صورتجلسه نشست قضایی
تاریخ برگزاری: 1402/01/29
برگزار شده توسط: استان سازمان قضایی نیروهای مسلح/ شهر گیلان
موضوع
انجام وظایف قانونی نیروهای مسلح
پرسش
1- آیا مقررات ماده 499 قانون مجازات اسلامی مصوب 92 استثنایی بر قاعده اقدام می‌باشد ؟
2- منظور از ترسانیدن در این ماده چیست؟ آیا رفتار موجب ترس باید رفتار غیر مجاز و غیر قانونی باشد تا مسئول قلمداد شود؟
3- چنانچه مامورین نیروهای مسلح در راستای انجام وظیفه قانونی خود کسی را تعقیب کنند و فرد مورد تعقیب مبادرت به فرار نماید و علت آن را ترس بی اختیار بیان کند و مدعی شود بدون اختیار از او حرکتی سرزده که موجب ایراد صدمه بر خودش یا دیگری شده این ادعا چگونه اثبات و صحت آن احراز
می شود ؟
نظر هیات عالی
ماده 499 قانون مجازات اسلامی مصوب 1392 در مقام بیان رفتار غیر اصابتی (ترساندن) منجر به جنایت است و همچنان که در قسمت اخیر ماده تصریح شده، ترساننده حسب تعاریف جنایت عمدی و غیر عمدی مسئول است. لذا این ماده قانونی بایستی در کنار مواد 290، 291 و 292 قانون مجازات اسلامی تفسیر شود. این ماده قانونی می‌تواند استثنا بر قاعده اقدام ماده 537 قانون مجازات اسلامی باشد. در خصوص قسمت اخیر سوال که مامور در راستای وظیفه قانونی کسی را تعقیب نموده اگر قانونی بودن تعقیب محرز شود، مامور ضامن صدمات وارده نمی‌باشد چرا که مطابق ماده 157 قانون مجازات اسلامی مقاومت در برابر قوای انتظامی دفاع محسوب نمی شود و برابر بند الف ماده 158 قانون مجازات اسلامی در صورتی که ارتکاب رفتار به حکم قانون باشد، رافع مسئولیت کیفری است و مطابق قواعد فقهی اقدام و تحذیر، ضمان مامور منتفی است و گرچه مقنن در تعریف جنایت عمدی قید عدوانی بودن رفتار مجرمانه را نیاورده لکن این شرط از مسلمات فقهی در تعریف جنایت عمدی موجب قصاص می‌باشد و به نظر می‌رسد که مهمترین شرط تحقق در ضمان موضوع ماده 499 قانون مجازات اسلامی این است که فرد در اثر ترس بی اختیار فرار کند یعنی ترس به حدی غلبه نماید که اختیار و قدرت تصمیم گیری را زائل نماید (مانند این که شیری به آدمی حمله نماید) عرفا چنین ترسی از ماموران انتظامی وجود ندارد و این که فرد فرار کننده مرتکب رفتار غیر قانونی (مثل سرقت) شده که ترس از دستگیری و مجازات قانونی دارد نمی‌تواند موجب ضمان مامور باشد. مگر این که ثابت شود مامور از حدود وظایف قانونی خود تخطی کرده است.
نظر اتفاقی
1) تصویب ماده 499 قانون مجازات اسلامی مصوب 92 موجب تزلزل قاعده اقدام نشده و این ماده استثنای قاعده اقدام نمی‌باشد
(2) منظور از ترسانیدن در ماده 499 قانون مجازات اسلامی 92 هر رفتاری است که موجب شود شخص مقابل، در اثر ترس، بی اختیار فرار کند یا بدون اختیار حرکتی از او سر بزند که موجب ایراد صدمه و برخودش یا دیگری گردد البته بین رفتار مجاز و غیر مجاز که موجب ترسیدن فرد مقابل می‌بایست تفاوت قائل شد.
(3) در فرض سوال با عنایت به اینکه مامورین در راستای انجام وظایف قانونی و مطابق مقررات فرد را تعقیب نموده‌اند و فرد مورد تعقیب با اقدام به فرار خود موجب گردیده صدمه ای به وی وارد گردد و در واقع جنایت واقع شده منحصرا مستند به عمد یا تقصیر مجنی علیه می‌باشد لذا مطابق ماده 537 قانون مجازات اسلامی مصوب 92 ضمان ثابت نیست.