هیات وزیران در جلسه مورخ 1384/1/14 بنا به پیشنهاد مشترک شماره 011/20783 مورخ 1383/11/14 وزارتخانه های کشور، جهاد کشاورزی و سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور و به استناد اصل یکصد و سی و هشتم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، آییننامه ساماندهی عشایر را به شرح زیر تصویب نمود:
ماده 1 - دراین آییننامه اصطلاحات زیر در معانی مشروح مربوط به کار می روند:
الف - عشایر کوچنده: به مردمی گفته میشود که حداقل سه ویژگی زیر را داشته باشند:
1- ساخت اجتماعی قبیله ای
2- اتکای معاش به دامداری
3- شیوه زندگی شبانی مبتنی بر کوچ
ب - ییلاق یا سردسیر: محدوده زیست و قلمرو جغرافیایی که عشایر، تمام یا قسمتی از فصول بهار و تابستان را در آن می گذرانند
پ - قشلاق یا گرمسیر: محدوده زیست و قلمرو جغرافیایی که عشایر، تمام یا قسمتی از فصول پاییز و زمستان را در آن می گذرانند
ت - میانبند: به گذرگاه ها و اطراقتگاه های موقت در مسیرهای کوچ بین ییلاق و قشلاق اطلاق میگردد
ث - کوچ عشایری: عبارت است ازحرکت خانوارهای عشایری از نقطه ای به نقطه دیگر با هدف استفاده از مراتع برای چرای دام که معمولاً با همه اعضای خانوار، باروبنه، سرپناه قابل حمل و همراه با ایل، طایفه یا رده هایی از آن انجام میگردد. کوتاه یا بلند بودن مسیرکوچ تغییری در مفهوم کوچ نمی دهد.
ج - مسیر کوچ: به خط سیر کوچ حداقل کوچکترین رده ایلی از ییلاق به قشلاق و بالعکس اطلاق میگردد
چ - زیست بوم عشایری: محدوده ای از سرزمین و قلمرو رده های ایلی که علی الاصول شامل ییلاق، قشلاق و مسیربین این دو باشد
ح - کانون اسکان عشایری: به محدوده ای از زیست بوم اطلاق اطلاق میگردد که براساس نتایج مطالعات سازمان امور عشایری دارای منابع، امکانات و استعدادهای لازم برای ایجاد اشتغال و اسکان عشایر به دو نوع شامل کانون توسعه هدایتی (برنامه ریزی شده) و کانون های توسعه اسکان خودجوش تقسیم میشوند
خ - سامان عرفی عشایر: سامان عرفی به محدوده ای از اراضی مرتعی اطلاق میشود که از گذشته مورد بهره برداری تعداد مشخصی از خانوارهای عشایر قرار گرفته و عرفاً دارای حق بهره برداری از آن میباشند
د - سامانه عشایری: به محدود ه ای که در برگیرنده چند سامان عرفی باشد گفته میشود. گنجایش مطلوب هر سامانه حدود 50 خانوار و حداقل آن در شرایط استثنایی 20 خانوار میباشد که این ظرفیت، امکان برنامه ریزی سامانه را همانند برنامه ریزی در واحد جغرافیایی مثل حوزه آبریز و واحدهای تقسیمات سیاسی مثل روستا مهیا مینماید
ذ - حداقل خدمات مورد نیاز عشایر: می نمایند از امکانات، ابزارو وسایل، فعالیت های عمرانی، آموزشی، پرورشی، بهداشتی، ترویجی و فرهنگی که توسط دستگاه های اجرایی مختلف تعریف و به جامعه عشایری ارایه میشود
ر - خدمات ثابت: آن دسته از فعالیت ها و خدمات که در مراکز ثابت امکان انجام و ارایه دارند و اندازه، حجم، شکل، کیفیت و سایر مشخصات آنان به گونه ای نیست که بتوان این خدمات را به صورت سیارارایه نمود
ز - خدمات سیار: به فعالیت های اطلاق میگردد که با مراجعه به خانوار و یا محل استقرارعشایرارایه
میگردد
ژ - آستانه برخورداری: حداقل شرایط لازم برای ارایه نوعی از خدمت
س - آستانه دسترسی: فاصله بین محل استقرار تا نزدیکترین محل ارایه نوعی از خدمت
ش - ساماندهی عشایر: عبارت است از سازوکارهایی که از طریق تامین معشیت و امنیت اقتصادی و همچنین ارتقای شاخص های توسعه انسانی این جامعه - در حد میانگین جامعه روستایی کشور - که دردو بخش حمایت از اسکان و ساماندهی کوچ صورت میگیرد
ص - حمایت از اسکان عشایر دواطلب: عبارت است ازارایه خدمات و اقدامات برای اسکان عشایر که موجب حفظ، بهبود و توسعه فعالیت های اقتصادی و اجتماعی خصوصاً ایجاد اشتغال (کار مولد) و احداث حداقل تاسیسات زیربنایی لازم و مسکن مناسب برای عشایر شده به گونه ای که منجر به کاهش در آمد عشایر اسکان یافته نسبت به قبل از اسکان نگردد
ض - ساماندهی کوچ: عبارت است ازارایه خدمات حین کوچ و ایجاد زیر ساخت ها و تاسیسات لازم و ماسب در مسیر کوچ و اطراف اطراقتگاه ها به منظور تامین نیازهای عشایر و تسهیل در امر کوچ
ط - مراتع فطب مخالف اسکان: مراتعی که در نقطه مقابل محل اسکان عشایر قرار داشته و حقوق بهره برداری از آن متعلق به عشایر دواطلب اسکان است. به عنوان مثال اگر عشایری علاقمند به اسکان در محدوده مراتع قشلاقی خود باشند، مراتع ییلاقی ایشان به عنوان مراتع قطب مخالف اسکان تلقی میگردد
ماده 2 - ساماندهی عشایر براساس راهبردهای زیر صورت خواهد گرفت:
الف - اسکان عشایر داوطلب، برنامه ریزی و حمایت از آن
ب - ساماندهی عشایر کوچنده
ماده 3 (اصلاحی 1385/05/01)- مطالعات امکان سنجی و برنامه ریزی برای اسکان عشایر داوطلب در کانون های توسعه به صورت متمرکز (ملی) توسط وزارت جهاد کشاورزی (سازمان امور عشایر) ایران انجام خواهد شد. تعیین نقاط مناسب برای اسکان عشایر داوطلب، پس از کسب نظر شورای برنامه ریزی و توسعه استان (کارگروه آمایش و محیط زیست) در کمیسیونی متشکل از نمایندگان تام الاختیار وزارتخانه های کشور، مسکن و شهر سازی، نیرو و جهاد کشاورزی سازمان حفاظت محیط زیست، سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور، سازمان امور عشایرایران و دفترامورمناطق محروم کشور و بنیاد مسکن انقلاب اسلامی با مسئولیت وزارت جهاد کشاورزی تصویب و جهت اجرا ابلغ میگردد. دبیرخانه کمیسیون در سازمان امورعشایرایران خواهد بود.
تبصره- مطالعات تفصیلی - اجرایی و برنامه ریزی، توسط امور عشایر استان ها و در صورت لزوم سازمان امور عشایر ایران انجام میگیرد. دستور العمل های مورد نیاز جهت اجرای مفاد این تبصره توسط سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور و با مشارکت دستگاه های اجرایی ذی ربط تهیه وابلاغ خواهد شد.
ماده 4 - حمایت از عشایر دواطلب اسکان با استفاده از نتایج مطالعات انجام شده و برنامه راهبردی توسعه جامع مناطق عشایری در دو زمینه اسکان در کانون های خود جوش دارای قابلیت توسعه و کانون های هدایتی انجام میشود
ماده 5 - کلیه دستگاه های اجرایی ذی ربط موظفند درتنظیم بودجه سنواتی و تدوین اهداف کمی برنامه های کوتاه مدت و میان مدت با اختصاص اعتبارات متناسب با جمعیت عشایر، نسبت به انجام وظایف مربوط به حوزه مسئولیت خود در قبال مناطق عشایری اقدام نمایند. مسئولیت نظارت بر حسن اجرای این امر به عهده سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور میباشد
ماده 6 - سازمان امورعشایرایران موظف است به طور سالانه فهرست مراکز جمعیتی عشایراسکان یافته را تهیه و به وزارت کشور اعلام نماید. وزارت کشور موظف است حداکثر ظرف شش ماه پس از وصول فهرست، نسبت به شناسایی و انطباق آن با قانون تقسیمات کشوری اقدان نماید
ماده 7 - تشکل های مردمی و غیر دولتی مرتبط با فعالیت های تولیدی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی عشایر، توانمند سازی جوامع محلی وبومی و حفاظت از محیط زیست با ارایه کمک های فنی و اعتباری در مناطق عشایری، توسط دستگاه های اجرایی و سازمان های ذی ربط مورد حمایت قرار خواهند گرفت
ماده 8- وزارتخانه های جهاد کشاورزی ونیرو مکلفند به منظور تسریع در ساماندهی به اسکان عشایر داوطلب، میزان متناسبی از اراضی موات و مراتع ملی متعلق به دولت در پایاب سدهای ساخته شده و یا در دست احداث را با تامین آب مورد نیازدر جهت اجرای این آییننامه به عشایراختصاص دهند
ماده 9 - نرخ کار مزد تسهیلات بانکی به میزان حداقل و بخشودگی یا معافیت های مالیاتی معادل حداکثر معمول در مناطق توسعه نیافته و کمترتوسعه یافته در کانون های اسکان عشایر لحاظ خواهد شد
ماده 10- برای بازشناسی و پالایش آمارعشایر کوچنده ازاشکال و انواع دیگر زندگی عشایری، در آغاز برنامه چهارم توسعه، مرکز آمار ایران، آمارگیری یا سرشماری بازشناسی عشایر را انجام دهد. اعتبار مورد نیاز برای انجان سرشماری را سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور تامین و تخصیص خواهد داد
ماده 11 - ساماندهی عشایر کوچنده شامل ساماندهی کوچ، ایجاد اشتغال پایدار، ارتقای شاخص های برخورداری و خدمات عمرانی و زیربنایی میباشد.
تبصره 1- ساماندهی کوچ شامل تدوین و تنظیم تقویم کوچ، نظارت بر نحوه چرای دام، تامین آب شرب، خدمات آموزشی، فرهنگی و بهداشتی - درمانی، خدمات دام پزشکی، کمک به تامین علوفه، حفظ امنیت در استقرارگاه های ییلاقی و قشلاقی، ایل راه ها و مسیرهای کوچ، مرمت و نگهداری ایل راه ها، ایجاد تاسیسات لازم برای ارایه خدمات حین کوچ و تجهیز مسیرهای کوچ میباشد
تبصره 2 - ایجاد اشتغال پایدار برای عشایر کوچنده شامل:
1- شناسایی اراضی موات و مراتع مستعد تغییر کاربری در عرصه سامان های عرفی و قلمرو عشایر به منظور واگذاری قطعی به عشایر جهت اجرای طرح های مرتع داری، تولیدی و تامین تسهیلات بانکی مورد نیاز
2- آموزش، ترویج وتامین تسهیلات بانکی مورد نیاز مربوط به نحوه احیا، اصلاح و بهره برداری از مراتع، زراعت، باغبانی و روش های نوین دامپروری و پرواربندی، توسعه بیمه دام عشایر و خدمات بهداشت دام و دامپزشکی و تعاونی های عشایری و سایر تشکل های غیر دولتی عشایری برای اجرای مفاد این تبصره در اولویت خواهند بود
3- اجرای طرح های تجهیز منابع آب وخاک و حمایت از اجرای طرح های توسعه زراعت، باغداری و سایر فعالیت ها (پرورش ماهی، کشت و فرآوری گیاهان دارویی و صنایع دستی) جهت تنوع بخشی به اقتصاد عشایر
4- اجرای طرح های جامع گردشگری طبیعی به عنوان اشتغال پایدار
تبصره 3- به منظور ارتقای شاخص های توسعه انسانی در جامعه عشایر کوچنده اقدام زیرصورت میگیرد:
1- ارتقای شاخص برخورداری ازآموزش رسمی با ایجاد و توسعه آموزشگاه ها به صورت ثابت و سیار و نیمه سیار در دوره تحصیلی مورد نیاز و ایجاد و توسعه آموزشگاه های شبانه روزی در مراکزجمعیتی و عشایر و نیز ایجاد ساختار تشکیلاتی و فناوری متناسب برای آموزش های نیمه حضوری و از راه دور
2 - ارتقای دانش فنی و مهارت ها در جامعه عشایری از طریق ارایه آموزش های فنی - حرفه ای، صنایع مرتبط با بخش کشاورزی و ایجاد تاسیسات و تجهیز مراکز آموزش و ترویج در مناطق عشایری
3- ارتقای شاخص های بهداشتی از طریق آموزش و ترویج، توسعه خدمات بهداشتی - درمانی، بیمه و خدمات اجتماعی در مناطق ییلاقی، قشلاقی و مسیر کوچ
4- تامین کالاهای اساسی، نهادهای تولیدی مورد نیازعشایر در محل استقرارشان در ییلاق و قشلاق
5- تامین سوخت مورد نیاز عشایر در محدوده دسترسی مناسب نسبت به محل استقرار آنان
6- احداث، تکمیل، نگهداری و مرمت ایل راه های عشایری
7- ایجاد مراکزآ موزشی، بهداشتی - درمانی، فرهنگی، پست و مخابرات، پاسگاه نیروی انتظامی و پایگاه بسیج عشایری در محدوده استقرار ییلاقی و قشلاقی عشایر
ماده 12- هماهنگی بین دستگاه های ذی ربط در استان های عشایری برای اجرای ساماندهی، رعایت اولویت بندی وزمان بندی اقدامات و نیز بهبود و استمرار خدمات رسانی به عشایر به عهده استانداران استان های ذی ربط میباشد
ماده 13- شورای برنامه ریزی و توسعه استان مکلف است بخشی از اعتبارات دستگاه های اجرایی ذی ربط را حداقل به تناسب جمعیت و نیازهای جامعه عشایری استان به ارایه خدمات و اجرای طرح های عمرانی مورد نیاز عشایر اختصاص دهد
ماده 14 - اصلاح، بهبود و تقویت ساختارتشکیلاتی سازمان امورعشایرایران، متناسب با اساسنامه، ویژگی های خاص جامعه عشایری و قطب های کوچ و استقرار عشایر، به منظور اجرای تکالیف، وظایف ومسئولیت های قانونی این سازمان در ساماندهی عشایر برای افزایش اثربخشی فعالیت ها و ارتقای شاخص های توسعه در جامعه عشایری
تبصره- وزارت جهاد کشاورزی نسبت به بررسی و اصلاح ساختار سازمان امور عشایر اقدام نموده و پیشنهادهای لازم را به سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور ارایه مینماید
ماده 15- با توجه به محرومیت مضاعف مناطق عشایری، تخصیص یارانه های مناسب، استفاده از اعتبارات مربوط به مناطق کمتر توسعه یافته و ردیف های خاص - علاوه بر اعتبارات ملی و استانی دستگاه ها - برای اجرای برنامه ساماندهی عشایر اولویت دارد
ماده 16- هماهنگی به منظور نیاز سنجی و انجام وظایف مندرج در جدول پیوست این آییننامه (برنامه ای و سنواتی) توسط دستگاه های ذی ربط در مناطق عشایری به عهده وزارت جهاد کشاورزی (سازمان امور عشایر ایران) میباشد
ماده 17 - دستگاه های اجرایی ذی ربط موظف هستند گزارش عملکرد خود را به طورسالانه تهیه و به شورای عالی عشایر منعکس نمایند. « دبیرخانه شورای عالی عشایر» - مستقر در سازمان امور عشایر - وظیفه پیگیری تهیه گزارش ها را به عهده دارد.
ماده 18 - این آییننامه از تاریخ ابلاغ لازم الاجرا خواهد بود.
محمدرضا عارف - معاون اول رئیس جمهور