رای شماره 603 مورخ 1396/06/28 هیات عمومی دیوان عدالت اداری

بسم الله الرحمن الرحیم

شماره دادنامه: 603

تاریخ دادنامه: 28/6/1396

کلاسه پرونده: 95/130

مرجع رسیدگی: هیات عمومی دیوان عدالت اداری

شاکی: آقای مجید ملک پور به وکالت از خانم لیلا ملک پور

موضوع شکایت و خواسته: ابطال ماده 9 آیین‌نامه اجرایی قانون اصلاح تبصره (2) ماده واحده قانون اجازه پرداخت وظیفه و مستمری وراث کارمندان مصوب 28/9/1338 و برقراری حقوق وظیفه در مورد فرزندان و نوادگان اناث

گردش کار: آقای مجید ملک پور به وکالت از خانم لیلا ملک پور به موجب دادخواستی ابطال ماده 9 آیین‌نامه اجرایی قانون اصلاح تبصره (2) ماده واحده قانون اجازه پرداخت وظیفه و مستمری وراث کارمندان مصوب 28/9/1338 و برقراری حقوق وظیفه در مورد فرزندان و نوادگان اناث را خواستار شده و در جهت تبیین خواسته اعلام کرده است که:

"احتراماً، به استحضار می رسانم موکل از تاریخ 7/6/1357 با شماره مستمری 1543900018 از شعبه 16 سازمان تامین اجتماعی مستمری دریافت می کرده و در مقطعی به صورت قراردادی شاغل در شرکت ایران خودرو شده سپس بر اساس مدارک مضبوط در پرونده سازمان تامین اجتماعی در تاریخ 20/5/1391 تعدیل نیرو و از شرکت مذکور اخراج شده است. موکل با از دست دادن شغل خود در تاریخ 20/5/1391 مجدداً از آن تاریخ مستحق بهره مندی از حقوق مستمری موضوع بند ب قانون اصلاح تبصره 2 ماده واحده قانون اجازه پرداخت وظیفه مستمری وراث کارمندان مصوب 28/9/1338 و برقراری حقوق فرزندان و نوادگان اناث مصوب 2/10/1363 گردیده که به دلیل عدم حضور در کشور به جهت ادامه تحصیل، تقاضای دریافت حقوق مستمری خود را شخصاً در تاریخ 1/5/1393 تقدیم سازمان تامین اجتماعی (شعبه 16) کرده است ولی سازمان با استناد به ماده 9 آیین‌نامه قانون مذکور اعلام می‌دارد برقراری حقوق مسستمری از تاریخ مراجعه و تقاضا یعنی 1/5/1393 می‌باشد در حالی که این موضوع مغایر با اطلاق قانون مورد بحث که پرداخت مستمری و حقوق وظیفه به فرزندان و نوادگان اناث را علی الاطلاق منوط به نداشتن شغل و شوهر کرده می‌باشد. اکنون با عنایت به اینکه قانون فوق الذکر اطلاق دارد و ماده 9 آیین‌نامه با اطلاق آن مغایرت داشته و در واقع آن را مقید و مضیق نموده و این قید موجب تضییع حقوق ذی نفع گردیده است به استناد بند 1 ماده 12 و مواد 13 و 88 قانون تشکیلات و آیین دادرسی دیوان عدالت اداری از آن مقام استدعای رسیدگی و صدور حکم به ابطال ماده 9 آیین‌نامه مورد بحث را که از تاریخ تصویب مغایر با قانون مربوطه می‌باشد و نیز برقراری حقوق مستمری موکل از تاریخ 20/5/1391 که با از دست دادن شغل خود حائز شرایط بهره مندی از قانون مذکور شده را دارم. ضمناً مدیرعامل سازمان تامین اجتماعی در اجرای ماده 9 آیین‌نامه مذکور بخشنامه شماره 38764-5/5/1384 را صادر نمودند که هیات عمومی دیوان به موجب رای شماره 538-13/8/1392 آن را ابطال اعلام نمود. "

متن آیین‌نامه در قسمت مورد اعتراض به قرار زیر است:

" ماده 9- چنانچه سهم حقوق وظیفه یا مستمری هر یک از وراث به علت تمکن مالی یا تامین نفقه یا دارا بودن شغل و حرفه برقرار نشده و یا قطع گردیده باشد و بار دیگر افراد مذکور شرایط لازم را برای دریافت حقوق موضوع این آیین‌نامه احراز کنند. این حقوق از تاریخ تقاضای مجدد با رعایت مقررات این آیین‌نامه قابل پرداخت خواهد بود. "

در پاسخ به شکایت مذکور، سرپرست معاونت امور حقوقی دولت (حوزه معاونت حقوقی رئیس جمهور) به موجب لایحه شماره 15878-14/2/1396 پاسخ داده است که:

"مدیریت محترم دفتر هیات عمومی دیوان عدالت اداری

موضوع: لایحه دفاعیه

با سلام و احترام:

بازگشت به ابلاغیه شماره پرونده 9309980900000047811 (کلاسه 95/130)، در خصوص ارسال نسخه دوم دادخواست خانم لیلا ملک پور، موضوع درخواست ابطال ماده (9) آیین‌نامه اجرایی قانون اصلاح تبصره (2) ماده واحده قانون اجازه پرداخت وظیفه و مستمری وراث کارمندان مصوب 28 آذر ماه 1338 و برقراری حقوق وظیفه در مورد فرزندان و نوادگان اناث (مصوب 1363 مجلس شورای اسلامی) مطالب ذیل را به استحضار می رساند:

ماهیت:

1- برابر قانون اصلاح تبصره 2 ماده واحده قانون اجازه پرداخت وظیفه و مستمری وراث کارمندان مصوب 28 آذر ماه 1338 و برقراری حقوق وظیفه در مورد فرزندان و نوادگان اناث (مصوب 1363) مقرر گردیده است:

« ماده واحده: الف-.....

ب- حقوق وظیفه سهم فرزندان و نوادگان اناث کلیه مستخدمین وزارتخانه ها و موسسات و شرکتهای دولتی و شهرداریها و همچنین سازمانهای دولتی که شمول قانون بر آنها مستلزم ذکر نام است و مشمولین قانون استخدام نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران و قانون تامین اجتماعی که طبق قوانین و مقررات مربوطه برقرار شده یا بشود با رعایت کلیه قوانین و مقررات مورد عمل به شرط نداشتن شوهر و شغل قابل پرداخت می‌باشد.

تبصره1: حقوق وظیفه سهم فرزندان و نوادگان اناث که بر اساس قوانین قبلی به علت رسیدن به سن مقرر قطع شده است به شرط آن که شوهر و یا شغل نداشته باشند مشمول مقررات بند ب مذکور خواهد بود.

تبصره2: آیین‌نامه موضوع این ماده واحده توسط سازمان امور اداری و استخدامی کشور تهیه و به تصویب هیات وزیران خواهد رسید.»

آیین‌نامه اجرایی این قانون در سال 1364 به تصویب هیات وزیران رسیده است. برابر متن ماده 9 آیین‌نامه (مورد اعتراض شاکی) مقرر می‌گردد: « چنانچه سهم حقوق وظیفه یا مستمری هر یک از وراث به علت تمکن مالی یا تامین نفقه با دارا بودن شغل و حرفه برقرار نشده و یا قطع گردیده باشد و بار دیگر افراد مذکور شرایط لازم را برای دریافت حقوق موضوع این آیین‌نامه احراز کنند این حقوق از تاریخ تقاضای مجدد یا رعایت مقررات این آیین‌نامه قابل پرداخت خواهد بود.»

2- همان گونه که ملاحظه می‌گردد حکم مقرر در قانون صرفاً مربوط به سازمان تامین اجتماعی نبوده بلکه کلیه صندوقهای بیمه ای مورد اشاره را شامل می‌گردد لذا تدقیق هر چه بیشتر در رسیدگی به موضوع لازم است.

3- با توجه به اینکه مستمری مورد نظر درباره هر یک از فرزندان اناث که سابقاً برقرار بوده لیکن به علت تمکن مالی یا تامین نفقه یا دارا بودن شغل قطع و بار دیگر فرد مدعی دارا بودن شرایط قانونی لازم می‌باشد. لذا سازمانهای بیمه گر اصولاً در چنین مواردی از وقوع مجدد شرایط در ذینفع مطلع نبوده و اطلاع آن منوط به درخواست متقاضی و ارائه مدارک لازم است. بدیهی است در جهت حفظ تعادل منابع و مصارف بودجه ای صندوق ها و سازمان های بیمه گر (بند 3 ماده 7 قانون ساختار نظام جامع رفاه و تامین اجتماعی مصوب 1383) و اینکه ذینفع در چنین مواردی سابقه دریافت مستمری را داشته و به ضوابط مربوطه نیز آشنا می‌باشد و در صورت قطع مستمری و حصول شرایط جدید می‌تواند بلافاصله و مجدداً اقدام به ارائه درخواست خود نماید لذا در صورت تعلل در ارائه درخواست ذینفع در واقع به زبان خود اقدام نموده و در چنین شرایطی الزام سازمان بیمه گر به پرداخت مستری معوقه، مبتنی بر قاعده اقدام (اقدام ذینفع به ضرر خود) و لاضرر (اضرار به سازمان بیمه گر از جهت عدم امکان محاسبات بیمه ای و پیش بینی های لازم در حفظ تعادل منابع و مصارف صندوق) و نیز مفاد قانون ساختار نظام جامع رفاه و تامین اجتماعی نمی‌باشد در ضمن برابر اصل 40 قانون اساسی، ذینفع نمی تواند اعمال حق خود را وسیله اضرار به صندوق بیمه گر یا تجاوز به منافع عمومی قرار دهد.

4- علاوه بر این موارد، با توجه به اینکه قطع یا عدم برقراری مستمری مزبور به علت تمکن مالی یا تامین نفقه یا دارا بودن شغل ذینفع است. لذا با توجه به اصل استصحاب و عدم اقدام به موقع نامبرده در مطالبه مجدد مستمری اصولاً حکم به بقاء وضعیت سابق (تمکن مالی و...) تا تاریخ ارائه تقاضا داده می‌شود. بدیهی است با توجه به ماده 122 قانون تشکیلات و آیین دادرسی دیوان عدالت اداری مبنی بر رعایت ضوابط قانو ن آیین دادرسی مدنی، اجرای حکم مقرر در ماده 3 قانون اخیرالذکر (رعایت اصول حقوقی در رسیدگی به موضوعات مطروحه) مورد تاکید است.

در خاتمه با عنایت به موارد یاد شده و اینکه مصوبه مورد اشاره در چارچوب موازین قانونی مربوطه صادر گردیده صدور تصمیم شایسته مبنی بر رد شکایت مطروحه مورد استدعاست."

هیات عمومی دیوان عدالت اداری در تاریخ 28/6/1396 با حضور رئیس و معاونین دیوان عدالت اداری و روسا و مستشاران و دادرسان شعب دیوان تشکیل شد و پس از بحث و بررسی با اکثریت آراء به شرح زیر به صدور رای مبادرت کرده است.

رای هیات عمومی

در بند ب ماده واحده قانون اجازه پرداخت وظیفه و مستمری وراث کارمندان مصوب 28/9/1338 و برقراری حقوق وظیفه در مورد فرزندان و نوادگان اناث مصوب 4/11/1363 مجلس شورای اسلامی، پرداخت حقوق وظیفه و مستمری نسبت به فرزندان و نوادگان اناث علی الاطلاق به نداشتن شوهر و شغل منوط شده است. نظر به اینکه در ماده 9 آیین‌نامه اجرایی مورد شکایت، اعمال این حق از تاریخ تقاضا امکان پذیر اعلام شده و این قید، مغایر اطلاق مندرج در قانون فوق الذکر است و پیش از این نیز هیات عمومی دیوان عدالت اداری به همین جهت ماده 10 آیین‌نامه مذکور را طی رای شماره 490-489- 4/11/1389 ابطال کرده است، بنابراین ماده 9 آیین‌نامه مورد اعتراض به دلیل مغایرت با قانون یاد شده و مستند به بند 1 ماده 12 و ماده 88 قانون تشکیلات و آیین دادرسی دیوان عدالت اداری مصوب سال 1392 ابطال می‌شود.

محمدکاظم بهرامی - رئیس هیات عمومی دیوان عدالت اداری

منبع