در اجرای ماموریت نخست سند تحول قضایی و رفع اطاله در فرایند رسیدگی و اصلاح این فرایندها با هدف ارائه مطلوب تر خدمات به عموم، مرکز توسعه حل اختلاف، معاونت حقوقی و امور مجلس، مرکز آمار و فناوری اطلاعات و سازمان ثبت اسناد و املاک کشور مکلف اند با استفاده حداکثری از دادرسی الکترونیک، حذف مراحل غیرضرور و اصلاح و تکمیل فرایند صدور گواهی انحصار ورثه و تحریر ترکه، مطابق این دستورالعمل اقدام کنند.
ماده 1 - تعاریف و اصطلاحات:
الف - استعلام الکترونیک: استعلام به شیوه برخط به نحوی که دریافت پاسخ استعلام نیازمند دریافت و تحویل کاغذی نباشد؛
ب - ذی نفعان قابل شناسایی: کلیه اشخاص حقیقی و حقوقی که در موضوع انحصار وراثت و دیگر امور راجع به ترکه ذی نفع تلقی میشوند و قابلیت شناسایی دارند؛
پ - اموال قابل شناسایی: کلیه اموال منقول و غیرمنقول، حقوق و منافع مالی و مطالبات متوفی از اشخاص حقیقی و حقوقی که در بانک های اطلاعاتی به ثبت رسیده است؛
ت - دیون قابل شناسایی: کلیه دیون متوفی به اشخاص حقیقی و حقوقی که در بانک های اطلاعاتی به ثبت رسیده است؛
ث - بانک های اطلاعاتی: بانک های اطلاعاتی موجود نزد سازمان ثبت اسناد و املاک کشور، بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران، وزارت امور اقتصاد و دارایی، وزارت صنعت، معدن و تجارت، وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، سازمان هدفمندی یارانه ها و یا در دفاتری مانند پیشخوان دولت یا پلیس +10 و دیگر نهادهایی که به موجب بند «ت» ماده (117) قانون پنج ساله برنامه ششم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی موظف به همکاری با قوه قضاییه هستند.
ماده 2 - پس از ثبت درخواست صدور گواهی انحصار ورثه، مراتب شروع فرایند نشر آگهی به اطلاع کلیه وراث و دیگر ذی نفعان قابل شناسایی میرسد. هم چنین با صدور این گواهی و با قرار تحریر ترکه، تصویر آن برای همین اشخاص ارسال میشود.
ماده 3 - برای احراز رابطه وراثت، از اطلاعات ثبت شده در سازمان ثبت احوال استفاده میشود. در صورت نقص اطلاعات یا عدم دسترسی به آن ها و چنان چه اخذ گواهی گواهان برای احراز رابطه وراثتی لازم باشد، تنظیم استشهادیه الکترونیک کافی و معتبر است؛ مگر این که مقام قضایی استماع گواهی را لازم تشخیص دهد.
ماده 4 - رسیدگی در شوراهای حل اختلاف تا حد ممکن به صورت الکترونیکی و بدون تشکیل جلسه حضوری به عمل میآید؛ مگر در موارد ضرورت که با تنظیم صورت جلسه و توجیه ضرورت، اقدام خواهد شد.
ماده 5 - در مواردی که ارائه اظهارنامه مالیاتی بر ارث الزامی است، نسخه الکترونیکی آن و یا دریافت اظهارنامه از سامانه های سازمان امور مالیاتی معتبر است.
ماده 6 - پس صدور گواهی انحصار ورثه، فهرست اموال و دیون شناسایی شده و دعاوی حقوقی و کیفری مطرح شده له یا علیه متوفی که دارای بار مالی است، به صورت خودکار به اطلاع وراث قانونی، وصی،امین، قیم و در موارد لازم، دادستان میرسد. همچنین مسئولیت های قانونی مرتبط با دیون متوفی از قبیل موارد مذکور در مواد (248) و (250) قانون امور حسبی مصوب 1319 و ماده (606) قانون مدنی به وراث اطلاع رسانی میشود.
تبصره - فهرست دعاوی حقوقی و کیفری دارای بار مالی ظرف سه ماه از ابلاغ این دستورالعمل، توسط معاونت حقوقی و امور مجلس به مرکز آمار و فناوری اطلاعات ارائه و پس از آن نیز به روزرسانی میشود.
ماده 7 - مرکز آمار و فناوری اطلاعات مکلف است بستر احراز اصالت اوراق قضایی به صورت الکترونیک را برای کلیه اشخاص فراهم کند. همچنین زیرساخت لازم برای استعلام الکترونیکی وصیت نامه رسمی متوفی از سازمان ثبت اسناد و املاک کشور و اعلام فرزندخواندگی در استعلامات الکترونیکی ثبت احوال فراهم خواهد شد.
ماده 8 - به منظور تسهیل در رسیدگی به پرونده های موضوع این دستورالعمل، مرکز آمار و فناوری اطلاعات مکلف است:
الف : امکان استعلامات به صورت الکترونیکی را برای مراجع رسیدگی کننده به امور حصر ورثه و تحریر ترکه و همچنین دفاتر قضایی فراهم کند؛
ب - نرم افزارهای مورد نیاز برای انجام خودکار تنظیم متون پیش نویس، محاسبات و تعیین سهم الارث، تنظیم و صدور آگهی، ارزیابی و دیگر اموری که امکان انجام آن به صورت هوشمند فراهم است را تهیه کند؛
پ - سامانه های قضایی باید به نحوی ایجاد شود یا توسعه یابد که با ارتباط به بانک های اطلاعاتی و سامانه های دستگاه های اجرایی، اطلاعات مورد نیاز جهت رسیدگی به امور موضوع این دستورالعمل به صورت خودکار، برخط و آنی دریافت شود.
ت - امکان سابقه یابی و استخراج اطلاعات هویتی اشخاصی که اطلاع از مشخصات سجلی آنان برای امور انحصار ورثه و تحریر ترکه ضرورت دارد، با همکاری سازمان ثبت احوال کشور و دیگر دستگاه های اجرایی فراهم شود.
ث - با هوشمندسازی، خودکارکردن و الکترونیکی کردن فرایندهای قضایی، احتمال خطای انسانی را در رسیدگی و تصمیمات قضایی، به حداقل ممکن کاهش دهد،
ج - با استفاده از قابلیت هوش مصنوعی، سامانه های مربوط را به نحوی اصلاح کند که انتشار آگهی های قانونی درباره امور راجع به ترکه و انحصار ورثه به کلیه ذی نفعان قابل شناسایی اطلاع رسانی شود.
چ - امکان دسترسی مراجع رسیدگی کننده به قوانین و مقررات مربوط، آرای وحدت رویه، نظریه های مشورتی اداره کل حقوقی قوه قضاییه و آرای مشابه را از طریق درگاه ملی فراهم کند.
ماده 9 - در اجرای مواد 367 و 368 قانون امور حسبی گواهی انحصار ورثه مربوط به افراد بلاوارث، محجور و غایب به طور خودکار به دادستان مربوط ابلاغ میشود.
ماده 10 - در صورت ثبت دادخواست یا شکواییه علیه متوفی، اطلاعات مربوط به فوت به صورت خودکار به مراجع رسیدگی کننده اطلاع رسانی میشود تا وفق مقررات، تصمیم مقتضی اتخاذ کنند. همچنین در هنگام ثبت دادخواست یا شکواییه، آثار قانونی طرح دعوا به طرفیت متوفی به طور خودکار به خواهان یا شاکی اعلام میشود.
ماده 11 - در زمان ثبت درخواست تحریر ترکه، گواهی های فوت مورث و انحصار ورثه به صورت خودکار از پایگاه های داده قوه قضاییه فراخوانی شده، به همراه اموال و دیون ارائه شده توسط وراث یا نمایندگان قانونی آن ها، پیوست دادخواست میشود. همچنین لازم است امکان استعلام برخط صورت اموال و دیون قابل شناسایی متوفی جهت استفاده در روند رسیدگی به درخواست تحریر ترکه، برای شوراهای حل اختلاف ایجاد شود.
ماده 12 - در خصوص اشخاص فاقد حساب کاربری در سامانه ابلاغ الکترونیک و یا افراد محجور، باید به گونه ای اقدام شود که پس از ثبت نام ثنا، فرایندها و ابلاغ های قبلی برای آن ها قابل مشاهده باشد.
ماده 13 - مرکز توسعه حل اختلاف مکلف است ظرف سه ماه از ابلاغ این دستورالعمل، متون پیش فرض مربوط به انحصار ورثه و تحریر ترکه را مطابق مقررات ایجاد کند و به منظور قرار گرفتن در سامانه های مربوط، در اختیار مرکز آمار و فناوری اطلاعات قرار دهد.
ماده 14 - مرکز آمار و فناوری اطلاعات موظف است با همکاری مرکز توسعه حل اختلاف، ظرف مدت یک سال از زمان ابلاغ این دستورالعمل، کلیه سامانه های لازم برای اجرای آن را ایجاد یا به روزرسانی کند و مطابق بند «ت» ماده (117) قانون برنامه پنج ساله ششم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران، نسبت به اتصال بانک های داده مرتبط با ذی نفعان و اموال و دیون قابل شناسایی به قوه قضاییه اقدام کند؛به طوری که فرایند صدور گواهی انحصار ورثه و قرار تحریر ترکه به طور کامل الکترونیکی شود و در اختیار قضات شورای حل اختلاف قرار گیرد.
ماده 15 - استفاده از ظرفیت خودکاربری و دفاتر خدمات الکترونیک قضایی در فرایند صدور گواهی انحصار ورثه و تحریر ترکه مجاز است.
این دستورالعمل در پانزده ماده و یک تبصره در تاریخ 1400/11/27 به تصویب معاون اول قوه قضاییه رسیده و از تاریخ ابلاغ قابل اجرا است.
محمد مصدق
معاون اول قوه قضائیه