شاخص های ارزشیابی نظام آموزش و پرورش

مقدمه
فرایند آموزش و پرورش تحت تاثیر عوامل مختلفی قرار دارد که دست یابی به اهداف مورد نظر را تحت الشعاع قرار داده و بعضا اثرات غیر قابل پیش بینی بر عملکرد آن بر جای می گذارد. این معضل اساسی موجب می‌شود تشخیص مسیر صحیح جریان های آموزشی و حتی چگونگی تحقق مقاصد آن با تردید همراه شود. برای مرتفع ساختن این مشکل، دست اندرکاران نظام های آموزشی ناگزیر به استفاده از ساز و کار ارزشیابی هستند تا با به کار گیری این ساز و کار شرایط لازم برای اطلاع از میزان تحقق اهداف آموزشی، شفافیت عملکرد و پاسخ گویی نظام های آموزشی فراهم گردد. به عبارت دیگر ارزشیابی آیینه ای فراهم می آورد تا تصمیم گیران و دست اندرکاران آموزش و پرورش تصویر روشنی از چگونگی انجام این رسالت خطیر به دست آورند. بر این اساس ضرورت دارد ابتدا عناصر نظام آموزشی به صورت نظام مند مشخص و سپس با استفاده از الگو یا الگوهای مناسب ارزشیابی وضعیت آن ها را تعیین کرد.
برای ارزشیابی، الگوهای متنوع و متفاوتی ارائه شده که یکی از این رویکردها، رویکرد مبتنی بر نظر متخصصان می‌باشد و مشخص ترین الگوی مربوط به این رویکرد، «الگوی اعتبارسنجی» است که برای به تصویرکشیدن وضعیت کیفیت آموزشی با استفاده از شاخص ها و استانداردها تدوین شده است. این الگو معروف ترین مدل برای ارزشیابی کیفیت نظام های آموزشی در جهان می‌باشد. با استفاده از الگوی اعتبارسنجی، شاخص های عناصرمختلف نظام آموزشی در دو مرحله «ارزشیابی درونی» و «ارزشیابی بیرونی» تدوین می‌شود؛ بر اساس این الگو ابتدا «عوامل» نظام های آموزش و پرورش تعیین، تعریف و سپس «ملاک ها» و« شاخص های » آن ها تعیین می‌گردد.
شاخص ها زمانی وضعیت نظام آموزشی را به صورت روشن به تصویر می کشند که با تدوین و بررسی آن ها، شناخت بیش تر و درک درست تری از موقعیت نظام آموزشی حاصل شود، امری که به نوبه خود، زمینه های لازم جهت انتخاب برنامه های مورد نیاز را به وجود می آورد تا بدین وسیله اقدام های مورد انتظار و برنامه های آتی آن برای رفع مشکلات، مشخص گردد. این تشخیص، برای بهبود وضعیت نظام آموزشی اهمیتی حیاتی دارد. زیرا نظام های آموزشی برای اثربخشی و کارآیی بیشتر و بهبود عملکرد خود به راهنمای عمل نیاز دارند تا اطمینان حاصل نمایند که با کیفیت خوبی به مقصد مورد نظر دست خواهند یافت.
در تدوین شاخص های این مجموعه از نتایج مطالعات، نظرات و دیدگاه های متخصصین، کارشناسان درون و برون سازمانی، تجربیات داخل و خارج از کشور، سند چشم انداز جمهوری اسلامی ایران در افق 1404 هجری شمسی و اهداف کلی آموزش و پرورش استفاده شده است. اساسی ترین شاخص های ارزشیابی نظام آموزش و پرورش در بخش های درون داد، فرآیند و برون داد به شرح زیر می‌باشد:

1-درون داد

1-1نیروی انسانی
1-1-1- نسبت دانش آموزان به کل کارکنان آموزشی
2-1-1- نسبت کارکنان واجد شرایط علمی به کل کارکنان
3-1-1- میانگین سطح تحصیلات کارکنان
4-1-1- میانگین سنوات خدمتی کارکنان
5-1-1- نسبت کارکنان آموزشی به کل کارکنان
6-1-1- میانگین ساعات آموزش های ضمن خدمت سالانه کارکنان
* اطلاعات مورد نیاز برای هر یک از شاخص ها به تناسب موضوع و سطح ارزشیابی می‌تواند به تفکیک استانی، منطقه ای، شهری، روستایی، عشایری، نوع مدرسه، دوره و پایه تحصیلی، رشته تحصیلی، جنسیت و داخل یا خارج از کشورجمع آوری شود.

2-1- دانش آموز
1-2-1- درصد پذیرش دوره پیش دبستانی
2 -2-1- درصد پذیرش ظاهری و واقعی جمعیت 6 ساله ها
3-2-1- درصد پوشش تحصیلی ظاهری و واقعی
4-2-1- نسبت دانش آموزان شاخه فنی و حرفه ای و کاردانش به کل دانش آموزان دوره متوسطه
5-2-1- سهم هر زمینه تحصیلی در شاخه های فنی و حرفه ای و کاردانش
6-2-1- درصد دانش آموزان کلاس های مختلط
7-2-1- درصد دانش آموزان کلاس های چند پایه
8-2-1- نسبت دانش آموزان مدارس غیر دولتی به کل دانش آموزان

3-1- برنامه درسی
1-3-1- میزان انطباق اهداف و سرفصل های مواد درسی با اهداف دوره های تحصیلی
2-3-1- میزان تناسب محتوای آموزشی و پرورشی با ویژگی ها و نیازهای دانش آموزان
3-3-1- میزان تناسب محتوای آموزشی و پرورشی با نیازها ومسائل جامعه
4-3-1- میزان تناسب حجم محتوای آموزشی و پرورشی با زمان (ساعات) تعیین شده
5-3-1- نسبت کتاب های درسی بازنگری شده به کل کتاب های درسی
6-3-1-نسبت دروس دارای رسانه های کمک آموزشی به کل دروس

4-1- فضاهای آموزشی و پرورشی
1-4-1- نسبت مدارس استاندارد به کل مدارس
2-4-1- نسبت مدارس دارای نمازخانه به کل مدارس
3-4-1- نسبت دانش آموزان به کلاس های درس
4-4-1- ضریب بهره برداری از کلاس های درس
5-4-1- نسبت مدارس دو نوبته به کل مدارس
6-4-1- نسبت مدارس مقاوم دربرابر حوادث غیرمترقبه به کل مدارس
7-4-1- سرانه زیربنای اردوگاه های فرهنگی- تربیتی

5 -1- امکانات و تجهیزات
1-5-1- سرانه کتاب های موجود در کتابخانه های مدارس
2-5-1- نرخ دسترسی کارکنان و دانش آموزان به فنآوری اطلاعات و ارتباطات
3-5-1- نسبت مدارس دارای امکانات و وسایل ورزشی استاندارد به کل مدارس
4-5-1- نسبت مدارس دارای امکانات بهداشتی استاندارد به کل مدارس

6-1- بودجه و اعتبارات
1-6-1- سهم بودجه آموزش و پرورش از بودجه عمومی به تفکیک جاری و عمرانی
2-6-1- سهم هزینه های آموزش و پرورش از کل تولید ناخالص داخلی (G.D.P)
3-6-1- سرانه دانش آموزی به تفکیک دوره های تحصیلی و شاخه تحصیلی دوره متوسطه
4-6-1- سهم اعتبارات غیرپرسنلی از کل اعتبارات آموزش و پرورش
5-6-1- سهم اعتبارات فعالیت های پرورشی ازکل بودجه آموزش و پرورش
6-6-1- نسبت اعتبارات پژوهشی به کل اعتبارات آموزش و پرورش
7-6-1- سهم اعتبارات آموزش کارکنان از کل اعتبارات آموزش و پرورش
8-6-1- نسبت درآمدهای حاصل از منابع غیردولتی به کل اعتبارات دولتی آموزش و پرورش
9-6-1- سهم اعتبارات جاری آموزش و پرورش عمومی از کل بودجه جاری آموزش و پرورش

7-1- معیشت و رفاه کارکنان
1-7-1- نسبت میانگین حقوق ماهانه کارکنان آموزش و پرورش به میانگین حقوق و مزایای سایر کارکنان دولت
2-7-1- تغییرات میانگین حقوق و مزایای ماهانه کارکنان آموزش و پرورش به قیمت های جاری و ثابت

2- فرآیند

1-2- مدیریت
1-1-2- میزان هماهنگی و انطباق برنامه ها و فعالیت های مدیران با خط مشی ها و سیاست های کلان آموزش و پرورش
2-1-2- میزان موفقیت مدیران در ایجاد زمینه بروز خلاقیت و نوآوری در کارکنان
3-1-2- میزان رضایت دانش آموزان، اولیاء و مراجعان از مدیران
4-1-2- میزان رضایت شغلی کارکنان
5-1-2- میزان موفقیت مدیران درنظارت و ارزشیابی موثر و مستمرعملکرد کارکنان مرتبط با حوزه وظایف
6-1-2- میزان پاسخگویی مدیران به مخاطبان
7-1-2- میزان انطباق امور اجرایی با قوانین، مقررات و دستورالعمل ها

2-2- برنامه ها و فعالیت های آموزشی و پرورشی
1-2-2- میزان انطباق برنامه ها و فعالیت های آموزشی و پرورشی با اهداف دوره های تحصیلی
2-2-2- میزان اهتمام مدیریت به آموزش و توسعه معارف قرآنی
3-2-2- میزان حاکمیت روابط انسانی در محیط اداری و آموزشی
4-2-2- میزان اهتمام مدیریت به رفع آسیب های اجتماعی دانش آموزان
5-2-2- میزان اهتمام مدیریت مدارس به برگزاری نماز جماعت، مراسم مذهبی و مراسم صبحگاهی در مدارس
6-2-2- میزان پاسخگویی کتابخانه های مدارس به نیازهای واقعی دانش آموزان
7-2-2- درصد دانش آموزان استفاده کننده ازخدمات مشاوره ای و روان شناختی
8-2-2- میزان اهتمام مدارس در تامین سلامت جسمی و بهداشت روانی دانش آموزان

3-2- برنامه ها و فعالیت های پژوهشی
1-3-2- نسبت کار کنان پژوهنده به کل کارکنان آموزش و پرورش
2-3-2- میزان کاربست یافته های پژوهشی در سطوح مختلف تصمیم سازی و تصمیم گیری
3-3-2- نسبت دانش آموزان پژوهنده به کل دانش آموزان
4-3-2- نسبت مقالات منتشر شده در نشریات معتبر داخلی و خارجی به کل پژوهش های انجام شده در آموزش و پرورش
5-3-2- نسبت کتاب های تالیفی و ترجمه ای کارکنان به کل کارکنان
6-3-2- درصد اختراعات و ابتکارات ثبت شده دانش آموزان و کارکنان

3- برون داد

1-3- برون داد واسطه ای
1-1-3- ضریب کارایی درونی
2-1-3- نرخ قبولی دانش آموزان
3-1-3- نرخ ارتقای دانش آموزان
4-1-3- نرخ تکرار پایه دانش آموزان
5-1-3- نرخ ترک تحصیل دانش آموزان
6-1-3- نرخ فارغ التحصیلی دانش آموزان
7-1-3- نرخ ماندگاری دانش آموزان
8-1-3- نرخ گذر دانش آموزان
9-1-3- نرخ اتلاف
10-1-3- نرخ باسوادی گروه های سنی 10-6، 13- 11 و 17-14
11-1-3- میانگین طول تحصیل دانش آموختگان

2-3- برون داد نهایی

1-2-3 - میزان دستیابی دانش آموختگان به اهداف اعتقادی
1-1-2-3- میزان شناخت دانش آموختگان از خود و خدای خویش
2-1-2-3- میزان برخورداری دانش آموختگان از روحیه حقیقت جویی
3-1-2-3- میزان اعتقاد و ایمان دانش آموختگان به مبانی اسلام و بینش الهی مبتنی بر قران کریم، سنت پیامبر (ص) و ائمه معصومین (ع) با توجه به اصول 12 و 13 قانون اساسی در مورد مذاهب اسلامی و اقلیت های دینی
4-1-2-3- میزان پذیرش دانش آموختگان از حاکمیت مطلق خداوند بر جهان و انسان و اعمال این حاکمیت بر جامعه بر اساس اصل ولایت فقیه

2-2- 3- میزان دستیابی دانش آموختگان به اهداف اخلاقی:
1-2-2- 3- میزان برخورداری دانش آموختگان از فضائل و مکارم اخلاقی بر اساس ایمان به خدا و تقوی اسلامی
2-2-2- 3- میزان التزام عملی دانش آموختگان به احکام و آداب اسلامی
3- 2-2- 3- میزان برخورداری دانش آموختگان از اعتماد به نفس و استقلال شخصیت
4-2-2- 3- میزان برخورداری دانش آموختگان از کرامت اخلاقی وعزت نفس
5-2-2- 3- میزان برخورداری دانش آموختگان از عواطف متعادل انسانی و همزیستی مسالمت آمیز
6-2-2- 3- میزان رعایت نظم و انضباط دانش آموختگان در روابط فردی و اجتماعی
7- 2-2- 3- میزان پرهیز دانش آموختگان از بیکارگی، بطالت و مشاغل کاذب
8- 2-2- 3- میزان برخورداری دانش آموختگان از روحیه امید به آینده

3-2- 3- میزان دستیابی دانش آموختگان به اهداف علمی آموزشی
1-3-2-3- میزان برخورداری دانش آموختگان از روحیه تحقیق، تفکر، تعقل، تعمق، نقد و ابتکار
2-3-2-3- میزان برخورداری دانش آموختگان از روحیه تعلیم و تعلم و تربیت مستمر
3-3-2-3- میزان شناخت، پرورش و هدایت استعدادهای افراد درجهت اعتلای فرد و جامعه
4-3-2-3- میزان شناخت دانش آموختگان از اسرار جهان آفرینش و قوانین طبیعت به عنوان آیات الهی
5- 3-2-3- میزان آشنایی دانش آموختگان با زبان و خط فارسی
6- 3-2-3- میزان آشنایی دانش آموختگان با زبان عربی به منظور آشنایی با قرآن و معارف اسلامی
7- 3-2-3- میزان توسعه علوم و فنون و مهارت های مورد نیاز فرد و جامعه
8-3-2-3- میزان علاقه مندی دانش آموختگان به مطالعه و کتابخوانی
9-3-2-3- میزان مشارکت و همکاری دانش آموختگان در فعالیت های گروهی

4-2-3- میزان دستیابی دانش آموختگان به اهداف فرهنگی هنری
1-4-2-3- میزان شکوفایی ذوق و استعدادهای مختلف هنری دانش آموختگان
2-4-2-3- میزان آشنایی دانش آموختگان با زیبایی های جهان آفرینش به عنوان مظاهر و جمال الهی
3- 4-2-3- میزان آشنایی دانش آموختگان با هنرهای اسلامی؛ ملی و جهانی مناسب
4- 4-2-3- میزان التزام دانش آموختگان به حفظ میراث فرهنگی هنری و تاریخی
5-4-2-3- میزان آشنایی دانش آموختگان با فرهنگ و آداب و سنن مطلوب جامعه اسلامی ایران
6-4-2-3- میزان احتراز دانش آموختگان از رسوم منحط و خرافی
7- 4-2-3- میزان آشنایی دانش آموختگان با تاریخ و فرهنگ و تمدن اسلام، ایران و جهان با تاکید بر فرهنگ معاصر

5-2- 3- میزان دستیابی دانش آموختگان به اهداف اجتماعی
1-5-2-3- میزان برخورداری دانش آموختگان از روحیه پاسداری از قداست و روابط خانواده بر پایه حقوق و اخلاق اسلامی
2-5-2-3- میزان اهتمام دانش آموختگان به محقق کردن قسط اسلامی و پاسداری از آن
3-5-2-3- میزان برخورداری دانش آموختگان از روحیه برادری و تعاون اسلامی و همبستگی ملی و فرهنگی
4-5-2-3- میزان اهتمام دانش آموختگان به انجام فریضه امربه معرف و نهی از منکر
5-5-2-3- میزان ادای احترام دانش آموختگان به قانون و التزام به رعایت آن
6-5-2-3- میزان برخورداری دانش آموختگان از روحیه مسئولیت پذیری و مشارکت در فعالیت های دینی، فرهنگی و اجتماعی
7-5-2-3- میزان برخورداری دانش آموختگان از روحیه تولی و تبری
8-5-2-3- میزان برخورداری دانش آموختگان از روحیه گذشت، فداکاری و ایثاردر روابط اجتماعی
9-5-2-3- میزان برخورداری دانش آموختگان از سعه صدر و تحمل آرای دیگران در برخورد اندیشه ها
10-5-2-3- میزان ادای احترام دانش آموختگان به شخصیت افراد و مراعات حقوق مادی و معنوی آنان
11-5-2-3- میزان مقاومت دانش آموختگان در برابر تبلیغات سوء
12-5-2-3- میزان برخورداری دانش آموختگان از روحیه سازگاری اجتماعی

6-2- 3- میزان دستیابی دانش آموختگان به اهداف زیستی
1-6-2-3- میزان سلامت جسمی و بهداشت روانی دانش آموختگان
2-6-2-3- میزان رعایت بهداشت عمومی و حفظ محیط زیست توسط دانش آموختگان
3-6-2-3- میزان برخورداری دانش آموختگان از روحیه توجه به تربیت بدنی به عنوان زمینه رشد معنوی انسان

7-2- 3- میزان دستیابی دانش آموختگان به اهداف سیاسی
1-7-2- 3- میزان برخورداری دانش آموختگان از بینش سیاسی مبتنی بر اصل ولایت فقیه برای مشارکت آگاهانه در سرنوشت سیاسی کشور
2-7-2- 3- میزان آگاهی دانش آموختگان از اندیشه های دینی و سیاسی حضرت امام خمینی (ره)
3-7-2- 3- میزان حمایت دانش آموختگان از اتحاد اسلامی بین مسلمانان
4-7-2- 3- میزان حمایت دانش آموختگان از حق طلبان، عدالتخواهان، مظلومان و مستضعفان جهان
5-7-2- 3- میزان برخورداری دانش آموختگان از روحیه مبارزه با مستکبران، استثمارگران و ستمکاران بر اساس
ارزش های اسلامی
6-7-2- 3- میزان برخورداری دانش آموختگان از روحیه پاسداری از استقلال همه جانبه کشور
7-7-2- 3- میزان برخورداری دانش آموختگان از روحیه نفی هر گونه ستمگری، ستم کشی، سلطه گری و سلطه پذیری
8-7-2- 3- میزان برخورداری دانش آموختگان از روحیه سلحشوری و حفظ کیان اسلام
9-7-2- 3- میزان شناخت دانش آموختگان از مسائل سیاسی ایران و جهان بخصوص ممالک اسلامی و ملل محروم
10-7-2- 3- میزان شناخت دانش آموختگان از ترفندهای استعمار و استکبار جهانی و ضرورت مبارزه با آن
11-7-2- 3- میزان علاقه مندی و افتخار دانش آموختگان به کشور و انقلاب اسلامی

8-2-3 - میزان دستیابی دانش آموختگان به اهداف اقتصادی:
1-8-2- 3- میزان اهمیت قائل شدن دانش آموختگان به رشد اقتصادی به عنوان وسیله ای برای رسیدن به رشد توسعه اجتماعی
2-8-2- 3- میزان شناخت دانش آموختگان از ارزش و قداست کار و معاش حلال
3-8-2- 3- میزان شناخت دانش آموختگان از حرف و مشاغل مولد
4-8-2- 3- میزان آمادگی و مهارت های کسب شده دانش آموختگان برای ورود به مشاغل مولد
5-8-2- 3- میزان برخورداری دانش آموختگان از روحیه ساده زیستی، قناعت و پرهیز از هر گونه اسراف
و مصرف زدگی و تجمل گرایی
6-8-2- 3- میزان برخورداری دانش آموختگان از روحیه انفاق و دستگیری محرومان
7-8-2- 3- میزان برخورداری دانش آموختگان از روحیه عمل به احکام اقتصادی اسلام
8-8-2- 3- میزان برخورداری دانش آموختگان از روحیه مبارزه با بهره کشی اقتصادی و مشاغل خلاف مصالح جامعه اسلامی
9-8-2- 3- میزان شناخت دانش آموختگان از منابع اقتصادی کشور و شیوه های صحیح استفاده از آن ها
10-8-2- 3- میزان برخورداری دانش آموختگان از روحیه حراست از اموال عمومی و ثروت ملی
11-8-2- 3- میزان برخورداری دانش آموختگان از وجدان کاری

الزامات
با عنایت به این که ارزشیابی نظام آموزش و پرورش باید در دو سطح درونی و بیرونی انجام شود، ضرورت دارد ساز و کارهای مناسب به منظور اجرای مطلوب ارزشیابی بر اساس شاخص های این مجموعه به شرح زیر فراهم گردد.
الف) وزارت آموزش و پرورش موظف است:
1- آیین‌نامه و دستورالعمل های اجرایی لازم را حداکثر ظرف مدت سه ماه پس از ابلاغ این مصوبه تهیه نماید.
2- برنامه های آموزش نیروی انسانی و اقدام های لازم برای فرهنگ سازی و اطلاع رسانی مناسب را پیش بینی و اجرا کند.
3- منابع، اعتبارات و تسهیلات مورد نیاز را برای اجرای مطلوب این مصوبه تامین نماید.
4- گزارش ارزشیابی درونی را در دوره های زمانی دو ساله به دبیرخانه شورای عالی آموزش و پرورش ارایه نماید.
5- در ارایه داده ها و اطلاعات مورد نیاز برای انجام ارزشیابی بیرونی نهایت همکاری را با دبیرخانه شورای عالی آموزش و پرورش به عمل آورد.
ب) دبیرخانه شورای عالی آموزش و پرورش موظف است:
1- پس از گذشت دو سال از اجرای این مصوبه نسبت به اعتبار یابی شاخص ها و ارزیابی از روند و نحوه اجرای آن اقدام نموده و نتایج حاصله را به شورای عالی آموزش و پرورش گزارش نماید.
2- گزارش جامعی از ارزشیابی عملکرد نظام آموزش و پرورش بر مبنای شاخص های این مصوبه در دوره های زمانی سه سا له تهیه و به شورای عالی آموزش و پرورش ارایه کند.
3-منابع و اعتبارات لازم را برای اعتبار یابی شاخص ها و اجرای ارزشیابی تامین نماید.

موضوع: شاخص های ارزشیابی نظام آموزش و پرورش در شصت و یکمین جلسه شورای عالی آموزش و پرورش مورخ 1386/11/30 به تصویب رسید.

بهرام محمدیان
دبیر شورا
علیرضا علی احمدی
رئیس جلسه

دریافت فایل پی‌دی‌اف