| شماره دادنامه: 140431390002201099 تاریخ دادنامه: 1404/08/27 شماره پرونده: 0300128 مرجع رسیدگی: هیات عمومی دیوان عدالت اداری شاکی: آقای صادق خلیلی طرف شکایت: دانشگاه تهران موضوع شکایت و خواسته: ابطال بند اول شیوه نامه تطبیق دروس معافی مقاطع مختلف تحصیلی دانشگاه تهران مصوّب 1398/04/11 گردش کار: شاکی به موجب دادخواستی ابطال بند اول شیوه نامه تطبیق دروس معافی مقاطع مختلف تحصیلی دانشگاه تهران مصوّب 1398/04/11 را خواستار شده و در جهت تبیین خواسته اعلام کرده است که: " در بند 1 شیوه نامه مورد شکایت هیچ گونه تعریفی برای دانشگاه های سطح یک و دو بیان نشده است در نتیجه راه برای معاونت آموزش دانشگاه تهران باز شده است تا هر گونه تفسیر سلیقه ای از این شیوه نامه داشته باشد تا به حدی که دوره آموزشی یک دانشگاه را دانشگاه مستقلی قلمداد کرده و از ردیف دانشگاه های سطح یک و دو کشور خارج گرداند. بالاتر از آن، بند 1 شیوه نامه مورد شکایت با بندهای 3 و 9 اصل سوم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران مغایرت دارد. همان گونه که بند 3 اصل سوم قانون اساسی بیان می کند: «دولت جمهوری اسلامی ایران موظّف است برای نیل به اهداف مذکور در اصل دوم، همه امکانات خود را برای آموزش و پرورش و تربیت بدنی رایگان برای همه، در تمام سطوح و تسهیل و تعمیم آموزش عالی به کار برد.» تفاسیری که از بند 1 این شیوه نامه به عمل می‌آید عملاً سبب سنگ اندازی در تسهیل و تعمیم آموزش عالی می‌باشد. بند 9 اصل سوم قانون اساسی نیز بیان می کند: «دولت جمهوری اسلامی ایران موظّف است برای نیل به اهداف مذکور در اصل دوم، همه امکانات خود را برای رفع تبعیضات ناروا و ایجاد امکانات عادلانه برای همه، در تمام زمینه های مادی و معنوی به کار برد» بند 1 این شیوه مامنی برای تبعیض ناروا بین گذرانندگان واحدهای تحصیلی در دانشگاه های معتبر کشور شده است. با توجه به آن که وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، آیین‌نامه آموزشی دوره کارشناسی ارشد مورخ 1394/08/10 را به تصویب رسانده، شورای آموزشی دانشگاه تهران چه شانی برای قانون گذاری در همین راستا در مخالفت با آیین‌نامه ذکر شده داراست؟ در نتیجه تصویب این بند از شیوه نامه خارج از حدود اختیار شورای آموزشی دانشگاه تهران می‌باشد. در تاریخ 1402/02/12 هیات عمومی دیوان عدالت اداری در دادنامه 140231390000312133 قسمتی از شیوه نامه معادل سازی واحد های درسی در دوره های کارشناسی ارشد و دکترا مصوّب 1397/07/24 شورای آموزشی دانشگاه تربیت مدرس را که موضوعاً مشابه با شیوه نامه مورد درخواست اینجانب بود، مورد ابطال قرار داده است. لذا با توجه به جمیع موارد ذکر شده تقاضامندم بند یک شیوه نامه تطبیق دروس معافی مقاطع مختلف تحصیلی دانشگاه تهران مصوّب 1398/04/11 مورد ابطال واقع شود. در ضمن ادعایی در رابطه با خلاف شرع بودن مقرره مورد شکایت ندارم." متن مقرره مورد شکایت به شرح زیر است: "آیین‌نامه ها و شیوه نامه های جامع آموزشی دوره های تحصیلی دانشگاه تهران «شیوه نامه تطبیق دروس معافی مقاطع مختلف تحصیلی» این شیوه نامه به منظور جلوگیری از تکرار دروس، چگونگی تطبیق و معادل سازی واحدهای درسی را مشخص می کند که دانشجو در دانشگاه تهران یا یکی از دانشگاه های سطح یک و دو گذرانده است. 1- دروس معافی، دروسی هستند که دانشجو پیش از ورود به دانشگاه تهران در «مقاطع کارشناسی و کارشناسی ارشد در یکی از دانشگاه های سطح یک یا دو» و در «مقطع دکترا در یکی از دانشگاه های سطح یک» در همان مقطع، گذرانده است. تبصره: بررسی و پذیرش دروس معافی، تنها برای دانشجویانی امکان پذیر است که در دانشگاه قبلی از طریق آزمون سراسری یا با استفاده از تسهیلات پذیرش بدون آزمون (استعدادهای درخشان) مورد تایید سازمان سنجش آموزش کشور باشد، پذیرفته شده باشند.. ............................ این شیوه نامه در 11 بند و یک تبصره در جلسه مورخ 1398/04/11 شورای آموزشی دانشگاه به تصویب رسید و برای دانشجویان ورودی سال تحصیلی 99-1398 و پس از آن لازم الاجرا است و شیوه نامه ها و دستورالعمل های مغایر با آن او بلااثر اعلام می‌شود." در پاسخ به شکایت مذکور، مدیرکل امور حقوقی دانشگاه تهران به موجب لایحه شماره 151/52191 مورخ 1404/02/31 به طور خلاصه توضیح داده است که: " همان طور که استحضار دارید، بر اساس تبصره 1 ماده 20 آیین‌نامه آموزشی دوره کارشناسی ارشد پیوسته مصوّب 1394/08/10 به شماره 162902/ و، معادل سازی و پذیرش واحدهای گذرانده شده دانشجو در موسسه قبلی طبق شیوه نامه مصوب موسسه امکان پذیر بوده است مصوبه مذکور در جلسه 866 مورخ 1394/07/04 به تصویب شورای عالی برنامه ریزی آموزشی رسیده است و برای دانشجویان سال تحصیلی 1394-1395 لازم الاجرا بوده است. در تاریخ 1397/03/01 آیین‌نامه دوره های تحصیلی کاردانی- کارشناسی- کارشناسی ارشد و دکترا تخصّصی (ویژه دانشگاه های سطح 1 و 2 دولتی) به استناد قانون اهداف، وظایف و تشکیلات وزارت علوم، تحقیقات و فناوری مصوّب 1383/05/18 مجلس شورای اسلامی و در اجرای مفاد ماده 2 سیاست ها و ضوابط اجرایی حاکم بر آمایش آموزش عالی در جمهوری اسلامی ایران (موسوم به طرح آزمایش) مصوّب 1394/12/18 شورای عالی انقلاب فرهنگی در دو بخش عمومی و اختصاصی تنظیم شده است. هدف از تدوین این آیین‌نامه، انتظام بخشیدن به امور تحصیلی دانشجویان از طریق تعیین چهارچوب قانونی برای اجرای هماهنگ یکپارچه و صحیح برنامه های آموزشی و پژوهشی دانشگاه ها و موسسه های آموزش عالی کشور به منظور تربیت نیروی انسانی متخصّص، متعهّد، آشنا با علم و آخرین دستاوردهای علمی و منطبق با نیازهای جامعه در راستای بهره گیری بهینه از ظرفیت های موجود برای ارتقای سطح کیفی آموزش و پژوهش در دوره کاردانی- کارشناسی- کارشناسی ارشد و دکترا تخصّصی بوده است. در آیین‌نامه اخیرالذکر در خصوص معادل سازی و پذیرش واحدهای درسی گذرانده شده دانشجو، مقرره ای پیش بینی نشده است. به عبارت دیگر آیین‌نامه فوق الذکر فاقد هرگونه حکمی در خصوص معادل سازی دروس گذرانده شده است. علی رغم این که دانشگاه تهران در این خصوص با تکلیفی مواجه نبوده است به منظور جلوگیری از تکرار دروس و چگونگی تطبیق و معادل سازی واحدهای درسی در شیوه نامه تطبیق دروس معافی مقاطع مختلف تحصیلی برای دانشجویان ورودی سال تحصیلی 1398-1399 توسط شورای آموزشی دانشگاه تصویب می‌گردد. در واقع دانشگاه با نگاهی مساعدت آمیز و علی رغم این که آیین‌نامه فاقد هرگونه حکمی در این خصوص بود، این اقدام ارفاقی را انجام داده است. چه بسا در صورت عدم تصویب شیوه نامه تطبیق دروس معافی مقاطع مختلف تحصیلی هیچ دانشجویی از تاریخ تصویب آیین‌نامه دوره های تحصیلی کاردانی- کارشناسی کارشناسی ارشد و دکترای تخصّصی (ویژه دانشگاه های سطح 1 و 2 دولتی) از این حق برخوردار نمی گردید. هر چند با تصویب آیین‌نامه یکپارچه مقرّرات آموزشی دوره های تحصیلی کاردانی- کارشناسی- کارشناسی ارشد- دکترای تخصّصی به شماره 154946/و مورخ 1402/06/27 در ماده 12 معادل سازی نمرات دروس گذرانده شده برای دانشجو انصرافی- اخراجی - تغییر رشته ای، انتقالی و یا تغییر رشته با انتقال با رعایت مواردی پیش بینی شده است. همچنان که در بالا ذکر شد، از زمان تصویب در آیین‌نامه دوره های تحصیلی کاردانی/ کارشناسی/ کارشناسی ارشد و دکترای تخصّصی ویژه دانشکده های سطح 1 و 2 دولتی مصوّب 1397 تا زمان تصویب آیین‌نامه یکپارچه مقرّرات آموزشی و دوره های تحصیلی کاردانی- کارشناسی- کارشناسی ارشد و دکترای تخصّصی مصوّب 1402 هیچ مقرره ای در خصوص معادل سازی و تطبیق دروس گذرانده شده وجود نداشته است بنابراین تصویب شیوه نامه مصوب با توجه به آیین‌نامه آموزشی دوره کارشناسی ارشد مصوّب شورای عالی برنامه ریزی که به قوّت خود باقی است نه تنها مغایرتی با مقرره اخیر الذکر ندارد بلکه این اقدام ارفاقی بوده و در راستای اجرای آیین‌نامه اخیر الذکر بوده است. بنابراین ادعای شاکی مبنی بر مغایرت شیوه نامه فاقد وجاهت قانونی می‌باشد و مصوبه شورای آموزشی دانشگاه همسو با آیین‌نامه دوره کارشناسی ارشد بوده و مغایرتی با قانون مذکور ندارد. ضمناً مصوبه دانشگاه تهران تحت هیچ عنوان از مصادیق تبعیض ناروا نمی‌باشد. همان طور که ریاست معظّم و قضات دیوان عدالت نیز به خوبی واقفند حقوق و قانون مملو از اصل و استثنا است به همین علت نیز با شایع شدن تخصیص و استثنا با عبارت فقهی «ما من عام الّا و قد خصّ» رو به رو هستیم که هیچ عامی وجود ندارد که تخصیص نخورده باشد و هیچ اصلی بدون استثنا نیست. به عبارت دیگر ورود استثنا بر اصل و وضع تخصیص برای حکم عام، تبعیض محسوب نمی شود اگر این گونه بود قانونگذار به کرّات دست به تخصیص و استثنا نمی زد. هر استثنایی، تبعیض محسوب نمی شود و هر تبعیضی نیز تبعیض ناروا نمی‌باشد. برخی مواقع برابری نوعی تبعیض است تبعیض ناروا وقتی مصداق دارد که افراد مشمول حکم عام که در شرایط مساوی قرار دارند، بدون وجه مرجّح تجزیه و تفکیک شده و برخی را بدون وجه مرجّحی از شمول حکم عام خارج سازیم به همین جهت نیز در بند 9 اصل سوم قانون اساسی با اضافه شدن قید «ناروا» برای «تبعیض» (تبعیض ناروا)، دولت موظّف شده تا تنها از تبعیض هایی رفع اثر نماید که ناروا است بر این اساس، حتی اگر ورود استثنا بر اصل و تخصیص حکم عام در ذات و ماهیت خود، متضمّن تبعیض باشد، اما چون برخی از افراد مشمول حکم کلی دارای ویژگی و شرایطی خاص هستند، مقنّن آنان را با وضع استثنا و تخصیص از شمول حکم عام خارج می سازد؛ بدیهی است چنین ترتیبی تبعیض ناروا به شمار نمی آید در غیر این صورت، قانونگذار در قوانین متعدّد خود به این تبعیض دست نمی زد. همچنان که آن مقام محترم استحضار دارند براساس اصل 30 قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران دولت موظّف است وسایل آموزش و پرورش رایگان را برای همه ملّت تا پایان دوره متوسطه فراهم سازد و وسایل تحصیلات عالی را تا سر حدّ خودکفایی کشور به طور رایگان گسترش دهد. این اصل صریحاً یا ضمناً هیچ گونه دلالتی مبنی بر این که تحصیل در مقاطع آموزش عالی به طور مطلق رایگان است، نداشته و مطابق این اصل دولت صرفاً متعهد به گسترش وسایل تحصیلات عالیه تا سر حدّ خودکفایی کشور است. اصل سی ام قانون اساسی و برخی اصول مشابه آن مسیر سیاست کلی نظام را تعیین می‌نماید و مقصود این است که دولت امکاناتی را که در اختیار دارد در کل رشته هایی که در قانون اساسی پیشنهاد شده به طور متعادل طبق قانون توزیع نماید بنابراین آموزش رایگان در حد امکان کلاً یا بعضاً باید فراهم شود و با عدم امکانات کلی دولت با رعایت اولویت ها مثل ترجیح مستضعفان و مستعدان بر دیگران اقدام می نماید. اصل 30 قانون اساسی به معنای الزام مطلق دولت به ارایه خدمات آموزشی رایگان در مقاطع تحصیلات عالیه نیست و آموزش رایگان در حد امکان کلاً یا بعضاً باید فراهم شود و دانشگاه تهران نیز امکانات تحصیل رایگان برای دانشجویان مقطع روزانه را فراهم نموده است. همچنان که در قانون تامین وسایل و امکانات تحصیل اطفال و جوانان ایرانی مصوّب سال 1353 مجلس شورای ملی نیز در هیچ یک از مواد این قانون به تعهّد دولت به فراهم ساختن موجبات تحصیل رایگان در مقاطع تحصیلات عالیه و دانشگاهی اشاره ای نشده است و صرفاً دولت متعهد به فراهم ساختن موجبات تحصیل اجباری و مجانی در مراحل تعلیمات ابتدایی و راهنمایی است و حتی تحصیلات دوره متوسطه نیز در صورتی مجّانی است که تحصیلات حرفه ای باشد (ماده 5 قانون مذکور) و تحصیلات دوره متوسطه که غیر حرفه ای باشد صرفاً برای کسانی که می خواهند در دستگاه های دولتی خدمت کنند مجّانی خواهد بود (ماده 6 این قانون). بنابراین نه تنها در این قانون به رایگان و مجّانی بودن تحصیلات عالیه و دانشگاهی هیچ گونه اشاره ای ندارد، حتی تحصیل در دوره متوسطه نیز به صورت مشروط رایگان و مجّانی است و نه به صورت مطلق. ماده (7) این قانون که دانشجویانی که از تحصیلات مجانی استفاده می نمایند، را به خدمت معادل دو برابر مدت تحصیل، متعهّد می نماید، نیز در مقام بیان تعهّد دانشجویانی استفاده کننده از آموزش رایگان است و صریحاً یا ضمناً هیچ گونه دلالتی بر تعهّد دولت به ارایه خدمات آموزش رایگان در مقاطع تحصیلات تکمیلی ندارد. مطابق این ماده، چنانچه دولت بخواهد آموزش رایگان ارایه دهد و دانشجویان نیز متمایل به استفاده از تحصیلات مجّانی باشند، متعهّدند دو برابر مدّت تحصیل رایگان خود به دولت خدمت نمایند و هیچ گونه دلالتی به تعهّد دولت به ارایه خدمت آموزش رایگان در مقاطع تحصیلات عالیه ندارد. بنابراین ادعای مغایرت مصوبه شورای آموزشی دانشگاه تهران با اصول قانون اساسی صحیح نمی‌باشد. با توجه به این که نامبرده دانشجوی دوره روزانه دانشگاه می‌باشد، سوال این است در صورت اعمال شیوه نامه مصوّب دانشگاه نامبرده با چه بار مالی مواجه می‌باشد که طی دادخواست تقدیمی، مصوبه دانشگاه را بر خلاف مقرّرات از جمله اصول قانون اساسی دانسته و به دلیل جلوگیری از آموزش رایگان، تقاضای ابطال آن را از آن مرجع تقاضا نموده است. با توجه به مراتب فوق و فقد ادّله و مستندات مرتبط و قاطع در متن دادخواست که بیانگر مغایرت میان مقرّرات مذکور با قوانین نمی‌باشد و نظر به این که ابطال مقرّرات آموزشی مورد اشاره، نظم و انتظام در مقرّرات آموزشی دانشگاه را دچار خلل خواهد ساخت، تقاضای رسیدگی و رد شکایت مورد استدعاست." هیات عمومی دیوان عدالت اداری در تاریخ 1404/08/27 با حضور رییس و معاونین دیوان عدالت اداری و روسا و مستشاران شعب دیوان تشکیل شد و پس از بحث و بررسی با اکثریت آراء به شرح زیر به صدور رای مبادرت کرده است. رای هیات عمومی با توجه به این که در رای شماره 140109970905810930 مورخ 1401/05/25 هیات عمومی دیوان عدالت اداری که در خصوص شکایت از مقرره‌ای مشابه مطرح شده بود، اعلام شده است که اجبار فارغ‌التحصیلان دانشگاه های دولتی، آزاد اسلامی، پیام نور و غیرانتفاعی به اخذ مجدّد دروس تخصّصی و پایه مشابه که در دانشگاه محل تحصیل سابق خود گذرانده‌اند، منجر به تحمیل هزینه اضافی بر آنها می‌شود و مستند به حکم مقرّر در ماده 4 قانون تنظیم بخشی از مقرّرات مالی دولت مصوّب سال 1380 و ماده 60 قانون الحاق برخی مواد به قانون تنظیم بخشی از مقرّرات مالی دولت (2) مصوّب سال 1393 اخذ هزینه مذکور فاقد مبنای قانونی اعلام گردید، لذا با عنایت به استدلال فوق که سابقاً در رای شماره 140009970905811296 مورخ 1400/05/05 هیات عمومی دیوان عدالت اداری نیز منعکس شده بود و با لحاظ این که عبارات مندرج در متن مقرره مورد شکایت فعلی بر لزوم گذراندن آن دسته از واحدهای درسی دلالت دارد که سابقاً دانشجو آنها را اخذ و به اتمام رسانده است، در نتیجه بند اول شیوه‌نامه تطبیق دروس معافی مقاطع مختلف تحصیلی دانشگاه تهران مصوّب 1398/04/11 خلاف قانون و خارج از حدود اختیار است و مستند به بند 1 ماده 12 و مواد 13 و 88 قانون دیوان عدالت اداری مصوّب سال 1392 از تاریخ تصویب ابطال می‌شود. این رای براساس ماده 93 قانون دیوان عدالت اداری (اصلاحی مصوّب 1402/02/10) در رسیدگی و تصمیم گیری مراجع قضایی و اداری معتبر و ملاک عمل است. / احمدرضا عابدی رییس هیات عمومی دیوان عدالت اداری |
رای شماره 140431390002201099 مورخ 1404/08/27 هیات عمومی دیوان عدالت اداری
◀
منبع