین آنها و یا مخبرین کمیسیونها که مامور تایید و دفاع لوایح یا طرح قانونی هستند لازم به ثبت اسم نیست و هر وقتی که اجازه نطق‌بخواهند اجازه به آنها داده میشود.

ماده صد و نهم - اگر در ضمن مباحثات و نطق افترا و تهمتی به یکی از نمایندگان زده شود یا عقیده و اظهار او بر خلاف واقع جلوه داده شود و‌نماینده مذکور برای تبرئه و رفع اشتباه اجازه نطق بخواهد بدون رعایت نوبت اجازه داده خواهد شود.

ماده صد و دهم - ناطق باید از موضوع مباحثه خارج نشود چنانچه خارج شود رئیس او را متذکر میسازد و اگر ناطق مزبور بخواهد توضیحاتی‌بدهد که او از موضوع خارج نشده است یا آنکه خارج از موضوع شدن دلایل دارد در این باب اجازه داده نخواهد شد.

ماده صد و یازدهم - هر گاه رئیس در ضمن یک نطق دو نوبت بناطقی اخطار انحراف از موضوع نمود و باز ناطق مداومت نماید در دفعه سیم‌رئیس به تصویب مجلس می‌تواند ناطق را از تکلم در آن موضوع در تمام جلسه منع نماید و مجلس در این باب بدون مباحثه بقیام و قعود رای‌میدهد.

ماده صد و دوازدهم - کلیتاً قطع کلام و استعمال الفاظ زشت و تعرضات شخصی و هر گونه حرکات و نمایشاتی که موجب بی‌نظمی مجلس باشد‌ممنوع است.

ماده صد و سیزدهم - رئیس قبل از اینکه مباحثه مطلبی را ختم نماید عقیده مجلس را کسب میکند، اگر در باب عدم ختم مباحثات اجازه نطق‌خواسته شد فقط بیک نفر اجازه داده میشود در صورتی که در این باب اخذ رای لازم شد بواسطه قیام و قعود رای گرفته می‌شود - هر گاه در نوبت‌اول و ثانی نتیجه مشکوک شد مباحثات اعاده میشود.
پس از ختم مباحثات دیگر به کسی اجازه نطق داده نمیشود مگر در باب ترتیب عبارتی که از روی آن مجلس باید رای بدهد.

ماده صد و چهاردهم - چنانچه در مجلس همهمه و غوغا بر پا شود بقسمی که رئیس نتواند از آن جلوگیری نماید از جای خود قیام میکند.
چنانچه برخاستن رئیس موجب اسکات نشود اعلام می‌کند که جلسه را تعطیل خواهد کرد با وجود این اگر سکوت حاصل نشود جلسه را یک ساعت‌تعطیل کرده و نمایندگان بشعبات خود میروند و پس از انقضای ساعت مجدداً جلسه منعقد میشود.
و هر گاه اغتشاش و غوغا عود کند رئیس جلسه را ختم کرده بروز دیگر محول خواهد کرد.

ماده صد و پانزدهم - رئیس قبل از اینکه جلسه را ختم نماید در باب دستور جلسه آتیه یعنی تعیین روز و ساعت و موضوع مذاکرات بمجلس‌رجوع مینماید دستوری که باین ترتیب قرار داده شده است در محوطه مجلس و در روزنامه‌های رسمی اعلان خواهد شد ولی مجلس در هر موقعی‌که لازم بداند میتواند دستور خود را تغییر بدهد.

ماده صد و شانزدهم - به طور کلی تمام تکالیف رئیس در موقع غیبت به عهده نایبان رئیس است.

فصل سیزدهم
در باب غیبت و مرخصی

ماده صد و هفدهم - هیچ یک از نمایندگان بدون اجازه مجلس نمیتواند غیبت نماید ولی در صورت فوریت رئیس میتواند اجازه داده و بعد‌مجلس را در اولین جلسه مسبوق نماید.

ماده صد و هیجدهم - در موقعی که مرخصی خواسته میشود بکمیسیون مخصوص مرخصی رجوع شده و کمیسیون مزبور رای خود را میدهد.
رئیس در موقعی که استدعای مرخصی را بمجلس عرضه میدارد رای کمیسیون را هم در باب هر یک از آنها اظهار میدارد.

ماده صد و نوزدهم - نماینده که بدون مرخصی غیبت کرده است مقرری او برای مدت غیبت مقطوع است و همچنین است درباره اشخاصیکه بیش‌از آنچه اجازه داده شده است غیبت مینمایند.

ماده صد و بیستم - اشخاصی که بدون عذر موجه غایب میشوند جزو غائبین بدون اجازه هستند. نمایندگان از وقت مقرر برای انعقاد مجلس بدون اجازه تاخیر نمایند یا در موقع دادن رای در مطالبی که جزو دستور آن جلسات است بدون عذر موجه غیبت نمایند بهر نیمساعت تاخیر و بهر سه غیبت در یک جلسه در موقع دادن رای ثمن مقرری یک روزه آنها کسر خواهد شد و به علاوه مدت غیبت آنها در صورت مجلس و در روزنامه رسمی اعلان میشود.
نمایندگانی که در سه جلسه متوالی یا شش مرتبه در ظرف سی روز در موقع دادن رای در مطالبی که جزو دستور آن جلسات است بدون عذر موجه‌حاضر نباشند به منزله کسانی هستند که بعده همان جلسات بدون عذر موجه غیبت کرده‌اند و نمایندگانی که در جلسات مقرره شعبه و کمیسیون بدون‌عذر موجه تاخیر نمایند نسبت بهر نیم ساعت تاخیر یکدوازدهم مقرری روزانه آنها کسر خواهد گردید بدون اینکه برای هر یک جلسه کمیسیون این‌جرم از نصف مقرری یک روزه تجاوز نماید به علاوه هر یک از اعضاء کمیسیونها که در دو جلسه متوالی و یا در چهار جلسه متناوب بدون عذر موجه‌در مدت سی روز بکمیسیون حاضر نشوند از عضویت مستعفی خواهند بود.
مراتب فوق را باید مباشرین تشخیص و معین نمایند اسامی غائبین بی‌عذر موجه در روزنامه‌های رسمی قید خواهد شد.

ماده صد و بیست و یکم - اعتراضات راجعه به غیبت به هیئت‌رئیسه اظهار می‌شود و هیات مزبوره پس از آنکه عقیده کمیسیون را تحصیل کرد‌درباره آن حکم میکند.

فصل چهاردهم
در باب انتظام مجلس

ماده صد و بیست و دوم - تنبیهاتیکه از بابت حفاظ نظم در مورد نمایندگان میتوان مجری داشت از اینقرار است:
اولاً- اخطار.
ثانیاً- اخطار با قید در صورت مجلس.
ثالثاً- مواخذه.
رابعاً-مواخذه با ممنوع بودن از حضور در جلسات موقتاً.

ماده صد و بیست و سوم - اخطار که از مختصات رئیس است درباره ناطقینی است که از دائره نظم خارج میشوند و نیز درباره اعضائیست که بواسطه عدم رعایت ماده (112) یا به اقسام دیگر باعث بی‌نظمی میشوند.

ماده صد و بیست و چهارم - در صورتی که بیکی از نمایندگان در دفعه اولی اخطاری شد باشد و در همان جلسه مجدداً مستحق همین تنبیه بشود‌این دفعه اسم او در صورت مجلس قید خواهد شد.

ماده صد و بیست و پنجم - اخطار با قید در صورت مجلس موجب قطع عشر مقرری یکماهه است.

ماده صد و بیست و ششم - ناطقی که باو اخطاری شده و اطاعت نماید هر گاه برای برائت ذمه اجازه نطق بخواهد داده خواهد شد.
هر نماینده که بدون اجازه حرف زده یا نطقی نماید و از این جهت باو اخطاری بشود هر گاه برای برائت ذمه اجازه نطق بخواهد داده نخواهد شد مگر‌در آخر جلسه الا اینکه رئیس اجازه نطق را مقتضی بداند.
پس از بیانات نماینده در برائت ذمه خود هر گاه رئیس قانع نشده و اخطار را در مورد آن شخص برقرار داشت مراتب را منشیها یادداشت خواهند کرد.

ماده صد و بیست و هفتم - هر گاه بناطقی در یک جلسه دو مرتبه اخطار شود مجلس میتواند در صورت تقاضای رئیس حق نطق را در آن جلسه‌از او سلب نماید.
رایی که در این باب گرفته میشود بقیام و قعود بدون مذاکره خواهد بود.

ماده صد و بیست و هشتم - مواخذه در موارد ذیل است:
اولا- نماینده که پس از اخطار با قید در صورت مجلس در همان جلسه مجدداً از دایره نظم خارج میشود.
ثانیاً-نماینده که در ظرف سی روز شش مرتبه مورد اخطار واقع شده باشد.
ثالثاً - نماینده که در مجلس منشا غوغائی شده یا این که محرک امتناع جمعی از کار بشود.
رابعاً - نماینده که بیک یا چند نفر از نمایندگان دیگر فحش داده یا تهدید نماید.

ماده صد و بیست و نهم - مواخذه با منع حضور در موارد ذیل است:
اولا- نماینده که پس از مواخذه در همان جلسه مجدداً از دایره نظم خارج می‌شود.
ثانیاً -نماینده که در ظرف شش ماه دو مرتبه مواخذه شده باشد.
ثالثاً- نماینده که مردم را در مجلس علنی به زد و خورد یا جنگ خانگی یا بضدیت و نقض قوانین اساسی دعوت و ترغیب نماید.
رابعاً- نماینده که نسبت به مجلس یا قسمتی از مجلس یا برئیس هتک شرف نماید.
خامساً -نماینده که نسبت بیک یا چند نفر از هیات دولت فحش داده یا تهدید نماید.
سادساً- نماینده که نسبت به دولت توهین نماید.

ماده صد و سی‌ام - در صورتی که تنبیه مواخذه با منع حضور درباره نماینده رای داده شده باشد نماینده مزبور تا هفت جلسه حق شرکت در امور‌مجلس ندارد.
پس از رای مجلس رئیس نماینده را دعوت به بیرون رفتن میکند هر گاه اطاعت نکند رئیس جلسه را ختم مینماید ولی مجدداً میتواند منعقد کند.
در صورت عدم اطاعت و نیز در صورتی که مواخذه با منع حضور درباره نماینده باشد که در ظرف شش ماه قبل همین تنبیه در حق او مجری شده باشد‌تنبیه فوق مضاعف خواهد بود.

ماده صد و سی و یکم - چنانچه شخص نماینده قبل از انقضاء مدت معینه داخل عمارت مجلس بشود به حکم مباشرین دستگیر شده در محل‌مخصوص که برای این امر معین شده است مدتی که متجاوز از سه روز نباشد توقیف میشود.
اگر نماینده مزبور داخل محل انعقاد مجلس بشود پس از آنکه هیئت‌رئیسه حضور او را به مجلس اخطار نمود رئیس جلسه را ختم نموده و مباشرین به حکم رئیس در توقیف نماینده به طوری که در فوق ذکر شده اقدام مینمایند.

ماده صد و سی و دوم - مواخذه و نیز مواخذه با منع حضور باید به تقاضای رئیس باشد اخذ رای بقیام و قعود خواهد بود.
نماینده که دربار او یکی از این دو فقره تنبیهات خواسته شده است حق دارد خود شخصاً اگر بعضی اظهاراتی دارد بنماید یا بتوسط دیگری از‌نمایندگان از طرف خود آن اظهارات را به مجلس عرضه دارد.
رای مجلس در باب مواخذه و مواخذه با منع حضور در صورت مجلس قید خواهد شد.

ماده صد و سی و سوم - مواخذه موجب قطع ربع حقوق یک‌ماهه و مواخذه با منع حضور موجب قطع نصف حقوق یکماهه است.

ماده صد و سی چهارم - در صورتی که در محوطه مجلس از طرف یکی از نمایندگان جنحه یا جنایتی بروز نماید رئیس مراتب را به اطلاع مجلس‌رسانیده و مذاکرات فی‌الفور قطع میشود.
در صورتی که نماینده مزبور بخواهد توضیحات بدهد اجازه داده میشود پس از آن باید به حکم رئیس از مجلس خارج شده و به محلی که در ماده(131) ذکر شد برود چنانچه اطاعت ننماید یا اینکه در مجلس غوغایی بشود رئیس جلسه را ختم مینماید.
هیئت‌رئیسه وقوع جنحه و جنایترا به دیوانخانه اطلاع میدهد.

فصل پانزدهم
در باب دوائر و محاسبات

ماده صد و سی و پنجم - اداره مجلس در تحت دو شعبه منشعب میشود:
(1)- شعبه تقنینیه.
(2)- شعبه اداری.
شعبه تقنینیه عبارت است از دارالانشاء هیئت‌رئیسه و دایره تحریر صورت مجلس و صورت مشروح مجلس و دایره تندنویسی و دایره ارسال مراسلات‌و مطبوعات راجع بقوانین.
شعبه اداری عبارت است از دارالانشاء مباشرت و دایره دفترخانه و کتابخانه و صندوق و ابنیه مجلس.

ماده صد و سی و ششم - شعبه تقنینیه در تحت ریاست و نظارت عالیه رئیس مجلس است ولی مخارجیکه برای دوائر این شعبه لازم میشود باید‌قبل از وقت بتصدیق مباشرین رسیده باشد.
شعبه اداری در تحت ریاست و نظارت مباشرین است.

ماده صد و سی و هفتم - تحقیق و تصفیه محاسبات مجلس راجع بکمیسیون محاسبات است ولو اینکه محاسبات تفریغ نشده سابق باشد و نیز‌تفتیش کلیه اشیاء منقوله مجلس بر عهده کمیسیون مزبور است.
بودجه مجلس را هرساله مباشرین معین کرده بکمیسیون محاسبات میدهند و کمیسیون پس از مداقه و رسیدگی برای تصویب آن را در مجلس علنی‌بعرض میرساند.
مخارج مجلس مانند بودجه مملکتی باید برای مدت یک سال معین شود در آخر هر سال کمیسیون محاسبات از انجام وظایف محوله راپرتی بمجلس‌میدهد.

ماده صد و سی و هشتم - مباشرین از میان خود یکنفر برای محاسبات مخارج به انتخاب معین میکنند.
برای اینکه حوالجات در صندوق مجلس کارسازی شود:
اولا - باید در بودجه مجلس آن خرج تصویب شده باشد.
ثانیاً - اسنادیکه برای صحت خرج در نظامنامه محاسبات مجلس معین شده است منضم بآن حواله باشد.
ثالثاً - آن حواله باید بامضای مباشری که برای محاسبات مخارج مجلس معین شده است رسیده باشد.

فصل شانزدهم
در باب نظم داخلی و خارجی مجلس اختیارات رئیس

ماده صد و سی و نهم - حفظ امنیت محوطه مجلس محول برئیس است.
عده قوای نظامی که برای این امر لازم است بسته به قرارداد خود رئیس و در تحت اوامر او است.

ماده صد و چهلم - رئیس از طرف مجلس حافظ و مجری قواعد نظم مجلس است.

ماده صد و چهل و یکم - بغیر از وزراء و معاونین ایشان و رئیس دارالانشاء و رئیس کابینه هیئت‌رئیسه و نیز رئیس و اعضای دایره صورت مجلس‌و رئیس و اعضاء دایره تندنویسان مجلس و همچنین پیشخدمتان مخصوص اتاق مجلس هیچکس بهیچ عنوان در موقع جلسه در محل مخصوص‌اجلاس نمایندگان حق دخول ندارد.

ماده صد و چهل و دوم - مخبرین جراید و تماشاچیان با داشتن بلیط در محل مخصوص که خارج از محل اجلاس نمایندگان برای آنها معین شده‌است حق دخول دارند.

ماده صد و چهل و سیم - مخبرین جراید و تماشاچیان باید ساکت بنشینند و اگر از طرف یکی از آنها علامت تکذیب یا تصدیق مشاهده شود فوراً‌اخراج خواهد شد.

ماده صد و چهل و چهارم - هر تماشاچی که باعث اغتشاش مذاکرات یا اختلال نظم شود فوراً بمحاکم مرجع جلب میشود.

فصل هفدهم
در مسائل متفرقه

ماده صد و چهل و پنجم - هیئتهائی که مجلس صلاح میداند در بعضی از مواقع از طرف مجلس حضور بهم رسانند عده اعضاء آنها بسته به قرارداد مجلس است.

ماده صد و چهل و ششم - در مواقعیکه هیات مزبوره مامور بگفتگو و مذاکره مطلبی نباشد از قبیل تبریک و تشریفات و غیره اعضاء آن هیات بقرعه معین میشوند و رئیس یا یکی از نایبان رئیس و دو نفر از منشیان لزوماً جزء هیات مزبوره هستند ولی در مواردی که هیات مامور مذاکره و‌گفتگوئی است اعضاء آن بسته به انتخاب مجلس است.

ماده صد و چهل و هفتم - هر نماینده که به انتخاب او رسیدگی و صحت آن معلوم شده است میتواند از شغل نمایندگی استعفا بدهد.
هر گاه نماینده قبل از رسیدگی استعفا بدهد این مسئله باعث توقیف رسیدگی نخواهد شد.

ماده صد و چهل و هشتم - استعفانامه به عنوان رئیس مجلس نوشته میشود و رئیس در ظرف یک هفته آن را به اطلاع مجلس رسانیده و بعد سوادی برای وزیر داخله می‌فرستد.

ماده صد و چهل و نهم - هیئت‌رئیسه در باب ترتیب صورت مجلس و صورت مشروح مجلس و نیز در باب ترتیبات داخلی دوائر و تعیین شغل و‌تکالیف اجزاء نظامنامه مرتب خواهد کرد و نیز مباشرین یک نظامنامه در باب محاسبات مجلس مرتب کرده بمجلس پیشنهاد میکنند.

ماده صد و پنجاهم - نظامنامه داخلی مجلس مورخه بیست و نهم شعبان 1324 منسوخ و از درجه اعتبار ساقط است.

مواد الحاقیه

1- در انتخاباتیکه به اکثریت نسبی از طرف مجلس میشود هر گاه یکی از منتخبین استعفا دهد به جای او انتخاب جدید خواهد شد.

2- نمایندگانی که در کمیسیون بودجه عضویت ندارند می‌توانند بدون شرکت در مباحثات هنگام انعقاد جلسات کمیسیون بودجه حاضر شده و‌مذاکرات را استماع نمایند.

3- مقرری نمایندگان مجلس شورای ملی از تاریخی که صحت اعتبارنامه ایشان در مجلس تصدیق شود محسوب خواهد بود.