تاریخ نظریه: 1404/09/16
شماره نظریه: 7/1404/573
شماره پرونده: 1404-127-573ح
استعلام:
1- با عنایت به مواد 17 و 18 آیین‌نامه اجرایی بند «ث» ماده 113 قانون برنامه پنج‌ساله هفتم پیشرفت جمهوری اسلامی ایران (موضوع صدور گواهی انحصار وراثت توسط سازمان ثبت احوال کشور) مصوب 1403/12/26 هیات وزیران، چنانچه پس از قطعیت گواهی انحصار وراثت، حکم قطعی موثر بر گواهی یادشده از سوی مراجع قضایی صادر شود، اصلاح گواهی انحصار وراثت توسط سازمان ثبت احوال صورت می‌گیرد.
با عنایت به توضیح مذکور، آیا اشخاص می‌توانند به صورت مستقیم نسبت به گواهی انحصار وراثت قطعیت‌یافته در دادگاه اعتراض کنند و دادگاه این گواهی را راساً اصلاح کند و یا آنکه باید مطابق مقررات فوق در ابتدا، به امری که مستلزم رسیدگی قضایی است؛ مانند اثبات نسب، نفی نسب و اصلاح تاریخ فوت در دادگاه رسیدگی شده و سپس رای قطعی برای اصلاح گواهی یادشده به سازمان ثبت احوال ارسال شود؟
2- نظر به اینکه در برخی موارد، اعتراض به گواهی انحصار وراثت قطعیت‌یافته، مربوط به اموری است که اصلاح آن مستلزم به رسیدگی قضایی نمی‌باشد؛ مانند موارد مربوط به اشتباهات سامانه‌ای، خطای کارمندان ثبت احوال یا مسائل مربوط به عدم ثبت فوت افراد در گذشته و با توجه به اینکه بر اساس ماده 309 قانون آیین دادرسی دادگاه‌های عمومی و انقلاب در امور مدنی مصوب 1379 مرجع صادرکننده رای، در موارد مربوط به اشتباهات، راساً یا با درخواست ذی‌نفع، رای مذکور را حتی در صورت قطعیت اصلاح می‌کند، آیا در موارد یادشده سازمان ثبت احوال مکلف به رسیدگی به اعتراض و صدور گواهی اصلاحی است؟
3- نظر به اینکه بند «ث» ماده 113 قانون برنامه پنج‌ساله هفتم پیشرفت جمهوری اسلامی ایران مصوب 1403 بر مرجعیت سازمان ثبت احوال کشور در صدور گواهی انحصار وراثت اطلاق دارد و با عنایت به اینکه گواهی انحصار وراثت محدود و نامحدود از حیث آثار و کارکرد، دارای تفاوت ماهوی هستند، همچنین با توجه به این موضوع که گواهی صادره از سوی سازمان ثبت احوال قابل اعتراض در هیات حل اختلاف این سازمان و سپس نزد مرجع صالح قضایی است، در مواردی که پیش‌تر گواهی انحصار وراثت صادر شده است و در حال حاضر وراث یا دیگر ذی‌نفعان تقاضای صدور گواهی انحصار وراثت با اثر نامحدود را دارند، مرجع صدور این گواهی سازمان ثبت احوال است یا دادگاه صالح ؟
4- در ماده 13 آیین‌نامه صدرالذکر، مرجع صالح برای رسیدگی به اعتراض نسبت به رای هیات حل اختلاف سازمان ثبت احوال، «دادگاه ذی‌صلاح» دانسته شده است، آیا صلاحیت محلی این دادگاه مطابق ماده 20 قانون آیین دادرسی دادگاه‌های عمومی و انقلاب در امور مدنی مصوب 1379، همچنان دادگاه محل آخرین اقامتگاه متوفی است و یا دادگاه محل دیگری صالح به رسیدگی است؟
نظریه مشورتی اداره کل حقوقی قوه قضاییه:
1- با توجه به موارد قطعیت گواهی انحصار وراثت به شرح مذکور در بندهای ماده 17 آیین‌نامه اجرایی بند «ث» ماده 113 قانون برنامه پنج‌ساله هفتم پیشرفت جمهوری اسلامی ایران (موضوع صدور گواهی انحصار وراثت توسط سازمان ثبت احوال کشور) مصوب 1403/12/26 هیات وزیران و بالحاظ ماده 18 این آیین‌نامه که مقرر می‌دارد: «در صورت صدور حکم قطعی از سوی مراجع قضایی در مواردی از قبیل اثبات یا نفی نسب که موثر بر مفاد گواهی انحصار وراثت باشد، مرجع قضایی مکلف است رای مذکور را به سازمان اعلام کند. سازمان نیز مکلف است بر اساس رای مرجع قضایی گواهی انحصار وراثت اصلاحی را صادر و به وراث و. .. ابلاغ کند»، فرض اصلاح گواهی حصر وراثت قطعی از سوی سازمان ثبت احوال کشور به رسمیت شناخته شده است. بر این اساس، در فرض سوال، پس از قطعیت گواهی انحصار وراثت، ابتدا باید در مرجع صالح قضایی دعوایی که موثر بر گواهی انحصار وراثت است؛ از قبیل اثبات یا نفی نسب، مطرح شود و پس از قطعیت رای مطابق ماده 18 یادشده، رای قطعی به سازمان ثبت احوال کشور ارسال و این سازمان بر مبنای رای قطعی که موثر در گواهی مذکور است، گواهی انحصار وراثت اصلاحی را صادر و ابلاغ کند؛ بنابراین، اصلاح گواهی انحصار وراثت در مرجع قضایی، منتفی است.
2- با توجه به اطلاق ماده 16 آیین‌نامه مذکور و از آنجا که ماده 15 این آیین‌نامه راجع به اصلاح و ابلاغ گواهی انحصار وراثت توسط سازمان ثبت احوال کشور بر اساس رای قطعی شده هیات حل اختلاف یا دادگاه است، در فرض سوال که گواهی انحصار وراثت واجد ایرادهای شکلی و سهو قلم و از جا افتادگی کلمات است، در هر صورت، صدور گواهی انحصار وراثت اصلاحی؛ حتی اگر گواهی با وجود ایرادهای مذکور قطعیت یافته باشد، بر عهده سازمان ثبت احوال کشور است.
3- به موجب بند «ث» ماده 113 قانون برنامه پنج‌ساله هفتم پیشرفت جمهوری اسلامی ایران مصوب 1403 و آیین‌نامه اجرایی این بند مصوب 1403/12/26 هیات وزیران، به نحو اطلاق سازمان ثبت احوال کشور مکلف به صدور گواهی انحصار وراثت موضوع ماده 360 قانون امور حسبی مصوب 1319 با رعایت ترتیبات مقرر در این بند و همچنین آیین‌نامه اجرایی آن شده است؛ از آنجا که در بند «ث» مذکور و آیین‌نامه اجرایی آن، انتشار آگهی منتفی شده و به موجب ماده 11 آیین‌نامه یادشده، مندرجات گواهی انحصار وراثت تصریح و تعیین شده و در خصوص نصاب اعتبار گواهی مذکور به صورت محدود و یا نامحدود مقرره‌ای پیش‌بینی نشده است، به نظر می‌رسد آن بخش از مقررات قانون امور حسبی مصوب 1319؛ از جمله مواد 361 و 364 این قانون که ناظر به انتشار آگهی در فرض داشتن نصاب خاصی از بهای ترکه است و همچنین حکم ذیل ماده 363 آن مبنی بر افزایش این مبلغ هر سه سال یک بار توسط وزارت دادگستری با تصویب ریاست محترم قوه قضاییه، سالبه به انتفاء موضوع است؛ بر این اساس، در فرض سوال که گواهی انحصار وراثت به صورت محدود بر اساس ماده 364 قانون امور حسبی مصوب 1319 صادر شده است، در حال حاضر اصولاً انجام تشریفات مربوط به صدور گواهی یادشده وفق ماده 361 این قانون به وسیله دادگاه منتفی است و با توجه به اطلاق مقررات صدرالذکر، در فرض سوال، در حقیقت گواهی انحصار وراثت موضوع این آیین‌نامه که در بند 5 ماده یک آن تعریف شده است، صادر نشده است و موضوع مشمول حکم ماده 20 آیین‌نامه یادشده است و سازمان ثبت احوال کشور به درخواست متقاضی، مطابق این ماده مکلف به صدور گواهی انحصار وراثت است.
4- پاسخ سوال 4 متعاقباً ارسال خواهد شد.