تاریخ نظریه: 1404/12/05
شماره نظریه: 7/1404/347
شماره پرونده: 1404-186/1-347ک
استعلام:
1- در صورتی که قاتل عمد پیش از صدور حکم به هر علت فوت کند و فردی نیز در ارتکاب قتل با او معاونت کرده باشد، از آنجا که موضوع رضایت اولیای دم نسبت به قاتل منتفی است، آیا مجازات معاون باید بر اساس بند «الف» ماده 127 قانون مجازات اسلامی مصوب 1392 تعیین شود یا بر اساس بند «ت» و تبصره 2 این ماده؟ در صورت اعلام رضایت اولیای دم نسبت به معاون، آیا میتوان بر اساس ملاک بند «ت» و تبصره 2 این ماده تعیین مجازات کرد؟ 2- چنانچه فردی نوجوانی را برای ارتکاب قتل عمدی تحریک کند و نوجوان نیز به سبب این تحریک مبادرت به قتل عمدی نماید و پس از آن به استناد ماده 91 مجازات اسلامی مصوب 1392 قصاص نفس نوجوان متنفی و به نگهداری در کانون اصلاح و تربیت محکوم شود، مجازات معاون جرم بر چه اساسی باید تعیین شود؟ بر اساس بند «الف» ماده 127 قانون مجازات اسلامی مصوب 1392 یا بر اساس بند «ت» و تبصره 2 این ماده؟ 3- با توجه به ماده 130 قانون مجازات اسلامی مصوب 1392، چنانچه شخصی که گروه مجرمانه تشکیل داده است، از گروه خارج شود و پس از آن اعضای گروه مرتکب جرایم دیگری شوند، آیا این شخص به عنوان تشکیلدهنده گروه مجرمانه به عنوان سردسته قابل مجازات است و یا به صرف خارج شدن از گروه، دیگر عنوان تشکیلدهنده بر وی اطلاق نمیشود و در مورد رفتارهای مجرمانه بعدی مسئولیتی ندارد؟ 4- مقصود از مسلوبالاختیار در قتل در ماده 307 قانون مجازات اسلامی مصوب 1392 چیست؟ تعریف علمی این اصطلاح چیست؟ چه حرکات و رفتارهایی از متهم باید صورت گیرد تا بر وی عنوان مسلوبالاختیار اطلاق شود؟ 5- چرا قانونگذار در ماده 191 قانون مجازات اسلامی مصوب 1392 فقط شهادت را مبنای جرح و تعدیل شاهد قرار داده است و در خصوص دیگر ادله ذکری به میان نیاورده است؟ به عبارت دیگر، چرا در این ماده آمده است که فقط از طریق شهادت میتوان جرح یا تعدیل را اثبات کرد و آیا نمیتوان با ادله دیگری این موضوع را اثبات کرد؛ برای مثال آیا حکم دادگاه مبنی بر محکومیت قبلی شاهد به شرب خمر یا زنا برای جرح وی کفایت نمیکند؟ 6- چنانچه دادگاه در خصوص جرم قابل گذشت مجازات تکمیلی تعیین کرده باشد و پس از آن به سبب عدم اجرای این مجازات توسط محکومعلیه، دادگاه در اجرای ماده 24 قانون مجازات اسلامی مصوب 1392 مجازات تکمیلی را به مجازات حبس تبدیل کرده باشد، آیا با رضایت شاکی مجازات حبس هم منتفی است و یا از آنجا که این مجازات به سبب عدم اجرای رای دادگاه است، حتی در فرض رضایت شاکی نیز باید اعمال شود؟
نظریه مشورتی اداره کل حقوقی قوه قضاییه:
1- مطابق قسمت اخیر ماده 129 قانون مجازات اسلامی مصوب 1392، موقوفی تعقیب یا اجرای مجازات مرتکب جرم به جهتی از جهات مانند فوت متهم یا محکومعلیه موضوع بند «الف» ماده 13 قانون آیین دادرسی کیفری مصوب 1392، در تعقیب و مجازات معاون جرم تاثیری ندارد و مجازات معاون با توجه به مجازات قانونی جرم ارتکاب یافته بر اساس ماده 127 قانون پیشگفته تعیین میشود؛ بر این اساس، در فرض سوال که ناظر به کیفیت تعیین مجازات برای معاون در قتل عمدی است که مباشر آن فوت کرده است، با عنایت به نسخ تبصره ماده 612 قانون مجازات اسلامی (تعزیرات) مصوب 1375 و انصراف فرض سوال از ماده 612 و تبصره 2 ماده 127 قانون مجازات اسلامی مصوب 1392، مجازات معاون جرم در قتل عمدی که مجازات قانونی آنها قصاص است، براساس بند «الف» ماده 127 قانون پیشگفته تعیین میشود و گذشت یا عدم گذشت شاکی در فرض سوال نسبت به معاون جرم قتل عمدی موثر در مقام نیست و مجازات مرتکب بر اساس بند «الف» ماده 127 قانون یادشده تعیین میشود.
2- در فرض سوال که نوجوان مرتکب جرم مستوجب قصاص شده و دادگاه در اجرای ماده 91 قانون مجازات اسلامی مصوب 1392 وی را به مجازات تعزیری مقرر در فصل دهم این قانون محکوم کرده است، محکومیت مباشر به مجازات تعزیری، در مجازات معاون (معاونت در جرم مستوجب قصاص) تاثیری ندارد؛ بنابراین در فرض سوال مجازات معاون جرم، مطابق بند «الف» ماده 127 قانون یادشده تعیین میشود. مفاد ماده 129 قانون یادشده موید این دیدگاه است.
3- از جمع ماده 130 قانون مجازات اسلامی مصوب 1392 و تبصره 2 این ماده چنین مستفاد است که در صورتی سردسته به حداکثر مجازات شدیدترین جرمی که اعضای آن گروه در راستای اهداف گروه مرتکب شده است، محکوم میشود که جرم در زمانی که تشکیلدهنده گروه مجرمانه عضو آن گروه است، واقع شده باشد؛ بنابراین در فرض سوال که سردسته پس از تشکیل گروه مجرمانه از آن خارج شده است، موجب قانونی برای مسئول دانستن وی بابت رفتارهای مجرمانه ارتکابی توسط باقیمانده اعضا پس از خروج از گروه، وجود ندارد و چنین فرضی از شمول ماده 130 قانون پیشگفته خارج است.
بدیهی است در مواردی که مطابق حکم خاص قانون؛ مانند جرم موضوع ماده 498 قانون مجازات اسلامی (تعزیرات) مصوب 1375، صرف تشکیل گروه برای ارتکاب جرم، جرمانگاری شده است، از آنجا که در این موارد به محض تشکیل گروه، این جرم محقق میشود (جرم آنی)، خارج شدن بعدی تشکیلدهنده از آن گروه، مانع تعقیب و مجازات وی مطابق نص قانونی مربوط نیست.
4- مقصود از «مسلوبالاختیار» مذکور در ماده 307 قانون مجازات اسلامی مصوب 1392 کسی است که به خاطر مستی و عدم تعادل روانی ناشی از مصرف مواد مخدر، روانگردان و مانند آن اختیار خود بر رفتارش را بهگونهای از دست داده باشد که عرفاً نمیتوان قتل عمدی مستوجب قصاص را به وی منتسب دانست.
5- با عنایت به تعریف به عمل آمده در ماده 191 قانون مجازات اسلامی مصوب 1392 از «جرح» و «تعدیل» شاهد شرعی، از نظر قانونگذار «جرح» و «تعدیل» شاهد شرعی که از سوی اصحاب دعوا به عمل میآید، صرفاً با شهادت شاهد بر فقدان یا وجود شرایط قانونی شاهد انجام میشود؛ اما این امر نافی آن نیست که قاضی با عنایت به تبصره یک ماده 177، صدر ماده 181 و ماده 194 قانون یادشده به استناد دلایل دیگر، فقدان یا وجود شرایط شاهد را احراز کند.
6- از آنجا که مجازات تکمیلی برای تکمیل و تتمیم مجازات اصلی تعیین میشود و تابع مجازات اصلی است، در صورت گذشت شاکی، اجرای مجازات اصلی و به تبع آن اجرای مجازات تکمیلی نیز موقوف میشود.