تاریخ نظریه: 1404/11/29
شماره نظریه: 7/1404/647
شماره پرونده: 1404-7/2-647ح
استعلام:
نظر به اینکه بر اساس بند «ث» ماده 113 قانون برنامه پنجساله هفتم پیشرفت جمهوری اسلامی ایران مصوب 1403 و ماده 12 و ذیل آن و ماده 13 آییننامه اجرایی این بند مصوب 1403/12/26 هیات وزیران، گواهی انحصار وراثت صادره از سوی سازمان ثبت احوال ظرف ده روز از تاریخ ابلاغ قابل اعتراض در هیات حل اختلاف موضوع ماده 3 قانون ثبت احوال و رای هیات مذکور ظرف بیست روز از تاریخ ابلاغ قابل اعتراض در دادگاه صالح است، در خصوص مقررات یادشده، خواهشمند است به پرسشهای زیر پاسخ دهید:
1- چنانچه اعتراض به گواهی انحصار وراثت یا رای هیات حل اختلاف خارج از مهلت مقرر قانونی تقدیم شود، پذیرش و رسیدگی به این نوع اعتراض بر عهده کدام مرجع است؟
2- در صورتی که اعتراض به این گواهی و رای هیات حل اختلاف خارج از مهلت مقرر قانونی؛ اما مستند به جهات و معاذیر موجه از قبیل موارد مذکور در ماده 306 قانون آیین دادرسی دادگاههای عمومی و انقلاب در امور مدنی مصوب 1379 باشد، آیا میتوان به این معاذیر استناد کرد؟ در صورت مثبت بودن پاسخ، رسیدگی به این معاذیر بر عهده کدام مرجع است و مهلت جدید پس از رفع عذر چه مدتی است؟
3- هیات حل اختلاف صالح برای رسیدگی به اعتراض نسبت به گواهی انحصار وراثت صادر شده از سازمان ثبت احوال کشور، هیات مستقر در کدام حوزه است؟
4- آیا رسیدگی به اعتراض به رای هیات حل اختلاف موضوع ماده 3 قانون ثبت احوال مصوب 1355 با اصلاحات و الحاقات بعدی در دادگاه صالح، مستلزم تقدیم دادخواست و طرح دعوا به طرفیت سازمان ثبت احوال کشور است؟
5- چنانچه اعتراض ذینفع به گواهی انحصار وراثت متضمن ترافع و مستلزم اقامه دعوا از قبیل؛ اثبات نسب و تنفیذ وصیتنامه باشد، هیات حل اختلاف در خصوص اعتراض چه تصمیمی باید اتخاذ کند؟
نظریه مشورتی اداره کل حقوقی قوه قضاییه:
1 و 2- اولاً، به موجب بند «ث» ماده 113 قانون برنامه پنجساله هفتم پیشرفت جمهوری اسلامی ایران مصوب 1403 و مواد 12 و 13 آییننامه اجرایی این بند مصوب 1403/12/26 هیات وزیران، گواهی انحصار وراثت صادره از سوی سازمان ثبت احوال ظرف ده روز از تاریخ ابلاغ در هیات حل اختلاف موضوع ماده 3 قانون ثبت احوال قابل اعتراض است و رای هیات نیز ظرف بیست روز از تاریخ ابلاغ در دادگاه صالح قابل اعتراض است.
ثانیاً، در قانون ثبت احوال مصوب 1355 با اصلاحات و الحاقات بعدی و آییننامه طرز رسیدگی هیاتهای حل اختلاف اسناد ثبت احوال مصوب 1356/8/16 هیات وزیران و همچنین آییننامه صدرالذکر قابلیت پذیرش یا عدم پذیرش عذر موجه برای تقدیم اعتراض خارج از مهلت قانونی و رسیدگی یا عدم رسیدگی به این ادعا ذکر نشده است؛ اما موارد معاذیر قانونی تقدیم اعتراض به آراء خارج از مهلت مقرر در ماده 306 قانون آیین دادرسی دادگاههای عمومی و انقلاب در امور مدنی مصوب 1379 ذکر شده است.
نظر به اینکه، هدف از پذیرش معاذیر قانونی جلوگیری از تضییع حقوق اشخاص است که به لحاظ وجود موانعی که ایجاد و رفع آن خارج از اراده آنها است، قادر به اقدام در مهلت مقرر قانونی نبودهاند، به نظر میرسد معاذیر موجه؛ از قبیل مواد مندرج در ماده 306 قانون یادشده و استناد به آن در مرجع رسیدگی به اعتراض به گواهی انحصار وراثت (حسب مورد هیات حل اختلاف و یا دادگاه صالح) قابل پذیرش و رسیدگی است و در فرض پذیرش معاذیر قانونی، مهلت جدید اعطا نمیشود و بازه زمانی که عذر مورد نظر وجود داشته است، جزء مهلت محاسبه نمیشود.
3- نظر به اینکه وفق بند «ث» ماده 113 قانون برنامه پنجساله هفتم پیشرفت جمهوری اسلامی ایران مصوب 1403 و ماده 10 آییننامه اجرایی این بند مصوب 1403/12/26 هیات وزیران، گواهی انحصار وراثت ظرف بیست روز پس از ثبت واقعه وفات به وسیله سازمان ثبت احوال کشور؛ از طریق سامانه و به طرز متمرکز صادر میشود و با عنایت به ماده 3 قانون ثبت احوال مصوب 1355 با اصلاحات و الحاقات بعدی، هیات حل اختلاف اداره ثبت احوالی که سند وفات را تنظیم کرده است، مرجع رسیدگی به اعتراض به گواهی حصر وراثت صادره است.
4- اولاً، با توجه به اطلاق ماده 48 قانون آیین دادرسی دادگاههای عمومی و انقلاب در امور مدنی مصوب 1379، رسیدگی به اعتراض به رای هیات حل اختلاف موضوع ماده 3 قانون ثبت احوال مصوب 1355 با اصلاحات و الحاقات بعدی و ماده 12 آییننامه صدرالذکر، در خصوص گواهی انحصار وراثت، مستلزم تقدیم دادخواست است.
ثانیاً، نظر به اینکه اعتراض به گواهی انحصار وراثت ناظر به اقدام اداره ثبت احوال است، این اداره باید طرف دعوا قرار گیرد.
5- اولاً، اظهارنظر در مواردی از قبیل اثبات نسب و تنفیذ وصیتنامه (عادی) از جمله امور ترافعی و در صلاحیت مرجع قضایی و خارج از صلاحیت هیات حل اختلاف موضوع ماده 3 قانون ثبت احوال مصوب 1355 با اصلاحات و الحاقات بعدی و ماده 12 آییننامه صدرالذکر است؛ بنابراین در فرض سوال، چنانچه اعتراض ذینفع به گواهی انحصار وراثت متضمن و مستلزم اقامه دعوا از قبیل موارد فوق باشد، هیات حل اختلاف صلاحیت رسیدگی به این موارد را ندارد و رسیدگی به آن، مستلزم اقامه دعوا در مرجع قضایی صالح است؛ بنابراین هیات حل اختلاف نسبت به رد اعتراض، اتخاذ تصمیم میکند.
ثانیاً، با توجه به موارد قطعیت گواهی انحصار وراثت به شرح مذکور در بندهای ماده 17 آییننامه اجرایی بند «ث» ماده 113 قانون برنامه پنجساله هفتم پیشرفت جمهوری اسلامی ایران (موضوع صدور گواهی انحصار وراثت توسط سازمان ثبت احوال کشور) مصوب 1403/12/26 هیات وزیران و با لحاظ ماده 18 این آییننامه که مقرر میدارد: «در صورت صدور حکم قطعی از سوی مراجع قضایی در مواردی از قبیل اثبات یا نفی نسب که موثر بر مفاد گواهی انحصار وراثت باشد، مرجع قضایی مکلف است رای مذکور را به سازمان اعلام کند. سازمان نیز مکلف است بر اساس رای مرجع قضایی گواهی انحصار وراثت اصلاحی را صادر و به وراث و. .. ابلاغ کند»، فرض اصلاح گواهی حصر وراثت قطعی از سوی سازمان ثبت احوال کشور به رسمیت شناخته شده است. بر این اساس، در فرض سوال، ابتدا باید در مرجع صالح قضایی دعوایی که موثر بر گواهی انحصار وراثت است؛ از قبیل تنفیذ وصیتنامه، مطرح شود و پس از قطعیت رای مطابق ماده 18 یادشده، رای قطعی به سازمان ثبت احوال کشور ارسال شود و این سازمان بر مبنای رای قطعی که موثر در گواهی مذکور است، گواهی انحصار وراثت اصلاحی را صادر و ابلاغ کند؛ بنابراین ضرورتی به اعتراض به گواهی انحصار وراثت در هیات حل اختلاف نیست.