هدف و دامنه شمول:
هدف از تدوین این آیین نامه، اجرای مفاد ماده 85 قانون کار جمهوری اسلامی ایران به منظور صیانت نیروی انسانی ومنابع مادی کشور در خصوص آن دسته از نیروی کار میباشد که در تماس و کار مبارزه شیمیایی با آفات و کلیه امور مرتبط با آن شرکت می کنند.
فصل اول تعاریف
آفات:
به کلیه عوامل خسارت زای زنده از قبیل جانوران زیان آور، عوامل بیماری زا و علف های هرز گفته میشود که در مزارع، باغات، کارگاه های پرورش دام و طیور، آبزیان، انبارها و اماکن مربوط به کشاورزی، خانگی و سایر کارگاه ها به طور مستقیم یا غیر مستقیم موجب نابودی و یا خسارت به محصولات و فرآورده ها شده و ایجاد خسارت های اقتصادی یا بهداشتی می کنند.
سموم دفع آفات:
هرگونه ماده شیمیایی معدنی یا آلی و غیره است که برای پیشگیری، نابود سازی و یا کنترل ناقلین بیماری انسانی و یا حیوانی گونه های ناخواسته نباتات یا حیوانات ایجاد کننده خسارت به عرصه های طبیعی، تولید، فراوری، انبارداری، حمل و نقل محصولات کشاورزی و یا جهت مبارزه با حشرات و آفات داخل یا روی پوست و پشم بدن حیوانات مورد استفاده قرار میگیرد.
انبار سموم:
به محلی سرپوشیده و محصور گفته میشود که انواع سموم به صورت جامد، مایع و یا گاز در آن با رعایت کامل اصول ایمنی و حفاظتی نگهداری میشود.
درجه سمیت:
سمیت بسیاری از سموم با شاخص دز کشنده LD50 بیان میشود.
LD50 مقدار ماده سمی است که اگر از یک راه مشخص و معین وارد بدن یک گونه حیوان آزمایشگاهی مشخص شود باعث مرگ 50 درصد از حیوانات مورد مطالعه میگردد. این مقدار که بر حسب میلی گرم سم بر کیلوگرم وزن بدن حیوانات ذکر میشود و معیاری برای طبقه بندی سموم است در آزمایشگاه انجام شده و باید نوع حیوان و راه ورود ماده به بدن را نیز مشخص نمود. هرچه مقدار LD50 کمتر باشد آن سهم مهلک تر است.
- سمومی که LD50 آنها کمتر از 200 میلی گرم در کیلوگرم باشد، سموم فوق العاده سمی هستند.
- سمومی که LD50 آنها بین 200 تا 2000 میلی گرم در کیلو گرم باشد، سموم با سمینت متوسط هستند.
- سمومی که LD50 آنها بین 2000 تا 3000 میلی گرم در کیلوگرم باشد، سموم با سمیت ضعیف هستند.
- سمومی که LD50 آنها بیش از 3000 میلی گرم درکیلوگرم باشد، سموم فاقد سمیت حاد میباشند.
مسمومیت:
عبارت است از اختلالات موقتی یا دائمی فیزیولوژیک و بیوشیمیک که در نتیجه ورود سم به بدن از یک راه خاص یا راه های مختلف بوجود میآید.
دوره ابقاء سم یا دوره احتیاط:
مدت زمانی است که طول میکشد تا غلظت سم در محیط سم پاشی شده به حد قابل قبولی کاهش یافته و در طول این مدت ورود به آن محدوده ممنوع است.
(دوره کارنس)
حداقل زمانی که بین آخرین سمپاشی و برداشت محصول باید رعایت نمود تا باقیمانده سم به حد مجاز برسد.
وسایل دفع آفات:
کلیه تجهیزات و وسایل و ماشینآلات، که جهت کاربرد سموم مورد استفاده قرار میگیرد.
عمل دفع آفات:
مجموعه عملیاتی که با رعایت اصول علمی برای کنترل آفات به کار برده میشود که در این عملیات علاوه بر کنترل آفت بایستی سلامت محیط زیست، انسان، دام و حشرات مفید را در نظر گرفت.
فصل دوم - الزامات عمومی:
ماده 1- کارفرما مکلف است قبل از شروع عملیات دفع آفات آموزشهای لازم را به شرح زیر به کارگران مربوطه ارائه نماید:
درجه سمیت، راههای نفوذ ترکیب فوق به بدن و خطرات آن، روش آماده کردن سم، روش استفاده و موارد ایمنی کار با دستگاههای سمپاش و تجهیزات جانبی آن، روشهای صحیح سمپاشی و استفاده از وسایل حفاظت فردی، روشها و احتیاطات لازم جهت باز کردن بستههای سم تا انتهای عمل سمپاشی، علائم مسمومیت و اقدامات کمکهای اولیه، دوره ابقاء سم، انبارداری، حمل و نقل، امحاء و دیگر موارد مرتبط.
ماده 2- کارفرما مکلف است در صورت بروز مسمومیت، اطلاعات لازم در مورد مشخصات سم مصرفی، علائم مسمومیت و کمکهای اولیه و پادزهر مندرج در برچسب ظروف محتوی سم را به پزشک معالج ارائه نماید.
ماده 3- کارفرما مکلف است نسبت به تامین آب سالم و بهداشتی و به میزان کافی به منظور شستشوی چشم و بدن کارگران سمپاش در شرایط اضطراری و پایان عملیات سمپاشی اقدام نماید.
ماده 4- مرز نواحی سمپاشی باید با علائم هشداردهنده مشخص شده و ساکنان مناطق مسکونی اطراف نیز بایستی به نحو مناسب مطلع گردند.
ماده 5 - کارفرما مکلف است نسبت به تامین وسایل و تجهیزات کمکهای اولیه متناسب با نوع سموم مورد مصرف اقدام نماید.
ماده 6 - در تمامی عملیات دفع آفات و محلهای نگهداری و انبار سموم، خوردن، آشامیدن و استعمال دخانیات ممنوع میباشد.
تبصره- قبل از شروع عملیات دفع آفات باید اطمینان حاصل نمود که در محل مربوطه، ماده غذایی و آب آشامیدنی وجود نداشته باشد.
ماده 7- کارگرانی که در تماس با سموم میباشند به محض مشاهده علائم مسمومیت در خود و یا هریک از کارگران، موظفند کارفرما یا نماینده وی را جهت انجام کمکهای اولیه و تامین معالجات پزشکی مطلع نماید.
ماده 8 - کارفرما مکلف است میزان مصرف و نوع سم را حسب مورد با توجه به دستورالعملهای ارائه شده از جانب وزارت جهاد کشاورزی و وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی در ظروف و بسته بندیهای مناسب تهیه نماید.
ماده 9- کارفرما یا مسئولین ایمنی باید در طول مدت دفع آفات بر کلیه عملیات مربوطه نظارت نماید.
فصل سوم - انبار سموم:
ماده 10- انبار سم باید متناسب با نوع سم و مقدار آن و شرایط نگهداری باتوجه بهآب و هوای منطقه و حفظ سلامت محیط زیست باشد.
ماده 11- انبار سم باید خشک و خنک و قابل تهویه و دور از دسترس اطفال و حیوانات و اشخاص غیرمجاز و جدا از محل نگهداری مواد غذایی انسان و دام و بذر و سایر مواد کشاورزی باشد.
ماده 12- طبقهبندی و چیدمان مواد در انبار سموم باید به گونهای باشد تا برچسبها و علائم هشداردهنده به وضوح قابل رویت باشند.
ماده 13- کنترل مستمر عوامل محیطی مانند دما، روشنایی و تهویه، رطوبت و نیز ظروف و بسته بندیها از نظر پارگی، شکستگی، سوراخشدگی و نشت و تراوش در انبارهای سموم الزامی است.
ماده 14- انبار سموم باید دارای راههای دسترسی مناسب جهت تردد خودروهای امدادی در شرایط ویژه باشد.
ماده 15- کف انبار سموم باید دارای شیب مناسب به منظور شستشو و سهولت در خروج پسماندهای ناشی از آن باشد.
ماده 16- انبار سموم باید مجهز به سیستم جمعآوری فاضلاب با زهکشی مناسب بوده تا از ورود ضایعات مواد به آبهای سطحی و زیرزمینی جلوگیری شود.
تبصره - زهکشی سیستم فاضلاب نباید روباز باشد.
ماده 17- انبار سموم باید از مصالح غیرقابل اشتعال ساخته شده باشد.
ماده 18- انبار سموم باید مجهز به سیستم تهویه متناسب با حجم آن باشد.
ماده 19- سیمکشی برق در انبار سموم باید توکار و کلید و پریزها و روشنایی و سایر وسایل و تجهیزات الکتریکی مانند هواکش از نوع ضدجرقه باشد.
ماده 20- لامپ روشنایی در انبار سموم باید دارای حباب و حفاظ مناسب باشد و فاصله سموم تا چراغهای روشنایی کمتر از یک متر نباشد.
ماده 21- در انبارهای سموم باید از تابش مستقیم نور خورشید به داخل آن جلوگیری به عمل آید.
ماده 22- انبار سموم باید باتوجه به نوع سم و فضای کارگاه به تجهیزات اعلام و اطفاء حریق مناسب مجهز باشد.
ماده 23- تفکیک سموم در انبار باید متناسب با خواص فیزیکی، شیمیایی و درجه اشتعال و با رعایت سایر اصول انبارداری باشد.
ماده 24- فواصل ردیفها و ارتفاع بستهبندی در انبار سموم باید برای عبور و مرور افراد و وسایل نقلیه و همچنین عدم سرایت حریق به ردیفهای بعدی و جلوگیری از ریزش آنها مناسب باشد.
ماده 25- استعمال دخانیات و ایجاد هرنوع شعله باز در انبار سم ممنوع است.
ماده 26- نصب علائم خطر مناسب یا تابلو برای آگاهی دادن و رعایت احتیاطات لازم روی درب انبار الزامی است.
ماده 27- درهای خروج اضطراری انبار سموم باید به طور آشکار علامتگذاری شده و به سمت بیرون باز شوند.
ماده 28- رعایت سایر اصول ایمنی مربوط به انبار سموم مندرج در آییننامههای حفاظت و بهداشت کار و سایر مقررات جاری از جمله قانون مدیریت پسماند و آییننامههای اجرایی آن و قانون حفظ نباتات وزارت جهاد کشاورزی و سایر مقررات مربوطه الزامی است.
فصل چهارم - وسایل و تجهیزات دفع آفات:
ماده 29- کارفرما مکلف است نسبت به تامین کلیه وسایل و تجهیزات دفع آفات و وسایل آمادهسازی سموم متناسب با حجم کار، نوع سم و روش دفع آفات اقدام نماید.
ماده 30- وسایل و تجهیزات دفع آفات باید کاملاً سالم و ایمن و بدون عیب بوده و در حین کار نیز مرتباً از طرف کارفرما یا مسئولین ایمنی مورد بازدید قرار گیرد و در صورت مشاهده بروز هرگونه عیب و نقص نسبت به رفع نقص یا تعویض وسیله معیوب اقدام گردد.
تبصره - رعایت کلیه مقررات ایمنی مطابق آییننامههای مصوب شورای عالی حفاظت فنی به ویژه آییننامه ایمنی ماشینها و ادوات کشاورزی و استانداردهای موجود در خصوص وسایل و تجهیزات مربوطه الزامی است.
ماده 31- سرویسها و بازدیدهای دورهای وسایل و تجهیزات دفع آفات باید از طرف کارفرما یا مسئولین ایمنی مورد اجراء قرار گرفته و در پرونده مربوطه ثبت گردد.
ماده 32- وسایل و تجهیزات دفع آفات باید پس از پایان عملیات با آب کافی شسته شده تا آثاری از سم در دستگاه باقی نماند و بر اساس قانون مدیریت پسماند، باقیمانده حاصل از عملیات شستشو معدوم گردد.
ماده 33- کارگر دفع آفات موظف است به محض بروز هرگونه نقص یا خرابی در هریک از وسایل آماده کردن سم، ماشینآلات، تجهیزات و یا وسایل و لوازم حفاظت فردی فوراً مراتب را به کارفرما یا مسئولین ایمنی اطلاع دهد.
فصل پنجم - آماده کردن و جابه جایی سم:
ماده 34- رانندگان وسایل نقلیه حمل سموم باید آموزشهای موردنیاز را دیده باشند.
ماده 35- هنگام آماده کردن سم (اختلاط سم) باید غلظت توصیه شده روی برچسب به طور دقیق رعایت شود.
ماده 36- عمل جابه جایی سم از یک ظرف به ظرف دیگر باید توسط کارگران آموزش دیده و با رعایت اصول ایمنی انجام گیرد تا مانع تراوش سم به اطراف گردد.
ماده 37- انتقال سم از مخازن بزرگ به مخازن دیگر باید توسط شیر تخلیه و یا تلمبه انجام گیرد.
ماده 38- حمل ظروف محتوی سم در داخل وسیله نقلیه یا کابین تراکتور ممنوع است.
ماده 39- برای حمل و نقل و جابه جایی ظروف و بستههای حجیم و سنگین محتوی سموم باید از وسایل مکانیکی مناسب استفاده شود.
ماده 40- نگهداری و حمل سموم دفع آفات، همراه با مواد غذایی، نهادههای دامی و تولیدات کشاورزی در کنار یکدیگر ممنوع میباشد.
ماده 41- سموم را نباید در ظروف متفرقه مانند بطری آب یا نوشابه ریخته و جابهجا نمود.
فصل ششم - دفع ضایعات سموم:
ماده 42- معدومسازی ظروف محتوی سم و سموم باقیمانده باید مطابق قانون مدیریت پسماند و آییننامه اجرایی آن انجام شود.
ماده 43- استفاده از ظروف خالی سموم برای نگهداری یا حمل مواد دیگر ممنوع است.
ماده 44- ظروف خالی سموم را تا زمان معدوم نمودن باید در محلی مناسب و غیرقابل دسترس افراد غیرمسئول قرار داد.
ماده 45- در صورت ریختن سم بر روی زمین، ماشینها و تجهیزات و وسایل مرتبط، محل آغشته به سم باید فوراً با روش مناسب تمیز گردد.
فصل هفتم - دوره ابقاء سم:
ماده 46- در صورت لزوم، ورود اشخاص به منطقه دفع آفات در دوره احتیاط یا دوره ابقاء سم باید با نظارت کارفرما و با رعایت استفاده از وسایل حفاظت فردی مناسب و سایر مقررات ایمنی باشد.
ماده 47- تهیه و نصب علائم هشداردهنده مناسب برای زمان سمپاشی و دوره ابقاء سم مطابق دستورالعملهای مندرج در ظروف و بستههای محتوی سموم و آییننامه علائم ایمنی در کارگاه ها در اماکن مربوطه الزامی است.
تبصره 1- علائم فوق باید قبل از استفاده از سموم دفع آفات نصب و پس از اتمام دوره ابقاء برداشته شود.
تبصره 2- تعداد علائم هشداردهنده باید متناسب با محل، وسعت منطقه سمپاشی شده و محلهای تردد باشد.
فصل هشتم - وسایل حفاظت فردی:
ماده 48- کارفرما مکلف است برای کارگران مربوطه وسایل حفاظت فردی متناسب با نوع و حجم سم و روش و نوع کار را تامین نماید. وسایل مذکور از قبیل لباس کار، کلاه، سربند، دستکش، گوش بند، ماسک تنفسی، کفش، عینک حفاظتی و سایر وسایل مربوطه مطابق آییننامه وسایل حفاظت انفرادی باید کاملاً سالم و بیعیب و در مقابل مواد شیمیایی و سموم مقاوم و غیرقابل نفوذ بوده تا از تماس آن با بدن جلوگیری نماید.
ماده 49- هنگام کار با سموم دفع آفات استفاده از ماسک با فیلتر متناسب با نوع سم الزامی است.
ماده 50 - برای جلوگیری از نفوذ مواد سمی به داخل گوش قبل از استفاده از کلاه یا سربند باید از گوشبند مناسب استفاده گردد.
ماده 51 - در صورتی که در زمان کار کردن با سموم، احتمال آغشته شدن دست تا بازو وجود دارد باید از دستکشهای ساقبلند که در روی لباس کار قرار میگیرند، استفاده گردد.
ماده 52 - به منظور جلوگیری از باقی ماندن مواد سمی در چین و لبه لباسهای کارگرانی که با انواع سموم سروکار دارند، نباید از لباسهای کار جیبدار و یا لبهدار (دوبل شلوار) استفاده نمایند.
ماده 53 - کارگر دفع آفات موظف است وسایل حفاظت فردی بویژه لباس کار را پس از خاتمه کار به طور جداگانه شستشو و نظافت نموده و هرکدام را در جای مخصوص خود قرار دهد.
فصل نهم : سایر مقررات
ماده 54 - انتخاب سم باید به گونهای باشد که دارای کمترین میزان خطر برای انسان، جانداران و محیطزیست باشد.
ماده 55 - قبل از انجام عملیات سمپاشی باید نسبت به حذف موانع و یا اصلاح مسیر سمپاشی و یا باز نمودن آن اقدام گردد.
ماده 56 - در فضای باز، در مواقعی که باد شدید میوزد نباید اقدام به عمل سمپاشی نمود.
ماده 57 - در صورت ضرورت استفاده از هواپیما جهت سمپاشی و به منظور جلوگیری از پراکنده شدن سموم در مناطق غیر از مزارع کشاورزی، سمپاشی بایستی در روزهایی که باد نمیوزد انجام گیرد.
ماده 58 - در صورتی که سموم مورد مصرف به مقداری باشد که بتوان آن را در قفسه یا جعبه چوبی و یا فلزی قفلدار قرار داد کارفرما باید قفسه یا جعبه مذکور را تهیه نموده و در جای مناسبی قرار دهد.
تبصره - اگرچه قفسه یا جعبه مذکور به منزله انبار سم تلقی گردیده ولی از شمول بعضی از مواد فصل سوم (انبار سموم) مستثنی میباشد.
ماده 59 - کار با سموم دفع آفات برای کارگران زیر 18 سال تمام، مادران شیرده و یا باردار ممنوع میباشد.
ماده 60 - کلیه واردکنندگان، تولیدکنندگان، توزیعکنندگان و مصرفکنندگان سموم مکلف به رعایت مصوبات هیاتنظارت بر سموم در خصوص نحوه نصب، نگهداری و درج مشخصات لازم بر روی برچسب اطلاعات ظروف سموم میباشند.
ماده 61 - برچسب ظروف و بستهبندیهای نگهداری آفتکشها باید مطابق مقررات و ضوابط هیات نظارت بر سموم کشور حاوی مشخصات ذیل باشد:
1- عبارت « قبل از استفاده برچسب را با دقت مطالعه نمائید» در بالای برچسب درج گردد.
2- نام عمومی آفتکش.
3- نام تجاری و فرمولاسیون آفتکش.
4- نام شیمیایی آفتکش.
5 - نوع آفتکش و نحوه جذب.
6- گروه، نحوه عمل و خانواده آفتکش.
7- میزان ماده موثر: براساس وزن به وزن و یا وزن به حجم.
8 - درجه خطر ماده موثر.
9- عبارت « دور از دسترس و دید کودکان در محل قفلدار نگهداری شود» بزرگ و درشت در بالای برچسب درج گردد.
10- موارد مصرف.
11- مدیریت کاربرد آفتکشها.
12- طریق مصرف آفتکش.
13- حداقل زمانی فاصله برداشت (دوره کارنس).
14- احتیاطات لازم.
15- سمیت برای محیط زیست.
16- درج علائم خطر Pictogram در برچسب.
17- علائم مسمومیت.
18- کمکهای اولیه.
19- پادزهر.
20- شرایط نگهداری آفتکش بایستی در برچسب توضیح داده شود.
21- ذکر جمله زیر بر روی برچسب ضروری است « با نظر متخصص گیاهپزشک میبایست مصرف شود».
22- قید عبارت « ثبت نام و نشانی خریدار و میزان آفتکش فروخته شده با ذکر تاریخ در دفاتر مربوطه توسط فروشنده ضروری است» روی تمامی بستههای آفتکشها و یا برچسب آفتکشها لازم است.
23- نام و نشانی و شماره تلفن و آدرس پست الکترونیکی شرکت واردکننده و نام کارخانه سازنده (واردکننده)، نام و نشانی و شماره تولیدکننده و آدرس پست الکترونیکی (تولیدکننده یا فرمولاتور)
24- تاریخ تولید و انقضاء
25- شماره بچ و پارت تولیدی
26- وزن یا حجم خالص محتوی بسته
27- تصویب هیات نظارت بر سموم
28- شماره تائیده سازمان حفظ نباتات
29- برای دریافت اطلاعات بیشتر به بروشور مراجعه گردد.
ماده 62 - مسئولیت رعایت مقررات این آییننامه برعهده کارفرمای کارگاه بوده و در صورت وقوع هرگونه حادثه به دلیل عدم توجه کارفرما به الزامات قانونی، مکلف به جبران خسارت وارده به زیاندیدگان میباشد.
این آییننامه مشتمل بر نه فصل و 62 ماده و 6 تبصره به استناد مواد 85 و 91 قانون کار جمهوری اسلامی ایران در جلسه مورخ 1388/10/28 شورای عالی حفاظت فنی مورد بازنگری قرار گرفته و در تاریخ 1389/3/29 به تصویب وزیر کار و امور اجتماعی رسیده است.
آییننامه مذکور جایگزین آییننامه حفاظتی کار با سموم دفع آفات نباتی در کشاورزی مصوب 1373/1/18 وزیر کار و امور اجتماعی میباشد.