تاریخ نظریه: 1405/07/08
شماره نظریه: 7/1405/129
شماره پرونده: 1405-168-129ک
استعلام:
با توجه به اینکه
1- مطابق اصل سی پنجم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران حق برخورداری از وکیل از جمله حقوق بنیادین اشخاص در فرآیند دادرسی بوده و در صورت عدم توانایی در انتخاب وکیل باید امکانات تعیین وکیل برای آنان فراهم شود.
2- قانونگذار در فصل اختصاصی دادرسی اطفال و نوجوانان در قانون آیین دادرسی کیفری مصوب 1392 با رویکرد حمایتی و مبتنی بر اصل مصلحت طفل، مقررات ویژه‌ای وضع نموده و از جمله در ماده 415 این قانون در جرایم مهم، مرجع قضایی را در صورت عدم معرفی وکیل از سوی ولی، سرپرست قانونی یا خود نوجوان مکلف به تعیین وکیل برای متهم طفل یا نوجوان دانسته است.
3- از سوی دیگر، تبصره ماده 48 قانون آیین دادرسی کیفری مصوب 1392 در خصوص جرایم علیه امنیت داخلی و خارجی کشور و برخی جرایم خاص انتخاب وکیل در مرحله تحقیقات مقدماتی را به وکلای مورد تایید رئیس قوه قضاییه محدود کرده است.
4- همچنین مطابق اصول حاکم بر تفسیر قوانین؛ از جمله اصل تفسیر مضیق محدودیت‌های وارد بر حقوق و آزادی‌های بنیادین، اصل حاکمیت قانون خاص بر قانون عام و لزوم تفسیر مقررات به نحو سازگار با حقوق دفاعی متهم به ویژه در مورد اطفال و نوجوانان، ابهاماتی در نحوه جمع میان مقررات فوق وجود دارد.
5- افزون بر مستندات قانونی پیش‌گفته، جمهوری اسلامی ایران به موجب کنوانسیون حقوق کودک متعهد به تضمین دسترسی موثر اطفال و نوجوانان به مساعدت حقوقی مناسب و رعایت مصلحت عالیه کودک در تمامی تصمیمات قضایی مربوط به آنان می‌باشد. لذا خواهشمند است با توجه به توضیحات و مستندات یادشده به پرسش‌های زیر پاسخ دهید:
الف- آیا محدودیت مقرر در تبصره ماده 48 قانون آیین دادرسی کیفری مصوب 1392، «حق برخورداری از وکیل» و امکان تعیین وکیل تسخیری برای متهم را نیز شامل می‌شود؟
ب- در پرونده‌های مربوط به اطفال و نوجوانان که اتهام انتسابی از جرایم موضوع تبصره ماده 48 قانون آیین دادرسی کیفری است، چنانچه متهم، ولی یا سرپرست قانونی وی وکیل معرفی نکنند، آیا مقام قضایی مکلف به تعیین وکیل تسخیری وفق ماده 415 این قانون می‌باشد؟
ج- در فرض الزام به تعیین وکیل تسخیری، آیا وکیل باید منحصراً از بین وکلای موضوع تبصره ماده 48 قانون آیین دادرسی کیفری مصوب 1392 انتخاب شود و یا با توجه به ماهیت خاص مقررات دادرسی اطفال و نوجوانان و ضرورت حمایت حداکثری از حقوق دفاعی آنان، تعیین هر وکیل واجد شرایط قانونی امکانپذیر است؟
د- با عنایت به اصل سی و پنجم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، مقررات خاص دادرسی اطفال و نوجوانان، اصل مصلحت عالیه طفل، لزوم تفسیر مضیق محدودیت‌های وارد بر حق دفاع، آیا تفسیر تبصره ماده 48 قانون آیین دادرسی کیفری مصوب 1392 به گونه‌ای که به محرومیت طفل یا نوجوان از دسترسی به وکیل در مرحله تحقیقات مقدماتی منجر شود، با موازین قانونی یادشده قابل جمع است؟
نظریه مشورتی اداره کل حقوقی قوه قضاییه:
الف- ب- ج- از آنجا که معیار حکم مقرر در تبصره ماده 48 (اصلاحی 1394) قانون آیین دادرسی کیفری مصوب 1392 صرف‌نظر از ویژگی‌های شخصی مرتکب (همانند سن) یا تعیینی یا تسخیری بودن وکیل، مجازات قانونی یا ماهیت جرایم ارتکابی است که حسب مورد در مواد 302 و 415 این قانون آمده است و با توجه به اطلاق تبصره ماده یادشده، بین افراد کمتر یا بیشتر از هجده سال و همچنین بین مواردی که تعیین وکیل حسب مورد توسط متهم یا ولی و سرپرست قانونی او به عمل می‌آید و یا در موارد تعیین وکیل تسخیری از سوی مرجع قضایی، تفاوتی نیست و در هر صورت، وکیل باید از بین وکلای رسمی دادگستری که مورد تایید رئیس قوه قضاییه است، انتخاب شود.