آیین‌نامه اجرایی بند (ج) ماده (104) تنفیذی قانون برنامه سوم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران موضوع ماده (71) قانون برنامه چهارم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران مصوب 1383

مصوب 1384/04/08 هیات وزیران

هیات وزیران در جلسه مورخ 1384/4/8 بنا به پیشنهاد سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور و به استناد بند (ج) ماده (104) تنفیذی قانون برنامه سوم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران موضوع ماده (71) قانون برنامه چهارم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران - مصوب 1383 - آیین‌نامه اجرایی بند یاد شده را به شرح زیر تصویب نمود:

ماده 1 - در این آیین‌نامه تعاریف زیر به کار رفته است:
آلودگی:عبارت است از تعریف مذکور در ماده (9) قانون حفاظت و بهسازی محیط زیست - مصوب 1353 -.
تخریب: هر گونه تغییر در منابع طبیعی که تعادل طبیعت و تنوع زیستی را در معرض خطر بر هم زند.
خروجی: فاضلاب، هوای آلوده، مواد زاید و یا اصواتی که از واحد به محیط تخلیه می ‏شود.
واحد: واحد های تولیدی اعم از صنعتی، معدنی و صنایع کشاورزی که نتیجه کار آنها مواد اولیه، محصول یا حامل انرژی است.
سازمان: سازمان حفاظت محیط زیست.
میزان آلودگی: مقدار افزایش آلودگی از حد مجاز (طبق جداول پیوست) تقسیم بر حد مجاز به شرح زیر:


حدمجاز

مقدار اندازه گیری شده

=

میزان آلودگی

حد مجاز

تبصره (الحاقی 1386/02/23)- میزان آلودگی بر مبنای متوسط عددی میزان آلودگی اندازه گیری شده طی سه بار نمونه برداری در یک شبانه روز و یا روزهای کاری (در صورت عدم کار مداوم شبانه روزی واحد) تعیین می‌گردد.

ماده 2 - کلیه واحد ها موظفند خروجی خود را در حد ضوابط معیارها و استانداردهای زیست محیطی که از طرف سازمان اعلام می‌شود حفظ کنند.

ماده 3 - کلیه واحدهایی که خروجی آنها آلودگی بیش از حد ضوابط، معیارها و استانداردهای زیست محیطی دارند همچنین واحدهایی که فعالیت آنها باعث تخریب محیط زیست می‌شود موظفند پس از اخطار سازمان و تعیین مهلت اقدامات لازم را در جهت کاهش یا رفع آلودگی و تخریب به عمل آورند. هزینه های انجام شده از نظر مالیاتی قابل قبول خواهد بود.

تبصره - هزینه های قابل قبول به کلیه هزینه هایی گفته می‌شود که به تشخیص سازمان در راستای کاهش آلودگی واحد انجام شده باشد، از قبیل ایجاد تصفیه خانه، نصب فیلتر، اصلاح فرآیند تولید به فرآیند پاک.

ماده 4 - واحد هایی که در مهلت تعیین شده از انجام تکالیف مذکور در ماده (3) این آیین‌نامه خودداری کرده باشند، پس از پایان مهلت باید جریمه مربوط به خسارات وارده به محیط زیست را مطابق این آیین‌نامه پرداخت کنند.

تبصره - در صورت اعتراض واحدی نسبت به مهلت تعیین شده موضوع جهت تصمیم گیری در کارگروه سه نفره متشکل از مدیرکل حفاظت محیط زیست استان، نماینده استانداری و بالاترین مسئول دستگاه ذی ربط در استان مطرح خواهد شد. تصمیم کارگروه لازم الاجراست.

ماده 5 - میزان جریمه ماهانه آلودگی آب از حاصلضرب عوامل زیر برای آلاینده ترین عامل تعیین می‏ گردد:
الف - حجم کل خروجی در ماه (برحسب متر مکعب).
ب - میزان آلودگی (بر اساس تعریف و مطابق جدول 1).
ج - ضریب ریالی (مطابق جدول 1).
د - حساسیت منطقه (مطابق جدول 2).
ه- - حساسیت محیط (مطابق جدول 3).
و - ضریب 2 برای تخلیه های ناگهانی.

تبصره - برای واحد های بزرگ که مشمول ماده (134) قانون برنامه پنج ساله سوم هستند، جرایم این ماده اخذ نخواهد شد.

ماده 6 - میزان جریمه ماهانه آلودگی هوا از حاصلضرب عوامل زیر برای آلاینده ترین عامل تعیین می ‏گردد:
الف - حجم کل خروجی در ماه (بر حسب متر مکعب)
ب - میزان آلودگی (مطابق جدول 4).
ج - ضریب ریالی (مطابق جدول 4).
د - ضریب حساسیت منطقه (مطابق جدول 5).

ماده 7 - میزان جریمه آلودگی ناشی از دفع غیر صحیح مواد زاید جامد یا مایع از حاصلضرب عوامل زیر تعیین می‌گردد:
الف - وزن مواد زاید آلاینده (بر حسب کیلوگرم).
ب - ضریب ریالی (مطابق جدول شماره 7).
ج - ضریب حساسیت منطقه (مطابق جدول شماره 2).

ماده 8 - میزان جریمه آلودگی صوتی از حاصلضرب عوامل زیر تعیین می‌گردد:
الف - مقدار افزایش آلودگی صوتی از حد استاندارد (برحسب دسیبل).
ب - زمان تولید (بر حسب ساعت).
ج - ضریب 2 در صورتی که زمان تولید در شب باشد.
د - ضریب ریالی (1000 ریال بر دسیبل).
ه- - ضریب حساسیت محیط (مطابق جدول 5).

ماده 9 - میزان جریمه تخریب از حاصلضرب هر یک از عوامل زیر در ضریب ریالی (مطابق جدول 6) تعیین می‌گردد، مازاد بر سطح، حجم، یا تعداد مجازی که دستگاه صادر کننده در مجوز اعلام می ‏کند:
الف - در مورد تخریب خاک، حجم خاک جابجا شده (به متر مکعب).
ب - در مورد تخریب اراضی، مساحت اراضی تخریب شده (به هکتار).
ج - در مورد قطع اشجار و بوته کنی، تعداد و نوع گونه.
د - در مورد مرگ و میر جانوران وحشی، تعداد و نوع گونه.
ه- - در مورد رودخانه ها و سایر جریان های آبی، طول مسیر (به کیلومتر).
و - در سه تالاب و سایر آب های ساکن (هکتار).

ماده 10 - ضریب ریالی هر سال بر اساس نرخ رسمی تورم سال قبل که توسط بانک مرکزی جمهوری اسلامی اعلام می‌شود افزایش می یابد.

ماده 11 - جریمه واحدهایی که ضمن پرداخت جریمه جهت کاهش آلودگی های خود اقدام نکنند پس از گذشت هر سال با ضریب دو نسبت به سال قبل محاسبه می‌شود.

ماده 12 - در صورتی که به تشخیص سازمان تغییر قابل ملاحظه ای در میزان آلودگی بوجود آید سازمان می‌تواند جریمه ماههای بعد را مجدداً محاسبه و اعمال نماید.

ماده 13 - در صورتی که آلودگی واحدی خطر فوری برای سلامت انسان و محیط داشته باشد مطابق تبصره ماده (11) قانون حفاظت و بهسازی محیط زیست اقدام خواهد شد.

ماده 14 - جریمه طبق جداول این آیین‌نامه توسط سازمان محاسبه و به واحد اعلام می‌گردد. در صورتی که واحدی ظرف یک ماه پس از ابلاغ جریمه، از پرداخت جریمه خودداری کند مطابق قانون حفاظت و بهسازی محیط زیست اقدام خواهد شد.

تبصره - جهت آگاهی واحد ها نسبت به موضوع، در مهلت داده شده، جریمه واحد ها محاسبه و فقط جهت اطلاع به آنها اعلام می‌گردد.

ماده 15 - سازمان موظف است که با همکاری دستگاه های ذی ربط نسبت به تدوین و اجرای برنامه‏ های آموزشی و اطلاع رسانی در زمینه نحوه تطبیق مشخصات فنی واحد های صنعتی و تولیدی، قوانین و مقررات و استاندارد های زیست محیطی اقدام نماید.

تبصره - صدور اخطار و تعیین مهلت توسط سازمان از ابتدای سال 1381 آغاز خواهد شد.

ماده 16 (اصلاحی 1386/02/23)- جریمه واحدها به حساب خزانه واریز شده و معادل آن در لوایح بودجه سنواتی پیش‏ بینی می‌گردد تا جهت اجرای طرح های فاضلاب و سالم سازی محیط زیست و جبران خسارت با هماهنگی سازمان های حفاظت محیط زیست و مدیریت و برنامه ریزی کشور از طریق دستگاه های اجرایی ذی ربط که واحد آلاینده در حیطه آن دستگاه عمل می کند، هزینه گردد.

ماده 17 (منسوخ 1400/06/17)- مدیریت واحدهای تولیدی و صنعتی موجود در شهرک های صنعتی و مجتمع های مشابه آن فعالیت می کنند به عنوان شخصیت حقوقی پاسخگو بوده و مسئول پرداخت جرایم مشمول این آیین‌نامه می‌باشند، مدیریت شهرک های صنعتی و مجتمع های مشابه در جمع‏ آوری سهم پرداخت جریمه واحد، همکاری لازم را خواهد داشت.

معاون اول رئیس‎ جمهور - محمد رضا عارف

جدول 1: آب


-ردیف

عوامل آلاینده

حد مجاز تخلیه mg/Lit

ضریب ریالی

ملاحظات

به آبهای سطحی

به آبهای زیر زمینی

مصرف کشاورزی

1

BOD5

50

50

100

10

2

COD

100

100

200

7

3

فسفات (بر حسب فسفر)

1

1

-

1 /0

4

نیترات

50

10

-

5

5

سیانور (CN)

5 /0

1 /0

1 /0

50

6

کادمیوم (CD)

2 /0

2 /0

5 /0

12

7

کروم کل (CR)

5 /0

1

1

30

8

جیوه (HG)

آثار

آثار

آثار

60

9

کبالت (CO)

1

1

5 /0

60

10

مولیبدن (MO)

1 /0

1 /0

1 /0

6 /0

11

نیکل (NI)

2

2

2

120

12

سرب (Pb)

1

1

1

60

13

سلنیوم (SE)

1

1 /0

1 /0

60

14

نقره (AG)

1

1 /0

1 /0

60

15

وانادیوم (V)

1 /0

1 /0

1 /0

6

16

ارسنیک (AS)

1 /0

1 /0

1 /0

6

17

مواد چربی و نفتی

10

10

10

1

18

دترجنت

5 /1

5 /0

5 /0

22

19

PH

5 /8 - 5 /6

9 - 5

5 /8 - 6

1000

هر درجه کاهش یا افزایش نسبت به حد مجاز در متر مکعب

20

دما (C)

-

-

-

1000

هر 3 درجه کاهش یا افزایش در فاصله 200 متری از محل ورود

21

کدورت (NTU)

50

-

50

5 /2

هر واحد اختلاف NTU

22

رنگ (TCU)

75 واحد رنگ

75 واحد رنگ

75 واحد رنگ

300

هر واحد اختلاف TCU

23

اشریشیا کلی گرما پای

ML1000 /2000

ML1000 /2000

ML1000 /2000

10

بازاء هر میلیون عدد باکتری

24

تخم انگلهای کرمی
(کرم نماتود)

ML1000/ 1

ML1000/ 1

ML1000/ 1

10

بازاء هر 10 عدد مازاد در هر متر مکعب

جدول 2: حساسیت منطقه - آب و خاک


درجه حساسیت

1

2

3

4

منطقه

گیلان و مازندران گلستان، کلیه مناطق تحت حفاظت سازمان حفاظت محیط زیست

خوزستان، بوشهر، هرمزگان

بقیه استانها

یزد، سیستان و بلوچستان، کرمان، خراسان (طول و عرض جغرافیایی)

ضریب مناطق

2

8 /1

5 /1

1

جدول 3: حساسیت محیط - آب


درجه حساسیت

محیط

استان

ضریب محیط

1

منابع تامین کننده آب شرب
دریای مازندران و تالابهای کشور
رودخانه های حساس شامل:
ابهر رود
اترک، کارده
بار اندوز چای، روضه چای، زرینه رود،
مهاباد چای
بشار
تلخه رود، صوفی چای
حبله رود، شاهرود
حله، مند
راوند، قره سو
زاینده رود
زر چوب، شفا رود، مرد آبرود، نو کنده
کرج، جاجرود
سیمره
قره سو
کارون
کر
گاماسیاب
چاه ها:
دشت اصفهان، دشت دامغان، دشت لنجان

زنجان
خراسان
آذربایجان غربی
کهکیلویه و بویر احمد
آذربایجان شرقی
سمنان
بوشهر
کرمانشاه
اصفهان
گیلان
تهران
ایلام
مازندران
خوزستان
فارس
همدان

2

2

خلیج فارس و دریای عمان
چاه:
دشت خوزستان، دشت زاهدان، دشت شیراز،
دشت گرمسار
دشت مجن و شاهرود، دشت یزد

8 /1

3

سایر رودخانه های کشور
چاه:
دشت سمنان، دشت شبانکاره، دشت دالکی و دشت کرمان

6 /1

4

چاه:
سایر مناطق

4 /1

5

زمینهای کشاورزی

2 /1

6

اراضی بایر

1

جدول 4: هوا


-ردیف

عوامل آلاینده

منابع آلاینده

واحد

حد مجاز تخلیه

ضریب ریالی

ملاحظات

درجه 1

درجه 2

1

CO

پالایشگاه

PPM

130

130

10

ذوب آهن

PPM

435

435

5

کوره های قوس الکتریک برای تولید آهن

PPM

500

500

5

2

2SO

نیروگاهها

PPM

800

800

2

ذوب اولیه مس - سرب و روی

PPM

800

800

2

تهیه گوگرد

PPM

800

1000

1

تهیه اسید سولفوریک

PPM

1000

1200

1

تهیه کاغذ

تن KG/

5 /4

15

1

3

2NO

پالایشگاه

PPM

350

350

8

تهیه اسید نیتریک

PPM

350

500

5

4

S2H

تهیه گوگرد

PPM

20

30

16

تهیه کک

PPM

180

400

5

5

3NH

تهیه آمونیاک

PPM

50

100

13

تهیه کربنات و بی کربنات دو سود

تن /KG

5

5

-

6

HCN

تهیه اسید سیانیدریک

PPM

8

10

20

7

FH

کارخانه تولید شیشه

PPM

25

30

16

تهیه اسید فسفریک به روش تر

تن /KG

10

25

9

تهیه اسید سوپر فسفریک

تن /KG

5

10

10

تولید فسفات دی آمونیوم

تن KG/

30

50

6

کارخانه تولید آجر

تن KG/

10

25

9

تهیه سرامیک

تن /KG

10

25

9

8

2F

تهیه سوپر فسفات به روش توده کردن

تن KG/

100

150

2

تهیه سوپر فسفات به روش دانه ای

تن KG/

120

150

2

مخازن ذخیره سوپر فسفات دانه ای

تن /KG

5 /0

75 /0

2

احیاء اولیه آلومینیوم (در ذخیره و حالت خشک)

PPM

8

20

18

9

C2S

تولید سولفور کربن

PPM

100

110

10

10

ذرات

ریخته گری ها

3MG/ M

100

250

9

عملیات تهیه ماسه و قالبسازی

3MG/ M

150

150

10

کارهای ریخته گری

3MG/ M

40

75

14

تولید اسید سولفوریک

3MG/ M

150

250

9

کاغذسازی، کوره بازیافت، حمل مرکاپتان

3MG/ M

5

10

20

فیلتر گاز مرطوب (تهیه دوده)

3MG/ M

60

60

14

برج شتشو (تهیه دوده)

3MG/ M

50

50

15

کوره ها (تهیه دوده)

3MG/ M

50

50

15

بعد سوزها (تهیه دوده)

3MG/ M

40

40

16

خشک کننده های حرارتی

3MG/ M

75

150

10

مابقی بخشها

3MG/ M

40

100

10

پالایشگاه ها و نیروگاهها

3MG/ M

150

350

8

کوره اصلی اکسیژن (ذوب آهن)

3MG/ M

50

150

10

کوره بوته باز (ذوب آهن)

3MG/ M

100

300

8

مابقی بخشها (ذوب آهن)

3MG/ M

100

250

9

کوره پخت (تولید سیمان)

3MG/ M

175

250

9

آسیاب (تولید سیمان)

3MG/ M

500

200

9

کارخانه ذوب مس، روی، سرب

3MG/ M

5 0/0

15 /0

10

تولید آسفالت

3MG/ M

100 /0

250 /0

3

تهیه سرامیک

3MG/ M

200 /0

300 /0

8

تهیه سرامیک

3MG/ M

200 /0

300 /0

8

آزبست

3MG/ M

2 0/0

3 0/0

19

تولید آهک - تولید آجر - تولید گچ

3MG/ M

250 /0

600 /0

4

زباله سوز ها و سایر فرآیند های تولیدی

3MG/ M

100 /0

250 /0

9

هیدروکربور های گروه اول

3MG/ M

-

20

19

هیدروکربور های گروه دوم

3MG/ M

-

150

10

هیدروکربور های گروه سوم

3MG/ M

-

300

8
٭استاندارد های درجه یک در مورد کارخانه ها و کارگاههای جدید و همچنین کارخانه ها و کارگاههای موجود که محل آنها با ضوابط استقرار موضوع ماده (12) قانون نحوه جلوگیری از آلودگی هوا مصوب 1374/2/3 مغایرت داشته باشد اعمال می‌شود. استاندارد های درجه 2 برای کارخانه ها و کارگاههای موجود که محل آنها با ضوابط استقرار فوق الذکر مغایرتی ندارد، ملاک عمل خواهد بود.

جدول 5: حساسیت منطقه - هوا و صدا


-نوع منطقه

شرح

ضریب

غیر حساس

اماکنی که حساسیت خاصی ندارد (مناطق خارج شهر و اماکن مسکونی)

1

نیمه حساس

مناطق مسکونی و مناطق زیستی حساس

2

حساس

7 شهر آلوده از نظر آلودگی هوا

3

جدول 6 - میزان جریمه ناشی از تخریب محیط زیست


-نوع تخریب

واحد

ضریب ریالی*100

خاکبرداری و خاکریزی

متر مکعب

10-1000

قطع اشجار (درختان و درختچه ها)، بوته کنی

اصله

10-1000

مرگ و میر جانوران وحشی

تعداد

10-1000

تخریب اراضی اعم از جنگلی، مرتعی، کشاورزی و غیره

هکتار

100-20000

رودخانه و سایر جریان های آبی

کیلومتر

100-2000

تالابها و سایر آبهای ساکن

هکتار

1000-10000
٭میزان ضریب های در محدوده معین شده فوق توسط سازمان و با همکاری وزارت جهاد کشاورزی (سازمان جنگلها) معین خواهد شد.

جدول شماره 7: طبقه بندی مواد زاید


گروه

کد بین المللی

نوع مواد زاید

شاخص آلایندگی

واحد

ضریب ریالی %100

1

10Y

مواد و اشیاء حاوی یا آلوده بی فنیلهای چند کلره (PCBS) ترفنیلهای چند کلره (PCTS) و یا بی فنیلهای چند برمه (PBBS)

وزن
PCBPBBPCT

KG

10000

23Y

ترکیبات گروه دی - بنزو - فورانهای چند کلره

وزن فوران ها

KG

100000

24Y

ترکیبات گروه دی - بنزو - پی - دی اکسین های چند کلره

وزن دی اکسین ها

KG

100000

26 Y

حلالهای آلی هالوژن دار

وزن ماده

KG

100000

26 Y

جیوه، ترکیبات جیوه

وزن جیوه

KG

100000

5 Y

مواد زاید حاصل از تولید، فرمولاسیون و استفاده از مواد شیمیایی نگهدارنده چوب

وزن ماده

KG

100000

45 Y

ترکیبات آلی هالوژن دار علاوه بر موادی که در فوق اشاره شد

وزن ماده

KG

100000

2

26 Y

کادمیوم،ترکیبات کادمیوم

وزن کادمیوم

KG

5000

24 Y

آرسنیک و ترکیبات آرسنیک

وزن آرسنیک

KG

5000

21Y

ترکیبات گروه شش ظرفیتی

وزن کروم

KG

5000

30Y

تالیوم و ترکیبات تالیوم

وزن تالیوم

KG

5000

19Y

کربونیل های فلزی

وزن ماده

KG

5000

20Y

برلیوم ترکیبات برلیوم

وزن برلیوم

KG

5000

28Y

تلوریوم و ترکیبات تلوریوم

وزن تلوریوم

KG

5000

27Y

آنتیموان، ترکیبات آنتیموان

وزن آنتیموان

KG

5000

25Y

سلنیوم و ترکیبات سلنیوم

وزن سلنیوم

KG

5000

27Y

مواد زاید حاصل از پرداخت سطح و پلاستیک

وزن ماده

KG

2000

15Y

ضایعاتی که ماهیت انفجاری و مشمول سایر مقررات نیستند

وزن ماده

KG

100

3

34Y

اسید ها به اشکال محلول یا جامد

وزن اسید آزاد

KG

100

35Y

باز ها به اشکال محلول یا جامد

وزن باز آزاد

KG

100

4

2Y

مواد زاید حاصل از تولید، فرمولاسیون و کاربرد دارو های گیاهی و مواد کشنده میکرو ارگانیسم ها، شامل سموم کشاورزی

وزن ماده

KG

5000

7Y

مواد زاید حاصل از تصفیه حرارتی و آبکاری فلزات به وسیله سیانید ها

وزن سیانید

KG

100000

37Y

ترکیبات آلی فسفره

وزن فسفر

KG

5000

33Y

سیانید های غیر آلی

وزن سیانید

KG

10000

38Y

سیانید های آلی

وزن سیانید

KG

10000

5

18Y

بقایای حاصل از عملیات دفع مواد زاید صنعتی

وزن ماده

KG

2000

47Y

بقایای حاصل از زباله سوز های زباله منازل

وزن ماده

KG

2000

36Y

فنل ها، ترکیبات فنل از جمله کلروفنل ها

وزن فنل ها

KG

50

40Y

اترها

وزن اتر

KG

50

6Y

حلال های آلی بدون هالوژن

وزن ماده

KG

50

8Y

ضایعات روغن های معدنی که برای استفاده های رایج مناسب نیستند

وزن ماده

KG

50

9Y

مخلوط های زاید روغن با آب، هیدروکربنها با آب و امولسیون

وزن ماده

KG

50

11Y

مواد قیری زاید حاصل از پالایش تقطیر و تصفیه حرارتی

وزن ماده

KG

50

6

36Y

آزبست (پودر یا الیاف)

وزن آزبست

KG

2000

7

2Y

مواد زاید حاصل از تولید و تهیه فرآورده های دارویی

وزن ماده

KG

500

3Y

دوا و دارو های زاید و کود های شیمیایی

وزن ماده

KG

500

8

12Y

مواد زاید حاصل از تولید، فرمولاسیون و کاربرد جوهر ها، رنگها، پیکمنتها، مواد رنگرزی، لاک و الکل و روغن های جلا

وزن ماده

KG

200

13Y

مواد زاید حاصل از تولید، فرمولاسیون و کاربرد رزین ها لاتکس، چسبها و نرم کننده ها

وزن ماده

KG

200

16Y

مواد زاید حاصل از تولید، فرمولاسیون و کاربرد مواد شیمیایی مورد استفاده در عکاسی

وزن ماده

KG

200

32Y

ترکیبات غیر آلی فلوئور غیر از کلسیم فلوراید

وزن ماده

KG

200

14Y

مواد زاید شیمیایی حاصل از فعالیتهای تحقیقاتی، عمرانی یا آموزشی که ماهیت شناخته شده ندارد و یا جدید بوده و اثراتشان بر روی انسان و محیط ناشناخته است.

وزن ماده

KG

200

9

31Y

سرب، ترکیبات سرب

وزن سرب

KG

2000

22Y

ترکیبات مس

وزن مس

KG

1000

23Y

ترکیبات روی

وزن روی

KG

1000

10

46Y

سایر پسماند ها

وزن ماده

KG

1
- در صورتی که این مواد با مواد دیگری مخلوط یا ترکیب شده باشد، فقط وزن مواد آلاینده به تفکیک نوع، طبق جدول فوق محاسبه می‌شود. - در صورتی که دفع مواد زاید با آتش سوزی یا هر گونه انتشار در هوا توام باشد، جرایم مربوط به آلودگی هوا جداگانه محاسبه و به مبلغ اضافه خواهد شد.

دریافت فایل پی‌دی‌اف