شورای عالی شهرسازی و معماری ایران متعاقب مصوبه شماره 300 /12616 مورخ 1393/3/17 و مصوبه شماره 300 /18014 مورخ 1393/4/11، در جلسه مورخ 1396/3/8 که با حضور وزیر محترم نیرو و استانداران محترم استانهای کرمانشاه و ایلام برگزار شد و پیرو صورتجلسه کمیته تخصصی فرادست، موضوع طرحهای توسعه و عمران نواحی اورامانات، اسلام آباد غرب استان کرمانشاه و نواحی شمالی و جنوبی استان ایلام را مورد بحث و بررسی قرار داد و مسائل، موضوعات و موارد مختلف مربوط به این طرحها را در چهار سطح به شرح زیر مصوب نمود:
الف - دغدغه هائی که به دلیل اهمیت بسیار از طرف شورای عالی شهرسازی و معماری ایران به هیات محترم دولت و سایر مراجع و دستگاههای ذیربط اعلام گردد:
1. پروژه هایی از این دست در رده مگا پروژه های توسعه ای دسته بندی میشوند. بر اساس مطالعات و بررسیهای متاخر در سطح جهانی، کلیه این پروژه ها ویژگی هایی را دارا میباشند، که عدم توجه به آنها در نظام برنامه ریزی فضایی هر کشور باعث میشود تا فرصت های اندک حاصل از اجرای این پروژه ها به حجم تهدیدهای ذاتی موجود در آنها افزوده و پس از دوره زمانی کوتاهی به مسئله و معضله ای افزون تبدیل شوند. اصلی ترین ویژگی های چنین پروژه هایی بر اساس این مطالعات در سطح بیش از 50 کشور جهان به ترتیب عبارتند از:
- همواره خواست و اراده ای سیاسی، این پروژه ها را تعریف و ضروری نموده و عملاً مشاوران در کلیه مراحل موظف به توجیه این خواست و اراده هستند و خصوصاً مطالعات و ارزیابی های همه جانبه و راهبردی زیست محیطی در مراحل نخست گرفتار این معضل می گردند.
- فواید و آثار مثبت حاصل از این پروژه ها پس از اجرا، بسیار کمتر از پیش بینی های صورت گرفته در مطالعات و طرحهای توجیهی نخست بوده و بر عکس آثار زیانبار و تهدیدها بسیار بیشتر از موارد احتمالی پیش بینی شده میباشند.
- هزینه های مالی و زمانی این پروژه ها بسیار بیشتر از هزینه های پیش بینی شده بوده و از آنجا که در اغلب موارد این هزینه ها از محل اعتبارات ملی و صندوق های ذخیره در مقیاس ملی تامین میشود، با تصویب و اجرای این طرحها بودجه عمومی کشورها تا سالها دچار صدمه و دردسر خواهد شد.
- اثرات وسیع زیست محیطی این پروژه ها که در مرحله مطالعات و ارزیابی غالباً به صورت شکلی و تشریفاتی صورت گرفته، پس از اجرا، مصائب بسیاری را در سطح محلی، ملی و حتی منطقه ای به دنبال خواهد داشت.
- مجزا و منفرد دیدن این گونه پروژه ها و ایزوله ساختن آنها باعث میشود تا ساختار فضایی موجود (روابط میان کالبد، انسان، فعالیت)، فارغ از کارآمدی یا ناکارآمدی آن، تحت تاثیر جدی قرار گرفته و به ناکارآمدی بیشتر این ساختار در سطح مناطق منجر شده و به ایجاد زحمت و مشکلات بیشتر برای مردم و ساکنان مناطق تحت تاثیر بیانجامد.
2. با توجه به چنین اختصاصات از یک سو و اشتیاق مدیران و مسئولین کشور و دستگاههای مختلف در تعریف چنین پروژه هایی در سطح ملی، منطقه ای و محلی که با رویای توسعه و پیشرفت میشود، د ر بازنگری طرح کالبدی ملی و حتی در قالب مطالعه ای مجزا بایدها و نبایدهای چنین پروژه هایی از جانب شورای عالی شهرسازی و معماری به هیات دولت و سایر دستگاه های ذیربط اعلام گردد. امید است این تلاش به باز تعریفی از توسعه در سطح کشور منجر شده و از حجم معضلات کاسته و زمینه ساز مدیریت خردمندانه فضای سرزمین گردد.
ب - تقدیر از اقدامات صورت گرفته:
1. با توجه به سوابق موجود در دبیرخانه و مقایسه آن با سایر پروژه های از این دست در کشور، اقدام وزارت نیرو در طرح موضوع در شورای عالی و پیشنهاد بررسی تاثیرات این طرح در حوزه نفوذ آن در دو استان کرمانشاه و ایلام، اقدامی قابل تقدیر است. هر چند این هماهنگی و مطالعه و بررسی چنین پروژه هایی با توجه به موارد پیش گفته در بند الف، در مراحل اولیه میتواند بر کارآمدی آن بیافزاید. هماهنگی و سرعت عمل وزارت نیرو پس از مصوبه شورای عالی (مورخ 1393/4/11) در انعقاد قرارداد طرح و پیگیریهای متعاقب نیز قابل توجه و تقدیر میباشد، که منجر به تسریع در تهیه و طی مراحل استانی این طرح گردیده است. این نمونه میتواند مورد توجه سایر دستگاهها در اقدامات و پروژه های توسعه ای - به ظاهر بخشی- ایشان قرار گیرد.
2. اهتمام مقامات استانی دو استان خصوصاً استانداران محترم استان های کرمانشاه و ایلام در زمینه تسریع در بررسی و تایید چهار طرح ناحیه ای در مقایسه با سوابق موجود در دبیرخانه قابل تقدیر بوده و امید آن می رود اسناد این طرحها با نظارت استانداران محترم در عرصه عمل مورد توجه و اهتمام کلیه دستگاههای استانی قرار گرفته و شاهد ارتقای کارآمدی این طرحها و پروژه مذکور و کاهش تهدیدهای ناشی از آن باشیم.
3. تلاش مشاور در انجام مطالعات همه جانبه و نیز ابتکار عمل در بهینه سازی زمان انجام پروژه و همینطور نزدیک ساختن طرحهای ناحیه ای به اسنادی قابل اتکا (در حدّ معرفی پروژه ها با شناسنامه ای مشخص و عملیاتی) قابل توجه میباشد. با توجه به تکلیف شورای عالی در مصوبه مورخ 1396/1/28، الگوی انجام این طرح (شامل ضرورت بازنگری، نحوه سفارش، نحوه تامین هزینه، الگوی تهیه طرح و. ..) به عنوان الگوی قابل بررسی جهت اصلاح شرح خدمات تیپ 19 مورد توجه کمیته تخصصی فرادست قرار گرفته و و نتیجه به شورای عالی گزارش شود.
ج - موضوعاتی که رعایت آنها در اسناد طرحهای ناحیه ای بررسی شده، الزامیست:
1. با توجه به دغدغه های مذکور در بخش های قبل لازم است مشاور، چهار طرح ناحیه ای را با شمردن تهدیدها و فرصت های ناشی از اجرای پروژه و با تاکید بر نحوه مقابله با تهدیدهای احتمالی ناشی از اجرای پروژه انتقال آب، بازآرائی نموده و اسناد را بر این اساس تنظیم نماید.
2. بانک اطلاعاتی تهیه شده در این مطالعه میتواند به عنوان مبنای فرآیند مونیتورینگ و هدایت اقدامات توسعه ای در دو استان، مدّنظر قرار گرفته و ضمن تکمیل داده ها به عنوان راهنمای کلیه اقدامات توسعه ای در این دو استان لحاظ گردد.(در همین رابطه پروژه های در حال اجرا مورد بررسی و لحاظ قرار گرفته و کلیه آمارها و سرشماریها بر اساس آخرین سرشماری به روز شده و نتایج تغییرات احتمالی در اسناد طرح درج گردد.)
3. لازمه کاهش تهدیدها و کارآمدی فرصتها به منظور ارتقاء توسعه در این دو استان، قرارگیری اسناد و ضوابط این طرح در دستور کار کارگروهها و شورای برنامه ریزی و کلیه دستگاههای اجرایی میباشد. لذا میبایست ارتباط مقامات استانی با مشاور طرح به صورت مستمر و در جریان دوره زمانی برقرار و فرآیند توسعه و تکمیل طرح و انطباق اقدامات با آن لحاظ گردد.
4. راهنمای نقشه ها و عناوین مطابق مصوبات شورای عالی اصلاح گردد.
5. از پیشنهاد روستاهای موجود به عنوان نقاط واجد پتانسیل جهت تبدیل شدن به شهر پرهیز و آلترناتیوهای لازم جهت ارتقاء کیفی و کمی روستاهای موجود و بهره مندی آنها از خدمات بیشتر پیشنهاد و اعمال گردد.
6. کلیه اقدامات توسعه ای و شرایط و الزامات آن از قبیل پیش بینی و یا ایجاد مناطق آزاد تجاری، مناطق ویژه، شهرهای جدید و. .. به طور مشخص در مجموعه ضوابط طرحهای ناحیه ای مورد نظر، اعلام گردد. بدیهی است رعایت سیاستها و ضوابط این طرحها در کلیّه پیش بینی ها، مکانیابی ها و اقدامات توسعه ای در این نواحی الزامیست.
7. آخرین وضعیت پاکسازی میادین مین در مناطق مختلف در 4 ناحیه، از وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح استعلام و در اسناد لحاظ گردد.
8. در صورت نیاز، بازنگری طرحهای توسعه و عمران سکونتگاههای واقع در این چهار ناحیه در انطباق با خروجیهای مطالعات حاضر در دستور کار ادارات کل راه و شهرسازی دو استان قرار گیرد.
9. شیوه تحقق افزایش مشارکت عمومی و نهادهای محلی به منظور ارتقاء نظارت عمومی در اجرای این طرحها و راهکارهای عملی لازم جهت دستیابی به سطوحی از توسعه از پایین به بالا توسط مشاور تصریح و تعیین گردد.
10. آموزش های لازم به کلیّه ذی نفعان و ذی نفوذان و نهادهای ذی مدخل توسط مشاور در سریعترین زمان ممکن به عمل آمده و گزارش آن به دبیرخانه ارسال گردد.
11. با توجه به الزامات دفاعی، امنیتی مناطق مرزی کشور به ویژه مناطق غربی در انجام مطالعات طرح، تهیه پیوست دفاعی امنیتی و پدافند غیرعامل مورد تاکید قرار میگیرد.
12. با توجه به لزوم تهیه پیوست میراث فرهنگی برای پروژه های مختلف بویژه طرحهای توسعه و عمران و با توجه به چالش های زیادی که در ارتباط با محوطه های باستانی مهم برای توسعه منابع آبی صورت گرفته، داشتن پیوست میراث فرهنگی از الزامات است.
13. اسناد طرح (شامل اسناد مطابق طرحهای ناحیه ای مصوب) حداکثر ظرف مدت یک ماه و پس از اعمال اصلاحات، توسط دبیرخانه شورای عالی بررسی و توسط دبیر شورا به عنوان اسناد نهایی طرح های توسعه و عمران ناحیه ای نواحی اورامانات و اسلام آباد غرب و نواحی شمالی و جنوبی ایلام ابلاغ گردد.
د. موارد پیشنهادی شورا بر مبنای اجزای مطالعات ارائه شده:
شورای عالی شهرسازی و معماری، با در نظر داشتن وظائف و اختیارات خویش از یک سو و بخش های قابل تامّل مطالعات صورت گرفته از سوی دیگر، پیشنهاد می نماید:
1- گزارش به انضمام سازمان توسعه ای پیشنهادی و کلیه پروژه های پیشنهادی در طرحهای نواحی مورد بحث، به سازمان برنامه و بودجه کشور ارسال و به موازات آن پروژه ها توسط وزارت نیرو به وزارتخانه ها و دستگاههای ذیربط ارائه و دستگاهها نسبت به تدقیق و تعیین اولویت بر اساس برنامه های بخشی اقدام و نتایج به سازمان برنامه و بودجه اعلام شود.
پیگیری این فرایند توسط کارفرمای پروژه مورد انتظار است. خروجی نهایی این فرایند میتواند در طرحها توسط مشاور لحاظ و در دستور کار مقامات محلی قرار گیرد.
2- ابهام مطرح شده توسط نماینده سازمان حفاظت محیط زیست در شورای عالی شهرسازی و معماری درباره مطالعات ارزیابی راهبردی زیست محیطی برای پروژه انتقال آب، توسط سازمان حفاظت محیط زیست و همکاری کارفرما پیگیری و نتیجه به شورای عالی اعلام گردد.
مراتب جهت استحضار و صدور دستور انعکاس و اقدام اعلام میشود.
معاون معماری و شهرسازی و دبیر شورای عالی معماری و شهرسازی - پیروز حناچی