شاخص های ارزیابی علم و فناوری

شورای عالی انقلاب فرهنگی در جلسه 510 مورخ 1381/10/24، در اجرای بند 6 وظایف این شورا، شاخص‎های ارزیابی علم و فناوری را به این شرح تصویب کرد:

مقدمه
علم و فناوری زیربنای توسعه پایدار هر کشور محسوب می‏شود. از اینرو ارزیابی بخش علم و فناوری در سطح بین المللی به عنوان فرایندی رو به رشد مورد توجه قرار گرفته است. تجارب ارزیابی از علم و فناوری در کشورهای دنیا متفاوت است، لیکن آنچه در بیشتر کشورها مشترک می‌باشد تعیین شاخص‏های ارزیابی به منظور سنجش میزان رشد علم و فناوری است. این شاخص‏ها معمولاً در گزارش‎های سالانه سازمان‏ها و مجله‎های معتبر بین‏المللی به منظور مقایسه و مشخص نمودن وضع علم و فناوری کشورها استفاده می‏شود.
با توجه به گزارش‏های بین‏المللی و مطالعات و تجربیات مربوط به وضعیت علمی و پژوهشی کشور، عنوان‎های شاخص‎های ارزیابی علم و فناوری در دو سطح کلان و خرد و شاخص‎های کیفی به شرح زیر تعیین می‎شود:

الف - شاخص‎های کلان ارزیابی علم و فناوری (1)
-عنوان‎های شاخص‏های کلان ارزیابی علم و فناوری چگونگی ارزیابی بخش علم و فناوری کشور را به صورت کلی و فراتر از دستگاهها و سازمان‏های مربوط به این بخش تعیین می‏کند. ارزیابی براساس این شاخص‏ها باید روند عمومی بخش علم و فناوری کشور و موقعیت نسبی آن را در عرصه بین‏المللی مشخص کند.

1) - ارزیابی براساس شاخصهای مزبور در یک سال و نیز در یک برنامه توسعه انجام می‎شود.

1- شاخص‏های انسانی(2)

2)- شاخص‎های انسانی به تفکیک جنسیت (زن و مرد) می‎باشند.

1-1 تعداد محققان در یک میلیون نفر جمعیت.

1-2- تعداد کل شاغلان تحقیقاتی در یک میلیون نفر جمعیت.

1-3- درصد محققان از کل شاغلان تحقیقاتی.

1- 4 - درصد محققان مراکز دولتی از کل محققان.

1- 5 - درصد شاغلان تحقیقاتی مراکز دولتی از کل شاغلان تحقیقاتی.

1- 6- درصد محققان در بخش‏های مختلف تحقیقات از کل شاغلان تحقیقاتی.

1- 7 - درصد کارشناسان پژوهشی از کل شاغلان تحقیقاتی.

1- 8 - درصد تکنیسین های شاغل در تحقیقات از کل شاغلان تحقیقاتی.

1- 9- تعداد شاغلان تحقیقاتی برحسب استان های کشور.

1- 10- تعداد و درصد محققان برحسب رشته تخصصی.

1- 11- درصد رشد تعداد محققان.

1- 12- تعداد نیروهای پشتیبانی و خدماتی تحقیقات.

2- شاخص‏های مالی

2-1- کل اعتبارات تحقیقاتی.

2-2- درصد رشد اعتبارات تحقیقاتی(3)

3) - منظور از اعتبارات تحقیقاتی، اعتبارت تخصیص یافته و منظور از درآمدها و هزینه‎های تحقیقاتی، درآمدها و هزینه‎های تحقق یافته می‎باشد.

2-3- درصد اعتبارات تحقیقاتی از تولید ناخالص ملی (GNP).

2-4- درصد اعتبارات دولتی تحقیقات از بودجه عمومی دولت.

2-5- درصد اعتبارات دولتی تحقیقات از کل اعتبارات تحقیقاتی.

2-6- درصد درآمدهای تحقیقاتی از کل هزینه‏های تحقیقاتی.

2-7- درصد هزینه‏های تحقیقاتی از کل اعتبارات تحقیقاتی مصوب.

2-8- درصد اعتبارات تحقیقات کاربردی و توسعه‏ای از کل اعتبارات تحقیقاتی.

2-9- درصد اعتبارات تحقیقات بنیادی از کل اعتبارات تحقیقاتی.

2-10- درصد اعتبارات بخش‎های مختلف تحقیقات از کل اعتبارات تحقیقاتی و رشد اعتبارات هر بخش.

2-11- درصد اعتبارات پشتیبانی تحقیقات به تفکیک عمرانی و پرسنل دفتری خدماتی از کل اعتبارات تحقیقاتی.

2-12- درصد هزینه‏های پرسنلی تحقیقات از کل اعتبارات تحقیقاتی.

2-13- کل هزینه مربوط به خرید و انتقال فناوری.

2-14- کل درآمد حاصل از فروش و انتقال فناوری.

3- شاخص‏های ساختاری

3-1- تعداد مراکز تحقیقاتی.

3-2- نسبت مراکز تحقیق و توسعه (4) به کل مراکز تحقیقاتی.

4) - منظور از مراکز تحقیق و توسعه و مراکز تحقیقات علمی مراکزی است که دارای مجوز رسمی می‎باشند.

3-3- نسبت مراکز تحقیقات علمی به کل مراکز تحقیقاتی

3-4- نسبت مراکز تحقیقاتی غیردولتی به کل مراکز تحقیقاتی.

3-5- تعداد تفاهم نامه‏های اجرا شده به تفکیک ملی و بین‏المللی.

3-6- تعداد پایگاه‏ها و شبکه‏های رایانه‏ای اطلاع‏رسانی علمی و مرتبط با شبکه‎های اینترنت.

3-7- نسبت مراکز تحقیقاتی در هر یک از گروههای تخصصی علمی(5)به تفکیک.

5) - منظور از گروههای تخصصی علمی گروههای هشتگانه شورای عالی برنامه‏ریزی شامل گروههای فنی و مهندسی، علوم پایه، علوم انسانی، علوم تجربی، کشاورزی، پزشکی و هنر می‌باشد.

3-8- نسبت مراکز تحقیقاتی دولتی در هر یک از گروههای تخصصی علمی.

3-9- تعداد پارک ها و شهرک‏های تحقیقاتی و فناوری.

3-10- تعداد انجمن‎های علمی.

4- شاخص‏های عملکردی

4-1- تعداد طرحهای تحقیقاتی مصوب و فعال(1)به تفکیک بنیادی، کاربردی و توسعه‏ای

1)- منظور از طرح تحقیقاتی فعال، طرح تحقیقاتی تصویب شده، تامین اعتبار شده و در حال اجرا می‏باشد.

4-2- تعداد طرحهای تحقیقاتی پایان یافته که نتایج آن مورد استفاده قرار گرفته است.

4-3- تعداد طرحهای تحقیقاتی پایان یافته به تفکیک بنیادی، کاربردی و توسعه‏ای.

4-4- درصد طرحهای تحقیقاتی بنیادی از کل طرحهای تحقیقاتی فعال.

4-5- درصد طرحهای تحقیقاتی کاربردی و توسعه ای از کل طرحهای تحقیقاتی فعال.

4-6- تعداد مقالات منتشر شده در مجلات معتبر علمی - ترویجی و علمی - پژوهشی ایرانی به تفکیک.

4-7- تعداد مقالات منتشر شده در مجلات معتبر علمی خارجی.

4-8- تعداد مقالات منتشر شده در مجموعه مقالات کامل همایش های معتبر علمی داخلی.

4-9- تعداد مقالات منتشر شده در مجموعه مقالات کامل همایش های معتبر علمی خارجی.

4-10- تعداد اختراعات و اکتشافات به ثبت رسیده.

4-11- تعداد ارجاعات به مقالات علمی منتشر شده.

4-12- تعداد کتب علمی تخصصی تالیف شده و انتشار یافته توسط دانشگاهها و مراکز تحقیقاتی و ناشران معتبر علمی.

4-13- تعداد قراردادهای خرید و انتقال فناوری.

4-14- تعداد قراردادهای فروش و انتقال فناوری.

5- شاخص‏های بهره‏وری
5-1- نسبت تعداد مقالات منتشر شده به صد نفر محقق به تفکیک بندهای 4 - 6 تا 4 - 9
5-2- نسبت اعتبارات تحقیقاتی به تعداد محققان و شاغلان تحقیقاتی به تفکیک.
5-3- نسبت اعتبارات تحقیقاتی به تعداد کل طرحهای تحقیقاتی پایان یافته.
5-4- نسبت تعداد محققان به تعداد مراکز تحقیقاتی.
5-5- نسبت اعتبارات تحقیقاتی به تعداد مراکز تحقیقاتی.
5-6- نسبت تعداد طرحهای تحقیقاتی فعال به تعداد مراکز تحقیقاتی.
5-7- نسبت تعداد طرحهای تحقیقاتی فعال به صد نفر محقق.
5-8- نسبت کل اعتبارات تحقیقاتی به تعداد محققان.
5-9- نسبت کل اعتبارات تحقیقاتی به یک میلیون نفر جمعیت کشور و به کل جمعیت کشور.
5-10- نسبت تعداد طرحهای تحقیقاتی پایان یافته به طرح های تحقیقاتی مصوب.
5-11- نسبت تعداد طرحهای تحقیقاتی پایان یافته که نتایج آن مورد بهره برداری قرار گرفته به کل طرحهای تحقیقاتی مصوب.

ب - شاخص‏های خرد ارزیابی علم و فناوری
-عنوان‎های شاخص‏های خرد ارزیابی علم و فناوری، چگونگی ارزیابی دستگاهها و سازمانهای مربوط به بخش علم و فناوری و نحوه مقایسه آنها را با هم معین می کند. ارزیابی براساس این شاخص ها باید در نهایت به رتبه بندی دستگاهها و سازمانهای موجود دراین بخش منجر شود.
این شاخص ها، دانشگاه، پژوهشگاه، مرکز تحقیقاتی، پژوهشکده، سازمان تحقیقاتی و گروه تحقیقاتی دارای تشکیلات مستقل را مورد ارزیابی قرار می‎دهد.

1- شاخص‏های انسانی
1-1- تعداد محققان به تفکیک گروههای تخصصی و مدرک علمی.
1-2- تعداد کل شاغلان تحقیقاتی به تفکیک گروههای تخصصی.
1-3- تعداد کارشناسان پژوهشی.
1-4- تعداد تکنیسین‏های شاغل در تحقیقات.
1-5- درصد شاغلان تحقیقاتی از کل کارکنان.
1-6- تعداد دانشجویان دوره های تحصیلات تکمیلی به تفکیک مقاطع کارشناسی ارشد و دکتری.

2- شاخص‏های مالی
2-1- کل اعتبارات تحقیقاتی.
2-2- درصد اعتبارات دولتی تحقیقات از کل اعتبارات تحقیقاتی.
2-3- درصد اعتبارات غیردولتی تحقیقات از کل اعتبارات تحقیقاتی.
2-4- درصد کمک ها و درآمدهای تحقیقاتی از کل اعتبارات تحقیقاتی به تفکیک.
2-5- درصد اعتبارات تحقیقات کاربردی و توسعه ای از کل اعتبارات تحقیقاتی.
2-6- درصد اعتبارات تحقیقات بنیادی از کل اعتبارات تحقیقاتی.
2-7- درصد کل اعتبارات تحقیقاتی از کل اعتبارات.
2-8- درصد اعتبارات پشتیبانی تحقیقات به تفکیک عمرانی و پرسنل دفتری خدماتی از کل اعتبارات تحقیقاتی.
2-9- درصد هزینه های پرسنلی از کل اعتبارات و از اعتبارات تحقیقاتی.
2-10- درآمد حاصل از فروش و انتقال فناوری.

3- شاخص‏های ساختاری
3-1- تعداد تفاهم نامه ها با سایر مراکزعلمی و تحقیقاتی برای انجام برنامه‏ها و پروژه‏های مشترک تحقیقاتی.
3-2- تعداد رشته ها و گروههای علمی - تحقیقاتی به تفکیک.
3-3- تعداد قطب های تحقیقاتی (کانون های عالی تحقیقی نمونه).
3-4- تعداد مراکز تحقیقاتی.
3-5- داشتن پایگاهها و شبکه های رایانه ای اطلاع رسانی علمی و ارتباط با شبکه های اینترنت.
3-6- تعداد کتابهای علمی و منابع اطلاع رسانی.
3-7- تعداد عناوین مجلات معتبر علمی داخلی و خارجی.
3-8- داشتن ارزیابی درونی منظم.

4- شاخص‏های عملکردی
4-1- تعداد طرحهای تحقیقاتی فعال.
4-2- تعداد طرحهای تحقیقاتی پایان یافته که نتایج آن مورد استفاده قرار گرفته است.
4-3- تعداد طرحهای تحقیقاتی پایان یافته به تفکیک بنیادی، کاربردی و توسعه ای.
4-4- درصد طرحهای تحقیقاتی بنیادی از کل طرحهای تحقیقاتی فعال.
4-5- درصد طرحهای تحقیقاتی کاربردی و توسعه ای از کل طرحهای تحقیقاتی فعال.
4-6- تعداد مقالات منتشر شده در مجلات معتبر علمی - ترویجی و علمی - پژوهشی ایرانی به تفکیک.
4-7- تعداد مقالات منتشر شده در مجلات معتبر علمی خارجی.
4-8- تعداد مقالات منتشر شده در مجموعه مقالات کامل همایش های معتبر علمی داخلی.
4-9- تعداد مقالات منتشر شده در مجموعه مقالات کامل همایش های معتبر علمی خارجی.
4-10- تعداد اختراعات و اکتشافات به ثبت رسیده.
4-11- تعداد قراردادهای تحقیقاتی اجرا شده با سایر مراکز علمی به تفکیک داخل و خارج.
4-12- تعداد اعضای هیات علمی که در راهنمایی دانشجویان تحصیلات تکمیلی مشارکت دارند.
4-13- تعداد اعضای هیات علمی که در انجام تحقیقات در سایر مراکز علمی و تحقیقاتی داخلی و خارجی همکاری داشته اند.
4-14- تعداد اعضای هیات علمی و یا محققانی که برای انجام تحقیقات از سایر مراکز دعوت شده‏اند.
4-15- تعداد کارگاههای علمی تخصصی برگزار شده
4-16- تعداد گردهمایی‎های علمی برگزار شده.
4-17- تعداد سخنرانی های علمی و جلسات مباحثه.
4-18- تعداد رتبه ها و افتخارات پژوهشی اخذ شده از جشنواره های علمی و پژوهشی ملی و بین‏المللی.
4-19- تعداد عناوین کتب و نشریات علمی منتشر شده.
4-20- تعداد قراردادهای فروش و انتقال فناوری.

5- شاخص‏های بهره‏وری
5-1- نسبت تعداد مقالات منتشر شده به تعداد محققان
5-2- نسبت اعتبارات تحقیقاتی به تعداد محققان و شاغلان تحقیقاتی به تفکیک.
5-3- نسبت اعتبارات تحقیقاتی به تعداد کل طرحهای تحقیقاتی پایان یافته.
5-4- نسبت تعداد طرحهای تحقیقاتی فعال به تعداد محققان.
5-5- نسبت تعداد طرحهای تحقیقاتی پایان یافته به طرح های تحقیقاتی مصوب.
5-6- نسبت تعداد طرحهای تحقیقاتی پایان یافته که نتایج آن مورد بهره برداری قرار گرفته به کل طرحهای تحقیقاتی مصوب.

ج - شاخص‏های کیفی ارزیابی علم و فناوری
شاخص‏های کیفی ارزیابی علم و فناوری، مولفه ها و مقولاتی از سامانه علم و فناوری ملی را مورد بررسی و پرسش قرار می دهد که تبیین کمی آنها دشوار یا غیر ممکن است. پاسخ به این پرسش ها باید به صورت تحلیلی و از طریق نظرخواهی از صاحبه نظران و مدیران علم و فناوری فراهم آید و نتایج ارزیابی براساس شاخص‏های آماری را تکمیل کند. این شاخص‏ها عبارتند از:
1- میزان تطبیق تحقیقات انجام شده در کشور با هدف های برنامه های توسعه.
2- فرآیند سیاستگذاری و تعیین راهبردهای علم و فناوری در کشور.
3- کیفیت ساماندهی و سازماندهی ملی علم و فناوری.
4- کیفیت نظام اطلاع رسانی علم و فناوری در کشور.
5 - توسعه ارتباطات بین‏المللی در زمینه علم و فناوری.
6 - میزان استفاده از نتایج تحقیقات در کشور.
7- گسترش فرهنگ و روحیه تحقیق در کشور و میزان اعتقاد به استفاده از تحقیق در برنامه‏‏ریزی‏های عمرانی و توسعه‏ای.
8- میزان مشارکت دانشمندان و محققان کشوردر تصمیم گیری امور مربوط به علم و فناوری.
9- نحوه مصرف بودجه های تحقیقاتی در کشور.
10- میزان ارائه خدمات و تسهیلات بخش دولتی در امور تحقیقاتی.
11- کیفیت انتقال فناوری از خارج به داخل کشور و انجام تحقیقات تطبیقی به منظور بومی کردن آن.
12- ارتباط بخش صنعت با مراکز تحقیقاتی (دانشگاهی و غیردانشگاهی).
13- میزان گرایش به مراکز تحقیقاتی غیردولتی و روند توسعه کمی و کیفی آنها.
14- کیفیت مدیریت مراکز تحقیقات.
15- منزلت اجتماعی و رضایت شغلی دانشمندان و محققان.
16- کیفیت مجلات علمی - پژوهشی کشور.
17- کیفیت کتابهای علمی.
18- کیفیت همایش‏های علمی و امکانات و تجهیزات مربوط جهت برگزاری همایشها در سطح بین‏المللی.
19- میزان توجه به ایجاد راهکارهای مناسب جهت جذب نخبگان و کاهش مهاجرت آنان.

تبصره کلیه دستگاههای اجرایی موظفند همکاری لازم را با هیات نظارت و ارزیابی فرهنگی و علمی شورای عالی انقلاب فرهنگی برای نیل به ارزیابی وضع فرهنگی، علمی، آموزشی و پژوهشی کشور و تهیه گزارش‎های سالانه به عمل آورند.

رئیس جمهور و رئیس شورای عالی انقلاب فرهنگی- سید محمد خاتمی

دریافت فایل پی‌دی‌اف