هیات وزیران در جلسه مورخ 1384/4/26 بنا پیشنهاد شماره 6146/100 مورخ 11/4/ 1384وزارت رفاه و تامین اجتماعی و به استناد ماده (1) و بند (الف) ماده (15) قانون ساختار نظام جامع رفاه و تامین اجتماعی - مصوب 1383 - و ماده (97) قانون برنامه چهارم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران - مصوب 1383 - آییننامه ساماندهی کودکان خیابانی را به شرح زیر تصویب نمود:
فصل اول - کلیات
ماده 1 - اصطلاحات زیر در آییننامه در معانی مشروح مربوط به کار میروند:
1 - کودک خیابانی: فرد کمتر از 18 سال تمام که به صورت محدود یا نامحدود در خیابان به سر میبرد، اعم از کودکی که هنوز با خانواده خود تماس دارد و از سرپناه برخوردار است و یا کودکی که خیابان را خانه خود میداند و رابطه او با خانواده به حداقل رسیده و یا اساساً چنین ارتباطی وجود ندارد.
2 - ساماندهی: مجموعه فعالیتهایی که توسط نهادها، سازمانها و دستگاههای اجرایی دولتی و غیردولتی تعریفشده در این آییننامه، از شناسایی، جذب و پذیرش کودکان خیابانی آغاز و تا رسیدن وی به فرجام قابل اطمینان ادامه مییابد.
3 - شناسایی: ارتباطی که توسط مددکار اجتماعی با کودک خیابانی شکل میگیرد و به تشخیص وضع موجود وی میانجامد.
4 - جذب: ارتباط تقویتیافته مددکار اجتماعی با کودک خیابانی که جلب اعتماد و پذیرش ارتباط از سوی کودک خیابانی را به همراه دارد. این فعالیت با هدف آگاهنمودن کودک خیابانی از منابع و خدماتی که میتواند در اختیار او قرار گیرد انجام میپذیرد.
5 - اقامت: حضور کوتاهمدت، میانمدت و درازمدت کودک خیابانی در مراکز اقامت که شامل سه سطح زیر میشود:
الف - اقامت کوتاهمدت: حضور کودک خیابانی در مرکز اقامت حداکثر به مدت 21 روز
ب - اقامت میانمدت: حضور کودک خیابانی در مرکز اقامت بیشتر از 21 روز تا یک سال
ج - اقامت درازمدت: حضور کودک خیابانی بیسرپرست یا بدسرپرست در مراکز شبانهروزی تا پایان 18 سالگی مطابق با آییننامه مراکز شبانهروزی سازمان بهزیستی کشور
تبصره - در موارد استثنایی و درصورت ضرورت با نظر تیم تخصصی مدت اقامت موضوع بند "الف" حداکثر یک دوره قابل تمدید میباشد.
6 - مراکز کودکان خیابانی: مراکزی که در آنها خدمات تخصصی به کودکان خیابانی ارایه میشود.
این مراکز در چهار سطح زیر میباشند:
الف - مراکز و پایگاههای سطح یک (سرپایی): مراکز و پایگاههای ثابت و سیاری که بدون اقامت کودک نسبت به ارایه خدمات سرپایی به وی و خانوادهاش اقدام مینمایند.
ب - مراکز سطح دو (اقامت کوتاهمدت): مراکزی که امکان اقامت کودک را حداکثر تا 21 روز فراهم میکنند. (موضوع جزﺀ "الف" بند (5) ماده (1) این آییننامه)
ج - مراکز سطح سه (اقامت میانمدت): مراکزی که امکان اقامت کودک را حداکثر تا یک سال مهیا میکند.
(موضوع جزﺀ "ب" بند (5) ماده (1) این آییننامه)
د - مراکز سطح چهار (اقامت دراز مدت): مراکزی که امکان اقامت کودکان بیسرپرست یا بدسرپرست را تا پایان 18 سالگی تامین میکند. (موضوع جزﺀ "ج" بند (5) ماده (1) این آییننامه)
7 - پذیرش: برقراری رابطه پایدار حرفهای که زمینه را برای اجرای فرآیند مشکلگشایی در سطوح مختلف فراهم میکند. پذیرش در سه سطح زیر انجام میپذیرد:
الف - پذیرش سطح یک: برقراری ارتباط فعال مددکار با کودک خیابانی برای فراهمنمودن حمایتهای لازم، بدون نگهداری کودک در مرکز اقامت. این نوع پذیرش در مرکز کودکان خیابانی سطح یک صورت میپذیرد.
ب - پذیرش سطح دو: اقامت کوتاهمدت کودک خیابانی در مرکز سطح دو برای دریافت خدمات تخصصی بیشتر. (پذیرش سطح (2) از طریق ارجاع از سطح (1) یا به طور مستقیم انجام میشود.)
ج - پذیرش سطح سه: اقامت میانمدت کودک خیابانی در مرکز سه برای دریافت خدمات تخصصی و حمایتهای بیشتر. (پذیرش سطح (3) از طریق ارجاع از سطوح (1) و (2) انجام میشود).
د - مراکز سطح چهار (اقامت بلندمدت): این مراکز مستقیماً و یا با اعطای مجوز رسمی سازمان بهزیستی کشور به اشخاص حقیقی و حقوقی تاسیس و اداره میشوند.
تبصره - اقامت بلندمدت و میانمدت کودکان خیابانی که در مراکز سطح (3) و (4) انجام میگیرد میتواند به اشخاص حقیقی و حقوقی و سازمانها و موسسات غیردولتی علاقمند و واجد صلاحیت واگذار شود. ضوابط و شاخصهای تشکیل (فضای فیزیکی، نیروی انسانی و غیره)، نحوه اداره و کنترل کیفیت این مراکز بر اساس آییننامه ضوابط تاسیس و انحلال مراکز نگهداری کودکان خیابانی، موضوع بند (2) ماده (26) قانون تنظیم بخشی از مقررات مالی دولت - مصوب 1380 - توسط سازمان بهزیستی کشور تهیه و ابلاغ خواهد شد.
8 - ترخیص: پایان اقدامات تیم تخصصی مراکز و دستیابی به اهداف تعیینشده که منجر به پاسخگویی به نیازهای کودک در کوتاهمدت، میانمدت و بلندمدت میگردد. بازگشت کودک به کانون خانواده اولویت اقدامات ترخیص مراکز خواهد بود.
9 - پیگیری: سلسله اقداماتی که به منظور پیشگیری از بروز مجدد مشکل برای کودک پس از ترخیص از طریق تماس با خانواده و بازدید از شرایط خانوادگی یا دعوت والدین یا خانواده نزدیک کودک یا سرپرستان وی جهت بررسی و مشاورههای مددکاری انجام میپذیرد.
10 - توانمندسازی: فرآیندی است که طی آن مجموعه اقدامات و خدماتی با هدف تحقق زندگی عادی با حداقل وابستگی به منابع حمایتی و ارتقای تواناییها و مهارتهای آموزشی، اجتماعی و حرفهآموزی به کودک و یا خانواده وی ارایه میشود.
11 - تیم تخصصی: شامل گروهی از متخصصین و کارشناسان از جمله سرپرست مرکز، روانشناس، مددکار اجتماعی، روانپزشک، پزشک، پرستار، کارشناس حقوقی، مربی و غیره است که به صورت سیار یا ثابت به ارایه خدمات تخصصی به کودک خیابانی و خانواده وی میپردازند.
13 - نهادهای حامی: کلیه نهادها و سازمانهایی که به استناد اساسنامه یا وظایف سازمانی، نسبت به ارایه تمام یا بخشی از خدمات موضوع این آییننامه به کودکان خیابانی اقدام مینمایند.
فصل دوم - روند اجرایی
ماده 2 - سازمان بهزیستی کشور موظف است با همکاری و مشارکت شهرداری، انجمنهای خیریه، تشکلهای غیردولتی و نیروی انتظامی و با استفاده از مددکار اجتماعی (در قالب تیم تخصصی سیار یا مستقر در مراکز که با همکاری شهرداریها سازماندهی خواهد شد)، نسبت به شناسایی، جذب، پذیرش و توانمندسازی کودکان خیابانی در کلیه مراکز استانها و در صورت صلاحدید کارگروه اجتماعی استان در شهرهای بالای دویستهزار نفر اقدام نماید.
تبصره 1 - نیروی انتظامی جمهوری اسلامی ایران موظف است در مواردیکه سلامت جسمانی و روانی کودک در معرض خطر جدی قرار میگیرد در امر جذب با سازمان بهزیستی کشور همکاری نماید.
ماده 3 - در هر مرحله مسوولیت پیگیریهای پس از ترخیص کودک به عهده مرکز ترخیصکننده است به جز مرکز سطح یک موضوع این آییننامه و این امر تا رسیدن وی به فرجام قابل اطمینان ادامه مییابد.
ماده 4 - در صورت تحویل کودک خیابانی به خانواده، بهزیستی استانها و سایر نهادهای حامی موظفند در زمینه حمایت مادی و معنوی خانواده اقدامات لازم را به عمل آورند و هر شش ماه یکبار گزارش اقدامات خود را به سازمان بهزیستی کشور و کارگروه اجتماعی استان اعلام نمایند.
ماده 5 - اداره کل بهزیستی استانها به منظور تامین هماهنگی بین بخشی و استفاده از همکاری سایر سازمانها و ادارات کل ذیربط موظفند مسایل مربوط به ساماندهی کودکان خیابانی را به طور مستمر در کارگروه اجتماعی استان مطرح و نسبت به جلب همکاری و مشارکت سازمانها و نهادهای ذیربط اقدام نمایند.
فصل سوم - وظایف سازمانها و نهادهای همکار در سازماندهی کودکان خیابانی
ماده 6 - سازمانها و نهادهای همکار در فرایند ساماندهی کودکان خیابانی در زمینههای تعیینشده زیر همکاری خواهند نمود:
1 - نیروی انتظامی جمهوری اسلامی ایران:
الف - برقراری امنیت در کلیه مراحل اجرایی (امنیت مراکز و تیمهای سیار)
ب - اقدامات لازم برای اجرای تبصره (2) ماده (2) این آییننامه
ج - تعیین تکلیف کودکان خیابانی بزهکار
2 - وزارت دادگستری:
الف - صدور مجوزها و احکام قضایی لازم در مراحل مختلف ساماندهی
ب - ارایه مشاوره حقوقی لازم جهت تسهیل ساماندهی کودکان خیابانی
3 (اصلاحی 1385/06/15)- شهرداری:
الف - تخصیص و تجهیز فضای فیزیکی مناسب جهت اجرای مراحل ساماندهی به استناد بند (6) ماده (55) قانون شهرداریها.
ب - تامین امکانات موردنیاز ساماندهی یا اجرای تصمیمات کارگروه اجتماعی استان
4 - وزارت کار و اموراجتماعی:
الف - ارایه تسهیلات اعتباری اشتغالزا به خانوادههای جویای کار کودکان خیابانی و کودکان بالای پانزده سال (با اولویت)
ب - آموزش رایگان مهارتهای شغلی به خانواده کودکان خیابانی و کودکان بالای پانزده سال توسط سازمان آموزش فنی و حرفهای
5 - وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی:
الف - تامین نیازهای بهداشتی و درمانی کودکان خیابانی و خانواده درجه اول آنان و تامین پزشک و پرستار مورد نیاز مراکز ساماندهی کودکان خیابانی
ب - ارایه خدمات بهداشت و درمان در مراکز سطح (2) و (3)
6 - سازمان بیمه خدمات درمانی:
- تامین و صدور بیمهنامه خدمات درمانی برای کودک و خانواده درجه اول وی حسب اعلام بهزیستی استانها.
7 - سازمان تامین اجتماعی:
- پوشش درمانی و خدمات مورد نیاز کودک و خانواده درجه اول وی در مراکز درمان و بیمارستانهای تابعه بدون دریافت وجه
8 - سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران:
الف - انجام اقدامات فرهنگی و تبلیغی لازم
ب - تهیه برنامهها و تیزرهای لازم برای آگاهسازی اقشار مختلف جامعه
ج - همکاری رسانهای با سازمانهای مسوول در جهت انجام وظایف محوله به آنان
9 - جمعیت هلال احمر جمهوری اسلامی ایران:
تامین خدمات حمایتی و انساندوستانه جهت کودک و خانواده وی در حد مقدور حسب درخواست بهزیستی استانها
10 - وزارت آموزش و پرورش:
الف - هشدار و آگاهسازی اولیای دانشآموزان از طریق طرح مساله توسط انجمنهای اولیا و مربیان
ب - شناسایی و راهنمایی دانشآموزانی که در معرض آسیب هستند از طریق مشاور مدرسه با همکاری مددکاران سازمان بهزیستی
ج - ارایه آموزشهای لازم و آگاهسازی دانشآموزان توسط مربیان و معلمان در خصوص خطرات فرار از خانه و گروههای آسیبرسان و دامهای اجتماعی
11 - کمیته امداد امام (ره):
- اعمال حمایتهای لازم از خانوادههای تحت پوشش حمایتی که دارای کودکان خیابانی بودهاند.
فصل چهارم - هماهنگی و نظارت
ماده 7 - هماهنگیهای لازم و نظارت بر حسن اجرای مفاد این آییننامه در استانها توسط کارگروه اجتماعی استان اعمال خواهد شد.
تبصره - چنانچه کارگروه اجتماعی استان ضروری بداند، کارگروهی با ترکیب و وظایف مشابه در سطح شهرستان نیز قابل تشکیل خواهد بود.
ماده 8 - اداره کل بهزیستی استانها موظفند محورهای زیر را در کارگروه اجتماعی استان مطرح و نسبت به تحقق موارد زیر پیگیری نمایند:
1 - بررسی فرآیند و عملکرد هر یک از دستگاهها و نهادهای مجری در هر یک از مراحل اجرای طرح ساماندهی
2 - بررسی و رسیدگی به شکایات و تخلفات و بررسی گزارشهای ادارات بهزیستی یا کارگروه اجتماعی شهرستان
3 - فراهمنمودن تمهیدات لازم برای تسهیل اجرای برنامههای عملیاتی ساماندهی کودکان خیابانی در سطح استان
4 - ایجاد تعهد و حمایت سیاسی از اجرای برنامههای عملیاتی ساماندهی کودکان خیابانی در سطح استان
5 - برقراری هماهنگی بینبخشی در سطح سازمانها و نهادهای اجرایی دولتی و غیردولتی در راستای تحقق اهداف برنامه
6 - ارزیابی عملکرد و پایش مستمر شاخصهای تعیینشده در سطح استان
7 - تحلیل وضع موجود در استان بر اساس گزارشهای دریافتشده از شهرستانها
8 - ترسیم وضعیت مطلوب استان بر اساس شاخصهای کشوری و دادههای شهرستانها
9 - تهیه چارچوب آموزش، برقراری ارتباط و اطلاعرسانی عمومی و ایجاد هماهنگی در زمینههای زیر:
الف - برقراری ارتباط با انجمنهای خیریه و اطلاعرسانی در این زمینه
ب - برقراری ارتباط با مسوولان سیاسی، اجتماعی و مذهبی استان و جلب حمایت آنان
ج - آگاهسازی مردم از آرمانها و هدفهای برنامه با استفاده از وسایل ارتباط جمعی استان
10 - جمعآوری و تحلیل مستندات و گزارشهای ادواری و موردی شهرستانها
11 - ایجاد بستر لازم جهت توانمندسازی فرد و خانواده وی
تبصره - در صورت تشخیص کارگروه اجتماعی استان، سایر سازمانها و نهادها علاوه بر سازمانها و نهادهای موضوع ماده (6) این آییننامه با سازمان بهزیستی کشور در فرآیند ساماندهی کودکان خیابانی همکاری خواهند نمود.
فصل پنجم - مقررات عمومی
ماده 9 - سازمان بهزیستی کشور موظف است با مشارکت و همکاری سازمانها و نهادهای ذیربط نسبت به راهاندازی مراکز سطوح چهارگانه موضوع این آییننامه در کلیه مراکز استانهایی که با مشکل کودکان خیابانی مواجه میباشند اقدام نماید.
ماده 10 - سازمان بهزیستی کشور مجاز است از محل اعتبارات ساماندهی کودکان خیابانی نسبت به جذب نیروی متخصص مورد نیاز به صورت قراردادی با هماهنگی سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور اقدام نمایند.
ماده 11 - سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور موظف است اعتبارات مورد نیاز جهت اجرای این آییننامه را تامین و در اختیار وزارت رفاه و تامین اجتماعی قرار دهد.
ماده 12 - وزارت رفاه و تامین اجتماعی هماهنگی اجرای این آییننامه را بر عهده دارد و این امر را توسط شورایی متشکل از دستگاههای ذیربط در ماده (6) به انجام میرساند و هر شش ماه یک بار گزارش اقدامات انجامیافته را تحلیل و جمعبندی و به شورایعالی رفاه و تامین اجتماعی ارایه خواهد نمود.
محمد رضا عارف - معاون اول رئیس جمهور