شماره دادنامه: 140431390001399984
تاریخ دادنامه: 1404/06/11
شماره پرونده: 0300543
مرجع رسیدگی: هیات عمومی دیوان عدالت اداری
شاکی: سازمان بازرسی کل کشور
طرف شکایت: وزارت علوم، تحقیقات و فناوری
موضوع شکایت و خواسته: ابطال ماده 8 آیین‌نامه جامع میهمانی و انتقال دانشجویان دوره‌های کاردانی، کارشناسی پیوسته و ناپیوسته دانشگاه ها و موسسات آموزش عالی به شماره سند 4/185770 مصوّب معاون وزیر علوم، تحقیقات و فنّاوری و رییس سازمان امور دانشجویان
گردش کار: معاونت حقوقی، نظارت همگانی و امور مجلس سازمان بازرسی کل کشور به موجب شکایت نامه شماره 489198 مورخ 1402/12/27 اعلام کرده است که:
" ماده 8 آیین‌نامه جامع میهمانی و انتقال دانشجویان دوره های کاردانی و کارشناسی پیوسته و ناپیوسته دانشگاه ها و موسسات آآموزش عالی از حیث انطباق با قانون در این سازمان مورد بررسی قرار گرفت که نتیجه آن به شرح زیر جهت استحضار و صدور دستور شایسته اعلام می‌شود:
الف- براساس تبصره (5) بند (ح) قانون برنامه پنجم توسعه جمهوری اسلامی ایران، نحوه پذیرش دانشجو می‌بایست با رعایت قانون سنجش و پذیرش دانشجو در دانشگاه ها و مراکز آموزش عالی کشور انجام شود. براساس ماده 3 قانون مذکور برنامه ریزی و ایجاد هماهنگی در پذیرش دانشجو در دانشگاه ها جزو وظایف و اختیارات شورای سنجش و پذیرش دانشجو می‌باشد.
ب- نظر به این که تحصیل در دوره های روزانه دانشگاه های دولتی وفق بندهای (ح)، (ط)، (ی) ماده 20 قانون برنامه پنجساله پنجم توسعه جمهوری اسلامی ایران رایگان است و مستفاد از ماده 4 قانون تنظیم بخشی از مقرّرات مالی دولت مصوّب سال 1384 و ماده 60 الحاق موادی به قانون تنظیم بخشی از مقرّرات مالی دولت مصوّب سال 1393 دریافت هر گونه وجهی توسط دستگاه های اجرایی مستلزم حکم یا اذن قانونگذار است.
ج- آراء متعدد هیات عمومی دیوان عدالت اداری از جمله دادنامه های شماره 168 الی 173 [9610090905800168 الی 9610090905800173] مورخ 1396/03/02 و 153 [9809970905810153] مورخ 1398/02/10 نیز موید این است که اخذ شهریه از دانشجویان دوره روزانه متقاضی انتقالی یا میهمانی به سایر دانشگاه های دولتی، وجاهت قانونی ندارد.
د- ضمن آن که هر ساله از محل بودجه عمومی، ردیف اعتباری جداگانه ای بابت سرانه دانشجویان روزانه در اختیار وزارت متبوع و در نهایت به دانشگاه ها اختصاص داده می‌شود. لذا اگر دانشجوی روزانه ای متقاضی میهمانی و یا انتقالی به دانشگاه دیگری باشد، وزارت متبوع می‌بایست سرانه اعتباری دانشجو را نیز در طول سال مالی از اعتبارات دانشگاه مبدا کسر و به اعتبارات دانشگاه مقصد اضافه نماید نه این که دانشگاه ها دانشجویانی که قانوناً می‌بایست تحصیل آنها رایگان باشد، را مکلّف به پرداخت شهریه نمایند. زیرا دولت برای تحصیل دانشجویان روزانه اعتبار مربوطه را برای وزارت متبوع و به تبع آن به دانشگاه تامین و پرداخت می‌نماید و اقدام دانشگاه مبنی بر اخذ شهریه از دانشجوی روزانه که قبلاً اعتبار آن توسط دولت به وزارت یا دانشگاه پرداخت شده، غیرقانونی محسوب می‌گردد.
بنا به مراتب، ماده 8 آیین‌نامه جامع میهمانی و انتقال دانشجویان دوره های کاردانی و کارشناسی پیوسته و ناپیوسته دانشگاه ها و موسسات آموزش عالی مغایر با قوانین یاد شده از جمله ماده (20) قانون برنامه پنجساله پنجم توسعه جمهوری اسلامی ایران، ماده (4) قانون تنظیم بخشی از مقرّرات مالی دولت مصوّب سال 1384 و ماده (60) الحاق موادی به قانون تنظیم بخشی از مقرّرات مالی دولت مصوّب سال 1393 و خارج از حدود و اختیارات واضع تشخیص می‌شود، لذا در اجرای تبصره (2) بند (د) ماده (2) قانون تشکیل سازمان بازرسی کل کشور ابطال ماده 8 آیین‌نامه فوق الذکر از تاریخ تصویب مورد تقاضا می‌باشد."
متن مقرره مورد شکایت به شرح زیر است:
" آیین‌نامه جامع میهمانی و انتقال دانشجویان دوره‌های کاردانی، کارشناسی پیوسته و ناپیوسته دانشگاه ها و موسسات آموزش عالی به شماره سند 4/185770 مصوّب معاون وزیر علوم، تحقیقات و فنّاوری و رییس سازمان امور دانشجویان
..................................
ماده 8. شهریه
دانشجویان دوره روزانه در دوران میهمانی و میهمانی دایم در صورت عدم پذیرش در دوره روزانه در موسسه مقصد، ملزم به پرداخت شهریه مطابق تعرفه مصوّب هیات امناء موسسه مقصد که به تایید وزارت متبوع رسیده، می‌باشند.
1-8- دانشجویان دوره روزانه متقاضی انتقال در صورت دارا بودن نمره قبولی دوره روزانه (در آزمون سراسری سال ورودی) در موسسه مقصد از پرداخت شهریه معاف می‌باشند.
2-8- دانشجویان دوره شبانه و موسسات غیردولتی- غیرانتفاعی در تمام حالت های میهمانی ملزم به پرداخت چهل درصد (40%) تا پنجاه درصد (50%) از شهریه ثابت به موسسه مبدا و شهریه کامل ثابت و متغیر به موسسه مقصد می‌باشند.
تبصره: دانشجویان شهریه پرداز که به دلیل عدم حدنصاب لازم تعداد دانشجو برای تشکیل کلاس به عنوان میهمان و یا انتقال به موسسات دیگر معرفی می‌شوند، از پرداخت هرگونه شهریه ثابت و متغیر به موسسه مبدا معاف می‌باشند و فقط در موسسات مقصد، شهریه می پردازند.
3-8- در محاسبه تعرفه شهریه دانشجویان میهمان در موسسه مقصد، مبنا سال ورود دانشجو به موسسه مقصد می‌باشد.
.........................
این آیین‌نامه در 12 ماده، 59 بند و 15 تبصره در تاریخ 1402/02/31 به تصویب معاون وزیر و رییس سازمان امور دانشجویان رسیده واز تاریخ تصویب لازم الاجرا و جایگزین تمام آیین‌نامه های قبلی می‌شود.- معاون وزیر علوم، تحقیقات و فناوری و رییس امور دانشجویان"
در پاسخ به شکایت مذکور، وزارت علوم، تحقیقات و فنّاوری ضمن ارسال تصویر نامه شماره 3530/2/462 مورخ 1403/04/19 مدیرکل دفتر امور حقوقی و پاسخگویی به شکایات سازمان امور دانشجویان به موجب لایحه شماره 1641833 مورخ 1403/05/02 ثبت دفتر اندیکاتور هیات عمومی دیوان عدالت اداری توضیح داده است که:
"1- در راستای تسهیل در اجرای جزء پنج از بند (ب) ماده دو قانون اهداف، وظایف و تشکیلات وزارت علوم و به منظور ساماندهی و تسهیل در امور آموزشی و تحصیلی دانشجویان دارای شرایط خاص و پیش بینی امکان میهمانی و انتقال، آیین‌نامه جامع میهمانی و انتقال دانشجویان در دوره های کاردانی، کارشناسی پیوسته و ناپیوسته، آیین‌نامه مورد شکایت در 12 ماده 59 بند و 15 تبصره در تاریخ 1402/02/31 به تصویب معاون وزیر و رییس سازمان امور دانشجویان رسیده است. با عنایت به مطلب فوق دعوای مطروحه ارتباطی با وزارت علوم، تحقیقات و فناوری ندارد و منتسب به سازمان امور دانشجویان است که شخصیت مستقل دارد در حالی که سازمان فوق‌الذکر اساساً طرف دعوا قرار نگرفته است.
2- علی رغم این امر، در راستای اجرای دستور مقام قضایی و ابلاغ دادخواست یاد شده، دادخواست مزبور به سازمان امور دانشجویان منعکس گردید که پاسخ آن سازمان به پیوست ایفاد می‌گردد. "
متن نامه شماره 3530/2/462 مورخ 1403/04/19 مدیرکل دفتر امور حقوقی و پاسخگویی به شکایات سازمان امور دانشجویان به قرار زیر است:
"1- سازمان امور دانشجویان در راستای تسهیل در اجرای جزء 5 بند (ب) ماده 2 قانون اهداف، وظایف و تشکیلات وزارت علوم، تحقیقات و فناوری مصوّب 1383/05/18 مجلس شورای اسلامی و به منظور ساماندهی و تسهیل در امور آموزشی و تحصیلی دانشجویان دارای شرایط خاص آیین‌نامه جامع میهمانی و انتقال دانشجویان را به تصویب رساند.
2- سازمان امور دانشجویان به جهت این که برخی از دانشجویان به منظور کاهش هزینه های ایاب و ذهاب، خوابگاه، تغذیه و حضور در کنار خانواده متقاضی انتقال یا میهمانی از دانشگاه پایین تر به دانشگاه بالاتر هستند امکان تحصیل آنان در دانشگاه بالاتر را فراهم آورده است. برای مثال دانشجو دوره روزانه دانشگاه زابل که خانواده وی در تهران سکونت دارند به منظور کاهش هزینه ها از نظر مالی و حضور در کنار خانواده به جهت پشتیبانی روحی و روانی متقاضی انتقال یا میهمانی به دانشگاه تهران می‌باشد اما به جهت عدم کسب حدنصاب علمی اعلامی از طرف سازمان سنجش آموزش کشور امکان پذیرش در دوره روزانه دانشگاه تهران را ندارد و سازمان امور دانشجویان در آیین‌نامه موضوع شکایت این امکان را برای وی فراهم آورده تا این دانشجو به دانشگاه تهران منتقل شود اما مطابق تعرفه مصوّب هیات امناء موسسه مقصد (دانشگاه تهران) که به تایید وزارت علوم، تحقیقات و فناوری رسیده است شهریه پرداخت نماید چرا که موسسه مقصد صرفاً برای دانشجویان دوره روزانه خود که حدنصاب علمی را کسب نموده‌اند سرانه مالی برای هزینه دارد و نمی‌تواند هزینه ارایه خدمات آموزشی و. .. را به دانشجوی انتقالی یا دانشجو میهمانی که حدنصاب علمی این دانشگاه را کسب نکرده متقبل شود. فلذا پیش بینی پرداخت شهریه در ماده 8 آیین‌نامه موضوع شکایت مطابق با اصول انصاف و عدالت و مطابق با اقتضایات اداره دانشگاه ها پیش بینی شده است.
3- در صورتی که سازمان امور دانشجویان در ماده 8 آیین‌نامه موضوع شکایت پرداخت شهریه را پیش بینی نمی نمود با توجه به تعداد زیاد دانشجویان متقاضی انتقالی یا میهمانی دانشگاه ها به جهت این که توانایی کافی برای تامین منابع مالی جهت ارایه خدمات آموزشی به این دانشجویان را ندارند هیچ گونه رغبتی به پذیرش دانشجو انتقالی یا دانشجو میهمان نداشتند فلذا با پیش بینی پرداخت شهریه در آیین‌نامه موضوع شکایت روند پذیرش دانشجو میهمان یا انتقالی تسهیل گردید."
هیات عمومی دیوان عدالت اداری در تاریخ 1404/06/11 با حضور رییس و معاونین دیوان عدالت اداری و روسا و مستشاران شعب دیوان تشکیل شد و پس از بحث و بررسی با اکثریت آراء به شرح زیر به صدور رای مبادرت کرده است.
رای هیات عمومی
قسمت صدر ماده 8 آیین‌نامه جامع مهمانی و انتقال دانشجویان دوره‌های کاردانی و کارشناسی پیوسته و ناپیوسته دانشگاه ها و موسسات آموزش عالی در راستای الزام دانشجویان دوره روزانه متقاضی میهمان و میهمان دایم به پرداخت شهریه تصویب شده و این در حالی است که تعیین جامعه هدف پرداخت شهریه یا معافیت از آن به موجب ماده 1 قانون احکام دایمی برنامه‌های توسعه کشور به جهت این که امر مالی محسوب می‌شود، در صلاحیت هیات امنای دانشگاه ها و موسسات آموزشی و پژوهشی است و معاون وزیر و رییس سازمان امور دانشجویان اختیاری برای وضع مقرره در این خصوص ندارد و لذا ماده 8 آیین‌نامه جامع مهمانی و انتقال دانشجویان دوره‌های کاردانی و کارشناسی پیوسته و ناپیوسته دانشگاه ها و موسسات آموزش عالی به شماره سند 4/185770 مصوّب معاون وزیر و رییس سازمان امور دانشجویان که متضمّن الزام دانشجویان دوره روزانه متقاضی مهمان و انتقال به پرداخت شهریه مطابق تعرفه مصوّب هیات امنای دانشگاه مقصد است، خارج از حدود اختیار مقام وضع کننده آن بوده و مستند به بند 1 ماده 12 و مواد 13 و 88 قانون دیوان عدالت اداری مصوّب سال 1392 از تاریخ تصویب ابطال می‌شود. این رای براساس ماده 93 قانون دیوان عدالت اداری (اصلاحی مصوّب 402/2/10) در رسیدگی و تصمیم گیری مراجع قضایی و اداری معتبر و ملاک عمل است./
احمدرضا عابدی
رییس هیات عمومی دیوان عدالت اداری