در اجرای تصمیم قانونی مجلس شورای ملی دایر به تشکیل کمیسیون خاص اصلاح آیین نامه داخلی مجلس شورای ملی (مصوب یکشنبه 26 آبان ماه1342) کمیسیون مزبور از تاریخ 27 آذر ماه 1342 تشکیل و آییننامه مذکور را در 204 ماده و 36 تبصره به شرح ذیل اصلاح نموده و در تاریخ1343/12/16 به استناد ماده واحده مصوبه 26 آبان ماه 1342 نظر داد که از تاریخ اول فروردین ماه یکهزار و سیصد و چهل و چهار آییننامه داخلیمجلس شورای ملی موقتاً به موقع اجراء گذارده شود تا چنانچه نقائصی در عمل مشاهده شود در کمیسیون مورد رسیدگی قرار گرفته و برای تصویب نهایی به مجلس شورای ملی تقدیم گردد.
رئیس مجلس شورای ملی - مهندس عبدالله ریاضی
فصل اول
ریاست سنی - سوگند - تعیین شعب - رسیدگی به اعتبارنامهها
اول - ریاست سنی
ماده 1 - در نخستین جلسه مجلس که بلافاصله در تعقیب جلسه افتتاحیه هر دوره تقنینیه منعقد میشود از بین سه نفر مسن ترین نمایندگان اگر کسیسابقه نمایندگی داشته باشد آنکه ادوار نمایندگیش بیشتر است بریاست سنی انتخاب میشود و اگر هیچکدام سابقه نمایندگی نداشته باشند تنها سابقه سنی منظور خواهد بود و همچنین در همان جلسه شش نفر از جوانترین نمایندگان به سمت منشی معین و در اطراف رئیس سنی به سمت منشی جلوس مینمایند. در صورت تساوی سن آنکه سابقه نمایندگی دارد مقدم است والا عده کسری بقید قرعه تعیین خواهد شد. پس از تعیین رئیس سنی یکی از دو نفر دیگر که مسنتر باشد به نیابت ریاست انتخاب خواهد گردید.
ماده 2 - تشخیص هیات رئیسه سنی طبق شرایط ماده قبل با قسمت قوانین مجلس شورای ملی است.
ماده 3 - هیات رئیسه سنی تا انتخاب هیات رئیسه دائمی، کلیه وظایف هیات رئیسه دائمی را به عهده خواهد داشت.
دوم - مراسم سوگند
ماده 4 - بلافاصله پس از تعیین هیات رئیسه سنی نمایندگان حاضر در مجلس،به هیات اجتماع قسم یاد مینمایند. بدین ترتیب که رئیس سنی سوگندنامه مندرج در اصل یازدهم قانون اساسی را که بر ورقه مخصوص نوشته شده قرائت میکند و سایرین جمعاً عین آن را تکرار و پس از اختتام،ذیل سوگندنامه را امضا مینمایند. مراسم سوگند باید در حال قیام و خضوع و توجه مخصوص جریان یابد. نمایندگانیکه بعداً وارد مجلس میشوند پس از حضور در جلسه بلافاصله باید سوگند یاد نمایند.
سوم - تعیین شعب
ماده 5 - پس از تشکیل اولین جلسه و اجرای مراسم تحلیف، نمایندگان به حکم قرعه متساویاً به شش شعبه برای تمام دوره تقنینیه تقسیم میشودو پس از تقسیم هر چند نفری که باقی بمانند مرتباً از شعبه اول یک یک بشعب افزوده میشوند شعب بلافاصله برای انتخاب هیات رئیسه خود برطبق ماده 17 تشکیل جلسه میدهند.
مقصود از تشکیل این شعب رسیدگی به اعتبارنامهها و پروندههای انتخاباتی و انتخاب کمیسیونها میباشد.
چهارم - رسیدگی به اعتبارنامهها در شعب
ماده 6 (منسوخ 1400/11/10)- شعب بدون فوت وقت (به موجب صورتی که از اسامی حوزههای انتخابیه به ترتیب حروف تهجی از طرف قسمت قوانین مجلس شورایملی تنظیم میشود) شروع برسیدگی اعتبارنامهها و تشخیص صحت و سقم انتخابات منتخبین بر طبق شرایط مندرجه در قانون انتخابات میکنند وگزارش آن را تقدیم مجلس میدارند.هر شعبه برای تسهیل امر و سرعت عمل میتواند از میان اعضاء خود به حکم قرعه یک یا چند شعبه فرعی که هریک مرکب از سه نفر باشد معین کند ولی رسیدگی نهایی در خود شعبه اصلی به عمل میآید و گزارش آن توسط مخبر شعبه و در صورت غیبت مخبر یاخودداری وی از امضا و تقدیم گزارش، فوراً به وسیله رئیس یا نایب رئیس گزارش شعبه بمجلس شورای ملی تقدیم میشود. بهر صورت در غیاب مخبر، رئیس یا نایب رئیس و یا منشی شعبه از گزارش دفاع خواهد نمود.
ماده 7 - هیچ شعبهای نمیتواند تقدیم گزارش را بیش از ده روز بتعویق بیندازد در صورتی که تاخیر به حکم ضرورت به عمل آمده باشد رئیس ودر غیاب او نایب رئیس شعبه مکلف است هیات رئیسه مجلس را مطلع سازد و هر گاه هئت رئیسه علت را موجه دانست موضوع را دوباره به همان شعبه و در غیر این صورت بشعبه دیگر یا بیک کمیسیون مخصوص دوازده نفری منتخب از شعب ارجاع مینماید که ظرف ده روز گزارش دهند.
ماده 8 - هر شعبه باید در هر جلسه بتوسط منشی شعبه صورت مجلس را تنظیم کند و گزارش جلسات شعبه را با قید اسامی حاضرین و غائبین بوسیله دفتر مجلس شورای ملی تقدیم هیات رئیسه مجلس نماید.
پنجم -رسیدگی به اعتبارنامهها در مجلس
ماده 9 - گزارش شعبه در مجلس قرائت میشود چنانچه مبنی بر قبول باشد و مخالفی هم نباشد تصویب شده محسوب میگردد و رئیس تصویبآن را اعلام مینماید هر گاه گزارش شعبه مبنی بر رد اعتبارنامه نماینده باشد و یا در مجلس کسی مخالفت کند بکمیسیون تحقیق ارجاع میگردد. اینکمیسیون به دلائل و توضیحات نماینده مخالف و مدافعات طرف، ظرف ده روز رسیدگی میکند و رای میدهد.
رای کمیسیون باید مدلل و موجه باشد و آن رای نیز در مجلس قرائت خواهد شد.
کسانی که در موقع طرح اعتبارنامه مخالفت کردهاند میتوانند در مجلس به ترتیب صحبت کنند و هر دفعه که یک مخالف صحبت کرد برای نماینده مورد اعتراض حق دفاع خواهد بود و به علاوه به درخواست او نماینده دیگری میتواند دفاع کند و همچنین نماینده مورد اعتراض و مدافع او میتوانند بتمام اعتراضات در جلسه جواب بدهند و دفاع نمایند.
پس از خاتمه مذاکرات رای نهایی راجع به رد یا قبول نمایندگی او با مجلس است. اگرکمیسیون تحقیق ظرف ده روز نظر خود را بمجلس نداد نمایندهای که اعتبارنامه او مورد اعتراض واقع و یا در شعبه در شده میتواند درخواست کند که اعتبارنامه او در مجلس مطرح شود و این درخواست باید مورد قبول واقع گردد.
ماده 10 - اخذ رای در مورد اعتبارنامههای مورد اعتراض که در مجلس رسیدگی میشود باید با ورقه و علنی باشد.
ماده 11 - نمایندگانی که هنوز صحت یا سقم انتخابشان محقق نشده است حق نطق و دادن رای در مجلس دارند ولی در شعبه یا کمیسیون تحقیقموقع رسیدگی به اعتبارنامه آنها حق حضور ندارند مگر از طرف شعبه یا کمیسیون راساً یا بتقاضای آنها برای ادای توضیحات دعوت شوند. در اینصورت حق حضور کسب میکنند ولی حق رای نخواهند داشت.
فصل دوم
اول - هیات رئیسه دائمی
ماده 12 - هیات رئیسه دائمی مجلس پس از تصویب اعتبارنامه سه ربع از نمایندگان حاضر در مرکز برای مدت یک سال انتخاب میشوند و درصورتی که گزارش اعتبارنامههای دیگری برای طرح در مجلس حاضر باشد بلافاصله مطرح میگردد.
ماده 13 - هیات رئیسه دائمی مرکب است از رئیس و دو نایب رئیس و شش نفر منشی و سه کارپرداز. نواب رئیس و منشیها و کارپردازان هر کدام به طور جمعی انتخاب میشوند رئیس مجلس بر سایر اعضاء هیات رئیسه و تمام دوائر مجلس سمت ریاست دارد. در جلسات علنی منشیها طرفینرئیس جلوس خواهند نمود.
ماده 14 - انتخاب رئیس به اکثریت تام و انتخاب سایر اعضاء هیات رئیسه به اکثریت نسبی و جملگی به رای مخفی خواهد بود. در صورتی که درانتخاب رئیس در دفعه اول اکثریت تام حاصل نشود دفعه دوم اکثریت نسبی کافی خواهد بود.
دوم - خطابه بحضور اعلیحضرت همایونی
ماده 15 - در آغاز هر دوره تقنینیه پس از انتخاب هیات رئیسه دائمی مجلس شورای ملی بر طبق اصل دهم قانون اساسی خطابهای بحضوراعلیحضرت همایونی عرض و آمادگی مجلس را به کار اعلام میدارد خطابه و جواب آن در جلسه علنی مجلس قرائت میگردد.
سوم - استعفاء یا فوت رئیس
ماده 16 - اگر رئیس مجلس پیش از انقضای مدت ریاست استعفا داد یا فوت نمود یکی از نواب رئیس به ترتیب تقدم سنی و در صورت غیبت آنان رئیس سنی مجلس جلسه را منعقد میسازد و استعفانامه را قرائت یا فوت را اعلام میدارد. در مورد فوت احتراماً جلسه را ختم میکند و در جلسه بعد یکی از نواب رئیس و در صورت غیبت آنان رئیس سنی جلسه را تشکیل میدهد و رئیس جدید انتخاب میشود و در مورد استعفاء بعد از اعلام وقرائت آن در مجلس و گذشتن یک هفته و عدم استرداد استعفاء بلافاصله انتخاب رئیس جدید به عمل میآید.
تبصره - در مورد سایر اعضای هیات رئیسه که با اکثریت نسبی انتخاب میشوند در صورت فوت یا استعفاء، نفرات بعدی جانشین آنها خواهندشد. مشروط بر اینکه رای آنها لااقل دو سوم آراء آخرین نفر انتخاب شده باشد و در غیر این صورت انتخاب مجدد به عمل خواهد آمد. بهر حال انتخاب رئیس و هر یک از اعضای هیات رئیسه جدید برای بقیه مدت یک ساله خواهد بود.
فصل سوم
اول - تشکیل شعب و انتخاب کمیسیونها - گزارش شعب و کمیسیونها
ماده 17 - هر شعبه دارای یک رئیس و دو نایب رئیس و یک مخبر و دو منشی خواهد بود که با رای مخفی با ورقه و اکثریت نسبی برای مدت یک سال انتخاب میشوند و در صورت تساوی آراء یکی از منتخبین به حکم قرعه معین میشود.
اسامی کلیه صاحبان رای با عده آراء باید در صورت مجلس نوشته شود.
دوم - حد نصاب تشکیل کمیسیونها و شعب
ماده 18 - مناط اعتبار برای تشکیل هر یک از کمیسیونها و شعب حضور بیش از نصف اعضاء میباشد و در مواردی که رای کمیسیون مستقلاً قابلاجرا است تشکیل آن منوط بحضور سه ربع اعضاء خواهد بود و تصمیمات به اکثریت آراء عده حاضر معتبر است.
ماده 19 - شعب موظفند پس از تعیین هیات رئیسه خود بلافاصله اعضاء کمیسیون تحقیق را انتخاب نموده و نتیجه را در جلسه بعد بمجلس گزارش دهند. اعضاء کمیسیون تحقیق انتخابات به نسبت سه نفر از هر شعبه برای تمام دوره مجلس به طور ثابت انتخاب میشوند.
سوم - کمیسیونها و طرز انتخاب آنها
ماده 20 - کمیسیونهای دائمی بعده وزارتخانهها به انضمام کمیسیونهای بودجه - عرایض - محاسبات مجلس - سازمانهای اداری و استخدام -برنامه - رسیدگی بسوالات و کمیسیون همکاری مجلسین در هر سال مقارن انتخاب هیات رئیسه مستقلاً از بین اعضاء شعب در هر شعبه با رای مخفی با ورقه و اکثریت نسبی برای مدت یک سال انتخاب میشوند و برای انتخاب، حضور دو ثلث اعضاء شعبه ضروری است. عده اعضاء کمیسیونها به استثنای کمیسیونها عرایض و محاسبات که شش نفر است مطابق تشخیص هیات رئیسه از دوازده نفر به بالا خواهد بود.
علاوه بر کمیسیونهای مذکور، مجلس میتواند در موارد لازم کمیسیونهای فوقالعاده و مخصوص برای وظایف معین انتخاب نماید.
ماده 21 - هیچ یک از اعضاء هیات رئیسه نمیتواند به عضویت کمیسیون محاسبات انتخاب شود.
ماده 22 - هر نمایندهای ملزم است لااقل عضویت یکی از کمیسیونهای دائمی را که انتخاب و تعیین میشود قبول نماید و هیچ یک از نمایندگان حق عضویت بیش از دو کمیسیون دائمی را نخواهد داشت و در صورتی که اتفاقاً برای عضویت بیشتر از دو کمیسیون دائمی انتخاب شد نام او ازکمیسیون یا کمیسیونهای اضافی بتمایل خود او حذف و نمایندهای که بعد از او اکثریت دارد به جای وی معین میشود.
چهارم - هیات رئیسه کمیسیونها
ماده 23 - هر یک از کمیسیونها پس از انتخاب بلافاصله بریاست مسن ترین عضو و با حضور حداقل دو ثلث اعضاء خود منعقد و یک رئیس و دونایب رئیس و یک مخبر و دو منشی با رای مخفی با ورقه و اکثریت نسبی انتخاب مینماید.
ماده 24 - در غیاب رئیس و نواب رئیس کمیسیون بریاست مسنترین عضو تشکیل میشود.
پنجم - دفتر کمیسیونها
ماده 25 - هر یک از کمیسیونها برای حفظ دفاتر و تنظیم صورت مجلس و بایگانی اوراق و اسناد و سرعت جریان امور دفتری، یک منشی از اعضاءاداری مجلس در اختیار خواهد داشت.
تهیه صورت مجلسهای کمیسیونها و ثبت اسامی اعضاء حاضر و غایب و گزارش عملیات ماهانه کمیسیون به عهده منشی اداری است که پس ازملاحظه و امضای رئیس کمیسیون به هیات رئیسه مجلس خواهد داد که در معرض ملاحظه نمایندگان گذارده شود.
فصل چهارم - وظایف کمیسیونها
اول - کمیسیون بودجه
ماده 26 - وظایف کمیسیون بودجه به شرح زیر است:
1- رسیدگی به لوایح بودجه و تفریغ بودجه کل کشور.
2 - تعیین تکلیف لوایح و طرحهای مالی و اعتبارات و رسیدگی بکلیه اقلام هزینه و دیون.
تبصره 1 - مقصود از رسیدگی مذکور در این ماده عبارت است از بررسی کامل در اقلام و عواید مملکتی و صحت ارقام هر قلم و مطابقت آن باقوانین موضوعه و در مورد اقلام هزینه، رسیدگی دقیق ارقام و تطبیق صورتهای ریز و مطالعه دلائل بودجههای هزینه هر وزارتخانه و پیشنهاد صرفه جوئی از راه تقلیل یا حذف اقلامی که غیر ضروری تشخیص داده شود.
تبصره 2 - لوایح بودجه باید فقط شامل اقلام درآمد و هزینه و مقررات مربوط به اجرای بودجه بوده و دولت میتواند سایر مطالب بودجهای را درصورت لزوم ضمن لوایح متمم بودجه تقدیم مجلس نماید.
ماده 27 - پیشنهادهائی که در کمیسیون بودجه مطرح و مورد اخذ رای قرار میگیرد که مستقیماً با بودجه و صرفه جوئی ارتباط داشته باشد. هر گونه پیشنهادی که مستقل از امور بودجه بوده و یا مستلزم ازدیاد مخارج باشد قابل طرح در کمیسیون بودجه نخواهد بود. ولی مطالب مربوط به امور بودجه که در لایحه بودجه نباشد به شرطی که قابل طرح در کمیسیون بودجه خواهد بود که از طرف مجلس به کمیسیون مزبور ارجاع شده باشد.
ماده 28 - مجلس همیشه میتواند رسیدگی به لوایح و طرحهای قانونی را مطابق ماده 54 به کمیسیون خاص دیگری ارجاع کند. ولی این کمیسیون فقط میتواند گزارش کلی بدهد بدون آنکه بتواند در باب هزینه عقیدهای پیشنهاد کند.
هر گاه رای کمیسیون مخصوص با لایحه موافق باشد باید نتیجه ملاحظات خود را به کمیسیون بودجه اطلاع دهد و این کمیسیون ظرف ده روز عقیده خود را در باب تصویب خرج اظهار میکند و در این صورت عقیده و رای کمیسیون بودجه که باید مستند به دلائل موجه بوده باشد طبع و ضمیمه گزارش کمیسیون خاص میشود. مواردیکه دو فوریت آنها تصویب میشود چون بلافاصله چاپ و پس از 24 ساعت مطرح میگردد و به کمیسیونارجاع نمیشود از قاعده فوق مستثنی است.
دوم - کمیسیون دارائی
ماده 29 (منسوخ 1399/10/24)- وظایف کمیسیون دارائی عبارت است از رسیدگی به لوایح و طرحهای قانونی راجع بوضع مالیاتها و عوارض و مطالبات و نقل و انتقالاموال دولتی و امتیازات و معادن و وامها و تاسیس و ایجاد بانکها و هر آنچه که در عایدات دولت موثر است (به استثنای آنچه به موجب قوانین ازمختصات انجمنهای ایالتی و ولایتی و شهرداریها است) و پیشنهاد الغاء و تخفیف و تغییر تعرفه یا نرخ مالیاتها و عوارض.
سوم - کمیسیون دادگستری
ماده 30 - وظایف کمیسیون دادگستری عبارت است از:
1 - رسیدگی به لوایح و طرحهای قانونی راجع به کلیه امور حقوقی کشوری و لشگری (اعم از مدنی و جزایی و ثبتی و غیره).
2 - رسیدگی به اعلام جرمهای مربوط به وزراء (طبق قانون محاکمه وزراء) و مربوط بنمایندگان مجلس شورای ملی (مطابق فصل دوازدهم اینآیین نامه).
چهارم - کمیسیون امور استخدام و سازمانهای اداری
ماده 31 - وظایف کمیسیون امور استخدام و سازمانهای اداری عبارت است از رسیدگی به لوایح قانونی مربوط به امور تشکیلاتی و مقررات استخدامی و تصویب سازمان و اساسنامه وزارتخانهها و ادارات و موسسات و بنگاههای دولتی اعم از کشوری و لشگری و استخدام مستخدمین اعم ازداخلی و خارجی با جلب نظر هر یک از کمیسیونهای مربوط.
پنجم - کمیسیون عرایض
ماده 32 - وظیفه کمیسیون عرایض عبارت است از رسیدگی و ترتیب اثر دادن به عرایض و شکایات کتبی که از ناحیه مردم به مجلس میرسد وهمچنین انجام تکالیفی که به موجب قوانین خاص به آن کمیسیون محول است.
ماده 33 - این کمیسیون به عرایض و شکایاتی رسیدگی میکند که کتبی و دارای امضا یا مهر و یا اثر انگشت و حتیالامکان توام با مدارک باشد وصاحب عریضه (اعم از مستقیم یا پستی یا تلگرافی) باید خود و محل اقامت خود را به طور وضوح معرفی و معین کند. در صورت تعدد شاکیان لااقل باید نشانی و امضا یا مهر یا اثر انگشت یکی از آنان قید شده باشد.
ماده 34 - عرایض ممکن است به عنوان مجلس یا رئیس مجلس یا کمیسیون عرایض یا سایر کمیسیونها نوشته شود و در صورتی که توسط یکی ازنمایندگان فرستاده شود آن نماینده در حاشیه عریضه تاریخ تسلیم آن را به دفتر مجلس قید و امضا میکند.
ماده 35 - تمام عرایض وارده بلافاصله در دفتر مخصوص ثبت کل، تحت شماره و تاریخ و نام و نشانی نویسنده و خلاصه مطلب ثبت میشود وشماره ثبت بصاحب آن داده میشود و اگر عریضه توسط یکی از نمایندگان داده شده باشد نام آن نماینده نیز در دفتر مخصوص ثبت میگردد.
ماده 36 - تمام عرایض پس از ثبت به وسیله قسمت دبیرخانه، به کمیسیون عرایض برای رسیدگی ارجاع میشود. مگر عرایض و شکایاتی کهمربوط به موضوعهائی است که در کمیسیونهای دیگر یا شعب تحت شور و مداقه است که در این صورت عرایض مزبور به کمیسیونها یا شعب مربوط ارجاع خواهد گردید.
ماده 37 - هر یک از نمایندگان که بخواهد از مفاد عریضهای مستحضر شود میتواند به کمیسیون عرایض یا کمیسیون و شعبهای که عریضه به آنجافرستاده شده است (با مراعات ماده 51) مراجعه نماید.
ماده 38 - درباره عرایض و شکایات واصله کمیسیون عرایض بهر نحویکه صلاح بداند اعم از ارجاع شکایت بادارات و موسسات وزارتخانههای مربوط و یا اخذ توضیح کتبی و احضار نماینده وزارتخانه مربوط و یا خواستن سوابق امر و یا اخذ توضیحات از شخص وزیر و هر گونهتحقیقاتی که لازم باشد نسبت به موضوع شکایت رسیدگی مینماید و اگر تخلف یا نقض قانون مشاهده نمود آن را از جهت نقض قانون یا عدم اجراء یا تبعیض در اجرای آن بمجلس شورای ملی گزارش میدهد و طبق اصل 27 قانون اساسی رفتار خواهد شد.
ششم - کمیسیون محاسبات و بودجه مجلس
ماده 39 - وظایف کمیسیون محاسبات و بودجه مجلس عبارت است از:
1 - تحقیق و تصفیه کلیه محاسبات و رسیدگی به بودجه سالانه و مخارج و اعتبارات اضافی مجلس که از طرف مجلس ارجاع میگردد و تقدیم گزارش آن برای تصویب مجلس شورای ملی.
2 - رسیدگی و مداقه در لایحه تفریغ بودجه مجلس که باید حتماً پس از تطبیق بودجه با اسناد خرج گزارش آن را تا چهار ماه پس از خاتمه دورهعمل سال مالی بمجلس شورای ملی تقدیم نماید.
3 - نظارت و مراقبت در اجرای مقررات بودجه مصوب مجلس.
4 - بازرسی و رسیدگی دقیق و نظارت در مورد کلیه اموال و اشیاء منقول و غیر منقول و غیرمنقول مجلس شورای ملی از هر نوع و هر قبیل.
5 - تقدیم گزارشهای ششماهه راجع به امور محاسباتی و وضع اموال و اشیاء منقول مجلس شورای ملی به هیات رئیسه مجلس.
6 - تقدیم گزارش جامع سالانه راجع به انجام وظایف محوله بمجلس شورای ملی.
7 - رسیدگی به امور مرخصی و جرائم نمایندگان مجلس به ترتیبی که در فصل مربوط بمرخصی و غیبت مندرج است.
8 - رسیدگی به حساب صندوق جرائم.
ماده 40 - وجوه حاصله از جرایم وسیله کارپردازی، نصف برای خرید کتاب تخصیص داده میشود و نصف دیگر برای توسعه بهداری مجلس بمصرف خواهد رسید.
هفتم - کمیسیون برنامه
ماده 41 - وظایف کمیسیون برنامه عبارت است از: رسیدگی بکلیه لوایح و طرحهای مربوط به سازمان برنامه.
هشتم - کمیسیون رسیدگی بسوالات
ماده 42 - وظیفه کمیسیون رسیدگی به سوالات عبارت است از رسیدگی و تحقیق نسبت به سوالاتی که از مجلس به آن کمیسیون ارجاع شده و تهیه گزارش جهت طرح در مجلس.
نهم - کمیسیون تحقیق انتخابات
ماده 43 - وظیفه کمیسیون انتخابات (که در ابتدای مجلس برای تمام مدت یکدوره قانونگذاری انتخاب میشود) عبارت است از رسیدگی به پروندههای انتخاباتی ارجاعی از طرف مجلس و تهیه گزارش جهت طرح در مجلس.
دهم - کمیسیونهای دیگر
ماده 44 - وظیفه کمیسیونهای: کشور - فرهنگ و هنر - آموزش و پرورش - بهداری - راه - کشاورزی - اقتصاد - پست و تلگراف و تلفن - نظام(جنگ) - امور خارجه - کار و امور اجتماعی - اطلاعات - آب و برق - آبادانی و مسکن عبارت است از رسیدگی به لوایح وزارتخانه مربوط و تهیهگزارش جهت طرح در مجلس.
تبصره - طرحهای پیشنهادی نمایندگان که به امور هر وزارتخانه ارتباط داشته باشد به کمیسیون مربوط به همان وزارتخانه ارجاع میگردد.
یازدهم - ارجاع لوایح و طرحها به کمیسیونها
ماده 45 - رئیس مجلس مکلف است لوایح و طرحهائی را که طبق مواد این آییننامه باید به کمیسیون ارجاع شود پس از وصول در جلسه علنیبلافاصله به کمیسیونهای صلاحیتدار ارجاع و مراتب را اعلام نماید و نیز دستور دهد که لوایح و طرحهای مزبور فوراً طبع و توزیع شود. در صورت تردید در تشخیص صلاحیت کمیسیون نظر رئیس قاطع است.
تبصره - لوایح و طرحهائی که جنبههای مختلفی داشته و علاوه بر کمیسیون اصلی به کمیسیونهای دیگری هم ارتباط پیدا نماید پس از طرح درکمیسیون اصلی (کمیسیون مادر) به کمیسیونهای مربوط دیگر هم که از طرف رئیس مجلس تذکر داده شده است ارجاع میشود تا نسبت بقسمتی کهمربوط به آن کمیسیونها است شور و مداقه به عمل آمده و گزارشی در مورد قسمتهای مربوط تهیه و به کمیسیون اصلی ارسال نمایند تا به انضمام گزارش کمیسیون اصلی برای طرح در مجلس تقدیم گردد.
دوازدهم - مدت تقدیم گزارش بمجلس
ماده 46 - هر طرح یا لایحهای که به کمیسیون ارجاع میشود باید گزارش آن منتهی ظرف یکماه از تاریخ وصول به دفتر کمیسیون بمجلس شورای ملی داده شود وگرنه هر یک از نمایندگان یا دولت حق دارد از مجلس تقاضا نماید که آن را جزو دستور مجلس قرار دهد و حق تقدم طبق ماده64 تعیین خواهد شد. ولی در مورد لوایح مفصل هر گاه کمیسیون نتوانست رسیدگی آن را در اینمدت تمام کند باید به رئیس مجلس گزارش دهد وبرای اتمام مطالعات و اتخاذ تصمیم تقاضای تمدید نماید که به تصویب هیات رئیسه مجلس برسد. ولی بهر حال این تمدید نباید بیش از یکمرتبه وطولانی تر از دو ماه باشد و در هر صورت درخواست تمدید باعث وقفه کار کمیسیون نخواهد شد و اگر کمیسیون پس از تقاضای مهلت باز هم نتیجه نگرفته باشد رئیس مجلس مکلف است لایحه را در مجلس مطرح سازد.
ماده 47 - گزارش کارهای خاتمه یافته کمیسیونها به رئیس مجلس داده میشود و رئیس هر کمیسیون مکلف است در پایان هر ماه صورتی ازگزارشهای مزبور و فهرستی از کلیه کارهائی که به آن کمیسیون ارجاع شده و هنوز خاتمه نیافته باشد تهیه و در معرض ملاحظه نمایندگان بگذارد.
ماده 48 - گزارش کمیسیونها باید حداقل چهل و هشت ساعت قبل از موقع طرح در مجلس طبع و توزیع شده باشد.
ماده 49 - در جلسات کلیه کمیسیونها نمایندگانیکه عضویت ندارند میتوانند حاضر شوند ولی حق شرکت در مذاکرات و دادن رای ندارند مگر آنکه از طرف کمیسیون برای ادای توضیح یا شرکت در مذاکرات دعوت شده باشند. هر گاه از طرف دولت تقاضا شود و کمیسیون نیز مقتضی بداند محرمانه بودن آن جلسه اعلام میگردد. در این صورت هیچکس غیر از نماینده دولت و اعضاء کمیسیون حق حضور در جلسه نخواهد داشت.
ماده 50 - هر کمیسیون باید ماه بهاه گزارشی از عملیات خود را بمجلس شورای ملی تقدیم دارد و این گزارش پس از قرائت در مجلس بدون مذاکره در صورت مجلس درج خواهد شد.
سیزدهم - اسناد و اوراق کمیسیونها
ماده 51 - تمام اسناد و اوراق مربوط به اموری که باید در کمیسیونها مباحثه شود از طرف رئیس مجلس به آن کمیسیون ارجاع میشود. نمایندگان میتوانند آن اسناد را با اجازه رئیس کمیسیون ملاحظه کنند لیکن اسناد مزبور بهیچوجه نباید از کمیسیون خارج شود.
ماده 52 - پس از آنکه مجلس در باب طرح یا لایحهای رای نهایی داد اسناد و اوراق و صورت جلسات مربوط به آن در قسمت قوانین مجلسبایگانی میشود.
چهاردهم - لوایح مربوط بچند کمیسیون
ماده 53 - در مورد لوایح و طرحهائی که ارتباط اساسی آن به کمیسیون معینی روشن نبوده و جنبههای مختلفی داشته باشد رئیس مجلس میتواند کمیسیون خاصی منتخب از کمیسیونهای مربوط تشکیل دهد و طرح یا لایحه را به آن کمیسیون ارجاع نماید. کمیسیون مزبور مانند کمیسیونهای دیگر ازبین اعضاء خود رئیس و نایب رئیس و منشی و مخبر انتخاب میکند و پس از شور، نتیجه رای خود را بمجلس گزارش میدهد.
پانزدهم - کمیسیون خاص
ماده 54 - مجلس بملاحظه اهمیت هر طرح یا لایحه قانونی میتواند به جای ارجاع به کمیسیون دائمی مربوط، با درخواست رئیس مجلس یاپیشنهاد پنج نفر از نمایندگان رای دهد که از هر شعبه یا کمیسیون دو یا سه نفر برای عضویت کمیسیون خاص جهت رسیدگی به آن طرح یا لایحهانتخاب شود. به این کیفیت که بعد از توضیح مختصر رئیس مجلس یا یکی از امضا کنندگان و نطق مختصر یک مخالف و یک موافق (در حدود پنج دقیقه) به لزوم انتخاب مزبور رای گرفته میشود و هر گاه طرح یا لایحه قانونی مشابهی پیشنهاد شود ارجاع آن از طرف رئیس مجلس به همان کمیسیون در جلسه علنی اعلام میگردد.
شانزدهم - لوایح و طرحهای دوره سابق
ماده 55 - در اول هر دوره تقنینیه هیات رئیسه صورتی از طرحها و لوایحی که در دوره سابق معوق مانده به وسیله قسمت قوانین تهیه و در اختیارنمایندگان میگذارد و صورتی نیز برای دولت ارسال میدارد. هر یک از طرحها و لوایح معوقه که لزوم رسیدگی آن به وسیله 15 نفر از نمایندگان یا به درخواست دولت تقاضا شود طبق آییننامه به کمیسیونهای مربوط ارجاع میشود و کمیسیونها رسیدگی را به ترتیب مندرج در آیین نامه انجام میدهند وهر گاه شور اول آن طرحها یا لوایح قبلاً خاتمه یافته باشد رسیدگی به صورت طرح یا لایحه یک شوری انجام خواهد شد و در مورد تغییر دولت فقطلوایحی از جریان خارج خواهد شد که دولت رسماً آنها را مسترد نماید.
هفدهم - گزارش کمیسیونهای سابق
ماده 56 - لوایح و طرحهائی که در کمیسیونهای مربوط خاتمه یافته و گزارش آنهم بمجلس داده شده ولی قبل از طرح در مجلس دوره یکسالهآن کمیسیونها منقضی شده باشد بکمیسیونهای جدید ارجاع نخواهد شد و مخبر کمیسیون سابق و در صورت غیبت او رئیس یا نایب رئیس یا منشیآن کمیسیون از گزارش مزبور دفاع خواهند کرد.
فصل پنجم
اول - ترتیب جلسات
تشکیل جلسه و مدت آن و جریمه تاخیر ورود یا غیبت
ماده 57 - نمایندگان باید در روزی که قبلاً برای تشکیل جلسه معین میشود در مجلس حاضر شوند و منتهی تا پانزده دقیقه قبل از تشکیل جلسه درتالار جلسه حضور یابند و در صورت تاخیر برای هر پانزده دقیقه یک عشر حقوق روزانه جریمه خواهند شد. هر یک از نمایندگان که در موقع اخذ رای باورقه غایب باشند برای هر رای ربع حقوق روزانه جریمه خواهند گردید ولی در هر حال مجموع جرائم مندرج در این ماده از حقوق روزانه تجاوزنخواهد کرد. اسامی غائبین در رای در جلسه بعد اعلام خواهد شد.
ماده 58 - حداکثر مدت هر جلسه 4 ساعت است مگر در موارد ضروری به تشخیص رئیس و تصویب مجلس، در صورتی که قبل از انقضاء وقت رئیس جلسه خصوصی اعلام کند در این صورت غیبت از جلسه خصوصی هم مشمول ماده فوق خواهد بود و اگر جلسه علنی در وسط کار به عنوان تنفس تعطیل شود مدت تنفس نباید از ربع ساعت تجاوز کند و رئیس مکلف است جلسه را دوباره تشکیل دهد و غائبین بعد از تنفس هم مشمول جرائم مقرر خواهند بود.
هر گاه جلسه به عنوان تنفس تعطیل و مجدداً تشکیل نشد جلسه مزبور یک جلسه محسوب خواهد گردید.
تبصره 1 - مدت تنفس و مدت جلسه خصوصی جزء مدت جلسه محسوب خواهد شد.
تبصره 2 - هر گاه موضوعی برای طرح در جلسه موجود نبود حداکثر پنج نفر از نمایندگان میتوانند از بقیه مدت جلسه برای اظهار مطالبی که دارندهر یک فقط مدت 10 دقیقه صحبت نمایند.
دوم - جریمه غیبت و تاخیر حضور در کمیسیونها و شعب و هیات رئیسه
ماده 59 - نمایندگان عضو هیات رئیسه و شعب و کمیسیونها باید در ساعتی که قبلاً برای تشکیل جلسات تعیین میشود حاضر شوند. برای هرپانزده دقیقه غیبت یک ششم حقوق روزانه عضو غایب کسر میشود ولی مجموع جرائم برای هر جلسه از حقوق یک روز تجاوز نخواهد کرد. هر گاهعضوی بدون اجازه یا عذر موجه سه جلسه متوالی از هیات رئیسه و شعب و کمیسیونها غیبت نماید مستعفی شناخته شده و جانشین او طبق اینآییننامه انتخاب خواهد شد.
سوم - حفظ نظم جلسات
ماده 60 - تشکیل جلسات و رعایت ترتیب مذاکرات و اجرای آییننامه و حفظ نظم جلسه به عهده رئیس مجلس است.
چهارم - تشخیص عده حضار
ماده 61 - تشخیص عده حضار به عهده منشیان و اعلام آن بارئیس مجلس است.
پنجم - مذاکرات و تصمیمات مجلس
ماده 62 - صورت کامل مذاکرات هر جلسه با مصوبات و اسامی غاmبین و دیرآمدگان آن جلسه طبع و قبل از انعقاد جلسه بعد، بین نمایندگان توزیع میشود و هر گاه در صورت مشروح مذاکرات مطلبی صریحاً بر خلاف اظهارات نمایندهای ثبت شده باشد آن نماینده به طور اختصار میتواند فقط نسبت به همان مورد تذکر دهد و بعد از آنکه صورت مذاکرات به تصویب رسید در مجموعه مذاکرات مجلس درج میشود اگر نمایندهای به عنواناعتراض به صورت مجلس مطالبی اظهار دارد که مربوط به موضوع نباشد نطق او توسط رئیس قطع و در صورت تمرد مورد اخطار واقع میشود.صورت مذاکرات باید به امضا رئیس مجلس یا نایب رئیس که آن جلسه را اداره مینماید برسد.
ششم - مطالب راجع به مجلس
ماده 63 - در هر جلسه قبل از ورود در دستور رئیس مجلس شخصاً و یا به تقاضای کتبی سی نفر از نمایندگان، مطالبی را که آگاهی مجلس از آنها ضروری باشد به اطلاع نمایندگان میرساند ولی این مطالب بدون رای مجلس مورد بحث واقع نخواهد شد.
هفتم - دستور مجلس
ماده 64 - دستور مجلس باید به طور مرتب قبلاً برای هر دو هفته از طرف هیات رئیسه مجلس با حضور یکی از اعضای هیات دولت تهیه وبلافاصله طبع و بین نمایندگان توزیع و بر لوحه مخصوصی نصب شود.
این دستور قابل تغییر نیست مگر در موردی که از طرف دولت یا پانزده نفر از نمایندگان کتباً تقاضا شود و در این صورت به شرط تصویب مجلس فقطدستور جلسه بعد تغییر خواهد یافت
تبصره 1 - طرحها و لوایح دو فوری از این قاعده مستثنی و تابع ماده 122 خواهد بود.
تبصره 2 - لوایحی که برای اخذ رای نهایی از مجلس سنا بمجلس شورای ملی عودت داده میشود در صورتی که تغییراتی در آنها داده نشده باشد وصول آنها اعلام و اخذ رای نسبت به آنها جزو دستور جلسه بعد قرار میگیرد و هر گاه در اینگونه لوایح و یا در لوایح و طرحهائیکه برای تصویب بمجلس سنا فرستاده شده است تغییراتی داده شده و عودت داده باشند لوایح و طرحهای مزبور به کمیسیونهای مربوط ارجاع میشود که نسبت به همان تغییرات اظهار نظر نموده به مجلس گزارش دهند.
هشتم - حد نصاب برای مذاکره و رای
ماده 65 - افتتاح مجلس و انعقاد جلسات رسمی منوط بحضور دو ثلث نمایندگان در مرکز میباشد. شروع مذاکرات با هر عدهای که در جلسه حاضر باشند ممکن است لیکن برای اخذ رای، حضور بیش از نصف نمایندگان حاضر مرکز در جلسه لازم میباشد و اکثریت آراء وقتی حاصل میشود که بیش از نصف حضار به رد یا قبول موضوع رای بدهند.
نهم - نطق و مذاکرات قبل و بعد از دستور
ماده 66 - هر یک از نمایندگان برای نطق باید قبلاً از رئیس مجلس تحصیل اجازه کند و بنوبت خود روی کرسی خطابه مطلب خود را اظهار نماید.
مطالب مختصر را ممکن است نمایندگان در جای خود ایراد نمایند مگر اینکه رئیس اجازه نطق در غیر از کرسی خطابه ندهد.
ماده 67 - هر یک از نمایندگان که مطلب مهمی داشته باشد و بخواهد به استحضار مجلس برساند میتواند با ثبت نام طبق ماده 68 قبل از شروع به دستور یا آخر جلسه با اجازه رئیس و رعایت نوبت به عنوان نطق قبل از دستور یا بعد از دستور مطلب خود را اظهار نماید
هر کدام از دارندگان اجازه نطق میتواند حق خود را تماماً و یا بعضاً فقط به دو نفر دیگر تفویض و واگذار نماید مجموع این قبیل نطقها بدون حق تمدید در هر جلسه نبایستی ازیکساعت برای چهار نفر، هر نفر ربع ساعت، تجاوز نماید.
تبصره - هیچ یک از نمایندگان نمیتواند برای نطق قبل از دستور در هر ماه بیش از دو بار ثبت نام نماید.
دهم - ثبت اسامی ناطقین که اجازه نطق میخواهند
ماده 68 - موضوعهائی که طبق دستور در مجلس مطرح میشود باید یک ساعت قبل از موقع انعقاد جلسه در ورقه مخصوصی که خارج از جلسه نصب میشود ثبت شود و مخالف و موافق در آن ورقه در ستون مخصوص شخصاً ثبت نام نمایند و در جلسه حق تقدم با کسانی است که در ورقه درستون مخصوص شخصاً ثبت نام نمایند و در جلسه حق تقدم با کسانی است که در ورقه مزبور ثبت نام کرده باشند که به ترتیب مخالف و موافق نطق میکنند. مگر اینکه موافقی نباشد که در این صورت مخالفین به ترتیب صحبت خواهند نمود و بعد از آنان کسانی که در جلسه اجازه خواستهاند به همان ترتیب صحبت خواهند کرد. اسامی نمایندگانی را که در جلسه اجازه میخواهند منشیان ثبت میکنند و به رئیس میدهند. چنانچه موضوعی ازدستور خارج شود بعداً که طرح میشود حق تقدم صحبت با کسانی است که قبلاً ثبت نام کرده و یا اجازه خواستهاند.
یازدهم - اجازه نطق وزراء و مخبرین
ماده 69 - درباره وزراء و معاونین و مخبرین کمیسیونها و شعب، در مورد موضوعی که مطرح است ثبت نام لازم نیست و هر وقت اجازه نطق بخواهند داده خواهد شد که با رعایت مواد و در موضوع مورد بحث مذاکره و اظهار نظر نمایند.
دوازدهم - خروج از موضوع و آثار آن
ماده 70 - ناطق نباید از موضوع مباحثه خارج شود والا رئیس او را متذکر میسازد و اگر بخواهد توضیحاتی بدهد که از موضوع خارج نشده استیا آنکه خروج او از موضوع دلایلی داشته است اجازه داده نخواهد شد.
ماده 71 - هر گاه رئیس در ضمن یک نطق، دو نوبت بناطق اخطار انحراف از موضوع را نماید و باز ناطق ادامه دهد، در دفعه سوم رئیس مجلس ناطق را از تکلم در آن موضوع در تمام جلسه منع مینماید.
ماده 72 - قطع کلام و توهین و استعمال الفاظ زشت و توضیحات خصوصی شخصی و هر گونه حرکات و تظاهراتیکه موجب بی نظمی مجلس باشد ممنوع است و مرتکب مشمول مجازات مندرج در مواد 78 تا 90 خواهد گردید.
سیزدهم - ترتیب و مدت نطق
ماده 73 - ترتیب و مدت نطق بدین شرح میباشد:
الف - حداکثر نطق در جلسه علنی به قرار زیر خواهد بود:
1 - برای استیضاح اعم از فردی و جمعی: پنج ساعت.
تبصره - در مورد استیضاح جمعی: استیضاح کنندگان میتوانند از بین خود چند نفر را برای بحث در موضوع معرفی نمایند ولی در هر حال مجموع نطقها نباید از پنج ساعت تجاوز نماید.
2 - برای مذاکره راجع به اعتبارنامه نمایندگان اعم از مخالف یا موافق و یا نمایندهای که طرف اعتراض واقع شده و همچنین برای هر یک از ناطقین در برنامه دولت و نیز در مورد اظهار مطالب طبق ماده 63: یکساعت.
3 - برای اظهارات مخالف و موافق نسبت به لوایح و طرحها و توجیه طرح قانونی یا توضیحات مخبر یا وزیری که از لایحه دفاع مینماید وهمچنین در موقع تقاضای رای اعتماد از طرف دولت: نیم ساعت.
4 - برای دفاع از توهین و تحریف نطق یا سوال از وزیر: 15 دقیقه.
تبصره - نماینده در توضیح سوال خود پنج دقیقه و پس از پاسخ وزیر ده دقیقه صحبت خواهد نمود و جواب وزیر که باید مربوط به موضوع سوال باشد جمعاً نباید از پانزده دقیقه تجاوز نماید.
5 - برای اظهار مطالب در جلسه، در صورت نبودن مطلبی برای دستور، و دفاع نمایندهای که درباره او تقاضای توبیخ با منع حضور طبق ماده 88به عمل آمده است: ده دقیقه.
6 - برای توضیح در پیشنهادهای اصلاحی اعم از فردی و جمعی و توجیه پیشنهاد کفایت مذاکرات و یا مخالفت با آن و توضیح پیشنهاد فوریت وعدم آن و پیشنهاد سکوت و مخالفت با آن و پیشنهاد تنفس و اخذ رای با ورقه یا با مهره و اخطار نظامنامهای و یا اخطار قانونی: هر یک پنج دقیقه.
ب - در موارد فوق ممکن است مدت نطق به رای مجلس اضافه شود، ولی این رای بدون مذاکره به عمل آمده و مدت اضافی هم از مدت اصلی تجاوز نخواهد کرد.
ج - برای مذاکره در باب لایحه بودجه سالانه کشور و عهدنامهها و مقاوله نامهها و امتیازات و قرضه خارجی مدت نطق غیر محدود خواهد بود.
چهاردهم - اجازه نطق برای رد تهمت و رفع سوء تفاهم
ماده 74 - اگر در ضمن مذاکره صریحاً یا تلویحاً نسبت سوئی بیکی از نمایندگان داده شود یا عقیده و اظهار او بر خلاف واقع جلوه دهند و نماینده مذکور برای رد آن نسبت با رفع اشتباه در همان جلسه اجازه نطق بخواهد بدون رعایت نوبت به او اجازه داده میشود و نطق او نباید از پانزده دقیقه تجاوز نماید.
پانزدهم - کفایت مذاکرات
ماده 75 - بعد از آن که در موضوعی، رئیس مذاکرات را کافی بداند میتواند با تصویب مجلس مذاکرات را ختم نماید. هر یک از نمایندگان نیزمیتواند پیشنهاد کفایت مذاکرات را تقدیم دارد. در آنصورت پیشنهاد دهنده به ترتیب مندرج در ماده 73 ظرف 5 دقیقه دلایل خود را اظهار و اگرمخالفی باشد ظرف 5 دقیقه علل مخالفت خود را بیان میکند و پس از بیانات یکنفر موافق ظرف همان مدت رای گرفته میشود. در صورتی که نسبت بمطلبی پیشنهاد کفایت مذاکرات تصویب نشد و بعداً دوباره پیشنهاد کفایت داده شد در باب آن بدون توضیح و مباحثه رای گرفته میشود.
پس از رای به کفایت مذاکرات و اعلام ختم آن از طرف رئیس (و همچنین در هر امری که رئیس ختم مذاکرات را اعلام نماید) دیگر به کسی در آن باباجازه نطق داده نمیشود.
شانزدهم - دستور جلسه بعد
ماده 76 - رئیس قبل از اینکه جلسه را ختم کند روز و ساعت تشکیل جلسه آینده و دستور آن روز را طبقه -ماده64 اعلام و در صورت مشروح مذاکرات درج میشود.
فصل ششم
اول - در باب انتظام مجلس و مواخذه از نمایندگان - همهمه و غوغا در مجلس و
تعطیل یا ختم جلسه
ماده 77 - در صورتی که در مجلس همهمه و غوغایی بر پا شود بقسمی که رئیس نتواند از آن جلوگیری نماید از جای خود قیام مینماید. هر گاهبرخاستن رئیس موجب اسکات نشود اعلام میکند که جلسه را تعطیل خواهد کرد و با وجود این، اگر سکوت و نظم حاصل نشود، جلسه را ده دقیقه تعطیل میکند و نمایندگان از اتاق جلسه خارج میشوند. و پس از تقاضای ده دقیقه مجدداً جلسه تشکیل میشود هر گاه اغتشاش و غوغا تجدید شودرئیس جلسه را ختم و آن را بروز دیگر موکول مینماید.
دوم - مواخذه از نمایندگان
ماده 78 - مواخذاتیکه از لحاظ حفظ نظم نسبت به نمایندگان میتوان مجری داشت از این قرار است:
1 - تذکر 2 - اخطار 3 - توبیخ.
ماده 79 - رئیس نسبت بنمایندگانی که از موضوع مذاکره خارج میشوند و یا بدون اجازه صحبت میکنند و همچنین نسبت به نمایندگانی که بواسطه عدم رعایت ماده 73 یا به اقسام دیگر رعایت نظامات مجلس را ننمایند تذکر میدهد.
ماده 80 - در صورتی که رئیس مجلس بیکی از نمایندگان دو بار تذکر داده و باز هم از حدود نظم خارج گردید رئیس به او اخطار میکند و ربع حقوق یکماهه او کسر میشود.
ماده 81 - توبیخ بر سه قسم است:
توبیخ عادی - توبیخ موکد - توبیخ با منع حضور.
ماده 82 - توبیخ عادی در موارد ذیل اجرا میشود:
1 - در صورتی که نماینده ای پس از اخطار در همان جلسه از حدود نظم خارج شود.
2 - در صورتی که نمایندهای ظرف مدت یکماه چهار مرتبه متوالی یا شش مرتبه متناوب مورد تذکر واقع شده باشد.
3- در صورتی که نمایندهای در مجلس باعث بی نظمی و همهمه و غوغا شود
یا دیگران را به این عملیات و یا خروج از جلسه تحریک کند.
4 - در صورتی که نمایندهای یک یا چند نفر از نمایندگان را تهدید یا نسبت به آنان اهانت نماید و یا کلمات و عبارات خلاف ادب اظهار کند.
ماده 83 - توبیخ موکد در موارد ذیل به عمل خواهد آمد:
1 - اگر نمایندهای پس از توبیخ عادی در همان جلسه مجدداً از دائره نظم خارج شود.
2 - اگر نمایندهای بیک یا چند نفر از وزراء و معاونین توهین یا آنان را تهدید نماید.
ماده 84 - توبیخ با منع حضور موقت در موارد ذیل مقرر میشود:
1 - اگر نمایندهای ظرف شش ماه برای مرتبه دوم مورد توبیخ موکد واقع شده باشد.
2 - اگر نمایندهای در جلسه علنی مبادرت به اعمال قوه قهریه و زد و خورد و یا نزاع داخلی و یا ضدیت با قوانین اساسی و تخلف از آن نموده یادیگران را به این اعمال دعوت و ترغیب نماید.
3 - اگر نمایندهای نسبت به مجلس یا قسمتی از مجلس یا رئیس مجلس توهین کند.
ماده 85 - در مورد توبیخ با منع حضور درباره نماینده باید رئیس از مجلس رای بخواهد و در صورت تصویب، نماینده مزبور در آن جلسه و جلسهبعد حق ورود به اطاق جلسه علنی را ندارد. همینکه مجازات تصویب شد رئیس مجلس نماینده مزبور را دعوت بخروج از جلسه میکند و هر گاهاطاعت ننماید رئیس جلسه را ختم میکند و تشکیل جلسه ثانی را در همان روز ممکن است.
ماده 86 - در صورت عدم اطاعت نماینده برای خروج از جلسه و همچنین در صورتی که توبیخ با منع حضور درباره نمایندهای رای داده شده وظرف شش ماه قبل همین مجازات درباره او اجرا شده باشد مجازات فوق مضاعف خواهد گردید.
ماده 87 - در صورتی که نماینده قبل از انقضاء مدت منع حضور، داخل در جلسه علنی بشود رئیس حضور او را در مجلس اعلام و جلسه را موقتا ًتعطیل میکند و کارپردازان به امر رئیس نماینده مزبور را در محل مخصوص در مدتی که متجاوز از سه روز نباشد توقیف میکنند.
ماده 88 - نمایندهای که درباره او توبیخ با منع حضور تقاضا شده است حق دارد قبل از رای مجلس برای دفاع خود ظرف ده دقیقه اظهاراتی بنماید یا بتوسط یکنفر از نمایندگان از طرف خود آن اظهارات را بمجلس عرضه دارد.
ماده 89 - توبیخ با منع حضور در جلسات باید بتقاضای رئیس مجلس باشد.
اخذ رای در این موارد در همان جلسه و بدون هیچ نوع مذاکره از طرف سایر نمایندگان خواهد بود.
ماده 90 - توبیخ عادی موجب کسر ثلث مقرری و توبیخ موکد، نصف و توبیخ با منع حضور مستلزم کسر دو ثلث مقرری یکماه نماینده است.
فصل هفتم
لوایح و طرحهای قانونی
اول - لوایح قانونی
ماده 91 - لوایح قانونی که از طرف دولت به مجلس شورای ملی پیشنهاد میشود باید دارای موادی متناسب با اصل موضوع باشد و دلائل لزوم آندر مقدمه لایحه به طور وضوح درج و عنوان قانون نیز در آن معین شده باشد. هر گاه لایحهای دارای چند ماده یا ماده واحده مشتمل بر اجزایی باشد،باید ارتباط و تناسب کامل با اصل موضوع محفوظ و عنوان لایحه قانونی داشته باشد. در غیر این صورت باید برای هر موضوعی لایحه جداگانه تنظیم و با ذکر دلائل تقدیم مجلس شورای ملی شود.
دوم - تقدیم لوایح
ماده 92 - لوایح قانونی با رعایت اصل 33 قانون اساسی باید در جلسه علنی مجلس شورای ملی تقدیم گردد و در موقع طرح آن نیز باید وزیر مربوطیا معاون او و یا یکی از وزراء حاضر باشد.
تبصره - وزراء میتوانند لوایحی را که بمجلس شورای ملی تقدیم کردهاند در هر مرحلهای از مذاکرات که باشد در جلسه علنی مجلس مسترددارند.
در مواردی که تقدیم لایحه به موجب تکلیف قانونی باشد استرداد آن موکول به رای مجلس خواهد بود.
ماده 93 - کلیه لوایح باید به امضا نخستوزیر و وزیر مسئول بوده و لوایح مالی باید علاوه بر امضا نخستوزیر و وزیر مربوط امضا وزیر دارائی را هم داشته باشد.
تبصره - آیین نامههای اجرایی قوانین و کلیه بودجههای تفصیلی که به کمیسیونهای مجلس برای رسیدگی و تصویب تسلیم میشود باید به امضای وزیر مسئول یا معاون معرفی شده او در جلسه علنی تقدیم شود.
ماده 94 - لوایح قانونی و آیین نامهها و بودجههای تفصیلی مذکور در ماده قبل پس از تقدیم در جلسه علنی از طرف رئیس مجلس به کمیسیونهایمربوط ارجاع و سپس چاپ و توزیع میشود.
سوم - حضور نمایندگان دولت در کمیسیونها
ماده 95 - وزراء یا معاونین پارلمانی آنان میتوانند برای ادای توضیحات در کمیسیونهای مجلس حاضر شوند.
کمیسیونها نیز میتوانند وزراء یا معاونین یا اشخاص دیگری را که مقتضی بدانند برای دادن توضیحات یا اظهار نظر دعوت نمایند.
چهارم - طرح قانونی
ماده 96 - طرح قانونی مطلبی است که از طرف نمایندگان مجلس لااقل با امضای پانزده نفر پیشنهاد و در مجلس به رئیس داده میشود و رئیس پساز اعلام وصول آن در جلسه علنی، آن را به کمیسیون مربوط ارجاع مینماید. طرح مزبور قبل از ارجاع به کمیسیون، طبع و توزیع خواهد شد و نسخهایاز آن برای وزیر یا وزیران مربوط ارسال میگردد.
تبصره - نمایندگان و دولت نمیتوانند تصویب مطالب و مواد یک لایحه یا طرح قانونی یا گزارش را به عنوان طرح یا لایحه به صورت ماده واحده پیشنهاد نمایند. در این موارد هر مطلبی که به عنوان طرح یا لایحه پیشنهاد میشود باید موارد تبصرههای آن جزء طرح و مورد شور قرار گیرد.
ماده 97 - امضاکنندگان طرح قانونی حق دارند در کمیسیون مربوط که طرح آنها مطرح است حاضر شوند و توضیحات بدهند.
ماده 98 - پیشنهادکنندگان طرح قانونی یا امضا کنندگان آن پس از آنکه طرح در مجلس اعلام شد حق استرداد امضای خود را ندارند و غیبت امضاکنندگان مانع اعلام طرح در مجلس و شور درباره آن نخواهد بود.
ماده 99 - در غیر مواردیکه طرح قانونی مربوط به امور داخلی مجلس باشد باید به وزیر مسئول اطلاع داده شود که خود یا معاون او در جلسهعلنی حاضر شود و مذاکرات در حضور او به عمل آید و اظهار عقیده نماید. در صورت اطلاع و عدم حضور وزیر یا معاون او، رئیس مجلس او را مورد مواخذه قرار خواهد داد و بهر صورت در جلسه بعد طرح مزبور مورد شور قرار خواهد گرفت.
ماده 100 - اگر طرحی مورد تصویب مجلس واقع نشد تا شش ماه دیگر نمیتوان آن را مجدداً به مجلس پیشنهاد نمود.
پنجم - ترتیب شور در لوایح و طرحهای قانونی
ماده 101 - به طور کلی تمام لوایح به استثنای لایحه بودجه کل کشور و لوایح مربوط بتقاضای اعتبارات برای مخارج مخصوص (و لوایح مربوط به منافع محلی بر طبق اصل بیست و نهم متمم قانون اساسی) دو شوری خواهند بود مگر اینکه فوریت آن تقاضا و تصویب شده باشد. لوایح دو شوری را نمیتوان تصویب نمود مگر اینکه دو مرتبه اقلاً بفاصله پنج روز درباره آنها در مجلس شورای ملی شور شده باشد.
ماده 102 - موقعیکه گزارش کمیسیونهای مربوط راجع به لایحه یا طرح عادی (جز در مورد عهود و مقاولهنامهها که طبق مواد 111 و 116ترتیبات خاصی برای آن مقرر است) برای شور اول در جلسه علنی مجلس مطرح گردد باید قبلاً در کلیات آن از لحاظ رد و قبول و منافع و مضار آن (بدون ورود در مواد) مذاکره شود.
پس از ختم شور در کلیات یعنی تصویب کفایت مذاکرات در آن باب، رئیس نسبت به ورود در شور ماده واحده یا مواد از مجلس اخذ رای میکند و درصورتی که رای داده نشد رئیس رد لایحه را اعلام مینماید و هر گاه رای موافق داده شد شروع بمذاکره در ماده واحده یا مواد میشود و بعد پیشنهادهای واصله نسبت به هر یک از مواد و همچنین مواد الحاقیه که هر دو باید کاملاً مربوط به موضوع مواد لایحه باشد جداگانه قرائت و بدونبحث به کمیسیون ارجاع و در ضمن بلافاصله پیشنهادها طبع و توزیع میشود.
ششم - پیشنهادهای اصلاحی از طرف نمایندگان ضمن شور اول
ماده 103 - نمایندگان حق دارند نسبت به هر یک از مواد اصلاحاتی پیشنهاد نمایند. مشروط بر اینکه آن پیشنهاد کاملاً مربوط به موضوع لایحه باشد. کلیه اصلاحاتی که از طرف یک یا چند نفر از نمایندگان پیشنهاد میشود باید کتبی باشد و مادهای را که اصلاح پیشنهادی مربوط به آنست تصریح نماید. به پیشنهادات اصلاحی که بتشخیص رئیس مجلس خارج از موضوع لایحه باشد یا ماده مربوط را ذکر نکرده باشد ترتیب اثر داده نمیشود و به قرائت آن اکتفا میگردد.
ماده 104 - اصلاحاتی که در بین شور اول و دوم پیشنهاد میشود باید به وسیله رئیس مجلس به کمیسیون مربوط ارجاع و لااقل 24 ساعت قبل ازشروع شور دوم در کمیسیون، طبع و بین نمایندگان توزیع شود.
هفتم - حضور پیشنهاد دهنده در کمیسیون
ماده 105 - کلیه پیشنهاد دهندگان خواه در شور اول و خواه در فاصله بین شور اول و دوم، میتواند در کمیسیون مربوط حاضر شوند و توضیحاتلازمه را درباره پیشنهاد خود بدهند. کمیسیون نیز میتواند در صورت لزوم پیشنهاد دهندگان را در جلسات کمیسیون دعوت کند و لااقل 24 ساعت قبلاز طرح پیشنهاد، به آنان اطلاع دهد و در صورت عدم حضور پیشنهاد دهنده، پس از دعوت کمیسیون، حق او ساقط میشود.
هشتم - شور دوم
ماده 106 - در شور دوم گزارش لوایح و طرحهای قانونی در مجلس قرائت و نسبت به هر یک از مواد آن جداگانه مذاکره و اخذ رای خواهد شد. درشور دوم پیشنهاد تازهای نمیشود داد ولی پیشنهادهائی که در شور اول یا بین دو شور به عمل آمده و مورد توجه و تصویب کمیسیون واقع نشده ممکناست عیناً از طرف پیشنهاد دهنده تجدید شود (جز در مواردی که پیشنهاد دهنده دعوت کمیسیون را نپذیرفته و در کمیسیون حضور بهم نرسانیده باشد) در این صورت پیشنهاد دهنده یا یکی از پیشنهاد دهندگان (در مورد پیشنهاد جمعی) میتواند مدت 5 دقیقه توضیح بدهد و پس از اظهار نظر یکنفر مخالف و موافق و توضیحات مخبر و وزیر یا معاون نسبت به پیشنهاد اخذ رای به عمل میآید (اعم از اینکه دولت پیشنهاد مزبور را پذیرفته یا قبول نکرده باشد) و (در صورت تصویب) ضمیمه لایحه یا طرح میشود.
ماده 107 - اصلاحاتی که ضمن مذاکره شور نهایی طبق ماده 106 نسبت به لوایح و طرحها تجدید میشود و در صورت تقاضای مخبر یا وزیر یامعاون او به کمیسیون ارجاع میگردد و کمیسیون مکلف است ظرف 5 روز نظر خود را به مجلس اطلاع دهد و نیز مجلس میتواند بر حسب تذکررئیس یا پیشنهاد پانزده نفر از نمایندگان و تصویب مجلس، اصل طرح یا لایحه و کلیه پیشنهادها را بدون تفکیک، به کمیسیون ارجاع نماید که ظرف 5روز مجدداً به مجلس گزارش دهد.
ماده 108 - پس از خاتمه شور در ماده واحده یا مواد، هر یک از نمایندگان به عنوان شور آخر در کلیات میتواند دلائلی را که به طور کلی در رد وقبول لایحه یا طرح دارد اظهار نماید و همچنین مجلس میتواند قبل از رای دادن به مجموع لایحه یا طرح، مجدداً آن را به کمیسیون ارجاع نماید تاکمیسیون ظرف پنج روز فصول و مواد آن را مرتب نموده برای اخذ رای قطعی بمجلس عودت دهد.
هشتم -پیشنهادهای مشابه
ماده 109 - در شور دوم در مورد پیشنهادهای مذکور در ماده 106 در صورتی که چند پیشنهاد مشابه باشد فقط پیشنهادی که با تشخیص رئیس مجلس جامعتر است قرائت و مطرح خواهد شد.
ماده 110 - اصلاحاتی که در موضوعی پیشنهاد میگردد قبل از خود موضوع درباره آنها رای گرفته میشود.
نهم - ترتیب شور عهود و مقاولات و قراردادها با دول خارجه
ماده 111 - هر گاه دولت لایحه قانونی بمجلس تقدیم و تصویب عهدنامه یا مقاوله نامه یا قراردادی را که با یکی از دول خارجه بسته میشود تقاضا نماید مواد عهدنامه یا مقاولهنامه و یا قرارداد مزبور به لایحه ضمیمه و بر طبق اصل بیست و چهارم قانون اساسی بمجلس شورای ملی پیشنهاد میشود.
ماده 112 - مواد عهد نامه یا مقاوله نامه و یا قرارداد مذکور در ماده فوق چاپ و در مجلس طبق مقررات این آییننامه بمعرض شور اول و دوم گذارده میشود ولی در باب مواد آن رای گرفته نمیشود.
ماده 113 - در ضمن شور اول نسبت به کلیات میتوان بحث نمود ولی اعتراضات به بعضی از شرایط و مواد قرارداد باید به عنوان پیشنهاد، بدون مذاکره به کمیسیون ارجاع گردد. در هر حال این قبیل اعتراضات باید 24 ساعت قبل از طرح در کمیسیون، طبع و توزیع شود.
ماده 114 - در موقع شور ثانی کمیسیون گزارشی در باب مواد مورد اعتراض تنظیم و طبع و توزیع میکند و در ضمن آن عقیده خود را در باب تصویب یا رد یا تصدیق لایحه دولت نسبت به مواد مورد اعتراض بعرض مجلس شورای ملی میرساند و این گزارش در مجلس مورد بحث قرارمیگیرد و نسبت به آن رای قطعی داده میشود.
ماده 115 - در صورت رد یا قبول تعویق لایحه مجلس بدین طریق رای میدهد:
«مجلس شورای ملی به دولت تکلیف میکند که در باب مسائل معترض علیها مجدداً با دولت متعاهد داخل مذاکره و گفتگو شود».
ماده 116 - هر گاه در شور ثانی نیز نسبت به بعضی از شرایط اعتراض بشود نسبت به اعتراضات مربوط به هر یک از مواد، فیالمجلس مذاکره به عمل میآید و در صورت قبول به ترتیب ماده فوق، مجلس به دولت تکلیف میکند که در باب شرایط مجدداً با دولت متعاهد داخل مذاکره و گفتگوبشود و تا ختم مذاکره لایحه در دستور مجلس خواهد بود و در صورت رد اعتراض و یا نبودن اعتراض، رای قطعی خود را نسبت به لایحه پیشنهادی دولت خواهد داد.
تبصره - امتیازات (انحصارات) تجارتی و صنعتی و فلاحتی و غیره اعم از اینکه طرف داخله یا خارجه باشد مطابق اصل 24 قانون اساسی مانند سایر قوانین به تصویب مجلس شورای ملی خواهد رسید.
دهم - ترتیب اخذ رای نسبت به لایحه
ماده 117 - به طور کلی در تمام طرحها و لوایح قانونی اول باید ماده به ماده و بعد بتمام مواد مصوب یا لایحه، رای گرفته شود.
یازدهم - پیشنهاد حذف و تجزیه
ماده 118 - به پیشنهاد حذف ماده که در موقع اخذ رای نهایی قابل طرح میباشد مستقلاً نمیتوان رای گرفت. در این مورد بدواً بتمام لایحه بدون ماده مورد پیشنهاد رای گرفته میشود و در صورت تصویب نسبت به ماده پیشنهادی جداگانه اخذ رای به عمل میآید. چنانچه ماده مزبور تصویب شود نسبت بمجموع مواد یکجا رای گرفته میشود.
ماده 119 - هنگام اخذ رای نسبت به مادهای که مشتمل بر چند قسمت است هر گاه پیشنهاد حذف قسمتی از آن بشود بدون بحث مجدد طبق ماده 118 عمل خواهد شد.
دوازدهم - لوایح یک شوری
ماده 120 - نسبت به لایحه بودجه و لوایح مربوط به مخارج و اعتبارات مملکتی فقط یک شور کافیست و کلیه اصلاحات و یا مواد الحاقیه که دراین موارد پیشنهاد میشود به طور اختصار (ظرف 5 دقیقه) و در حدود پیشنهاد، مورد مذاکره واقع خواهد گردید و در صورت قبول مجلس، ضمیمه ماده یا لایحه خواهد شد.
سیزدهم - مجاز نبودن پیشنهاد خرج از طرف نمایندگان
ماده 121 - هیچ یک از نمایندگان نمیتوانند به هیچ عنوان چه مستقلاً و چه در ضمن لوایح و طرحها پیشنهاد خرج یا پیشنهادی که بالواسطه مستلزم خرج باشد، بنمایند.
چهاردهم - شور در لایحه بودجه
ماده 122 - وقتی لایحه بودجه در مجلس مطرح شد جلسات بلاانقطاع هر روز هفته غیر از جمعه و دو شنبه و ایام تعطیلات رسمی، متوالیاً روزی حداقل مدت پنج ساعت منعقد میگردد و تا موقعیکه شور و مذاکره پایان نیافته و رای مجلس اخذ نشده است از دستور خارج نمیشود و هیچ لایحهدیگر یا طرح و یا استیضاح نمیتواند مطرح شود مگر لایحه یک یا چند دوازدهم بودجه در صورت ضرورت.
هیچگونه پیشنهاد یا تبصره یا ماده الحاقیه، چه در حین تقدیم از طرف دولت و چه در موقع مذاکرات از طرف نمایندگان راجع به دوازدهم بودجه که ضمن بحث بودجه تقدیم میشود مجاز نخواهد بود و در موقع بحث آن هم بعد از توضیحات مختصر یکنفر موافق و جواب مختصر یک نفر مخالفاخذ رای به عمل خواهد آمد و در صورتی که لایحه یک یا چند دوازدهم در اثناء بحث بودجه کل داده نشود طبق مقررات آییننامه عمل خواهد شد.
تبصره - اگر مطالب خیلی فوری و فوتی اعم از لوایح و طرحهای دو فوری و غیره پیش آید که به تشخیص رئیس مجلس تاخیر آن موجب زیان جبران ناپذیری باشد در این صورت در آخر جلسه موضوع مطرح و موقعی برای طرح و تصویب آن اضافه بروزهائی که برای طرح بودجه تعیین شده معین میشود.
فصل هشتم
اول - موارد فوری
موارد دو فوری
ماده 123 - لوایح و طرحهای فوری آنست که فقط یک شور در آن لازم باشد و لوایح و طرحهای دو فوری آنست که پس از تصویب دو فوریتبلافاصله بطبع و توزیع آن اقدام و پس از 24 ساعت از موقع توزیع، در مجلس طرح شود تقاضای یک فوریت مستلزم آن نیست که بلافاصله فوریت لایحه یا طرح در مجلس مطرح شود لیکن در موقعیکه دو فوری بودن تقاضا شود باید در همان جلسه در باب لزوم و عدم لزوم فوریت پس از توضیح پیشنهاد کننده و اظهارات یک مخالف و یک موافق (هر یک در حدود 5 دقیقه) بحث و رای گرفته شود. اگر تقاضای فوریت یا دو فوری بودن ضمنلایحه یا طرحی که در مجلس مطرح است درج نشده باشد و 15 نفر از نمایندگان کتباً تقاضای یک فوریت و یا دو فوریت آن لایحه یا طرح را بنمایند بدون مباحثه در اصل مطلب در باب فوریت اخذ رای به عمل میآید.
تقاضای دو فوری بودن طبق ماده 64 در حکم تقاضای تغییر دستور است.
ماده 124 - فوریت لوایح یا طرحها باید مستند به دلایل قطعی برای لزوم سرعت تصویب باشد و دو فوری بودن لوایح و طرحها موقعی مطرح میشود که تصویب آن از لحاظ امکان وقوع خسارت و فوت فرصت و جهات مشابه مستلزم سرعت فوقالعاده باشد. اگر لوایح یا طرحهای مزبور به تشخیص رئیس فاقد شرایط مذکور باشد فوریت آن طرح نخواهد گردید.
ماده 125 - در موقع طرح لوایح و طرحهائیکه دو فوریت آن تصویب شده باشد بدواً در کلیات آن مباحثه میشود و پس از آن به ورود در شور مادهواحده یا مواد رای گرفته میشود و راجع به هر یک از مواد جداگانه مذاکره به عمل میاید و اخذ رای میشود و پس از بحث در کلیات آخر رای نهایی گرفته میشود. در اینگونه لوایح و طرحهای دو فوری هر اصلاح یا ماده الحاقیه که ضمن مباحثات پیشنهاد شود باید دلائل آن ظرف 5 دقیقه از طرف پیشنهاد دهنده بیان شود و اگر مخالفی باشد مخالف نیز نظر خود را ظرف 5 دقیقه اظهار کند و پس از اظهار نظر وزیر یا قائم مقام او نسبت به آن اصلاح یاماده الحاقیه اخذ رای به عمل میآید و در صورت قابل توجه شدن، ضمیمه لایحه یا طرح میگردد.
ماده 126 - جریان کار لوایح و طرحهای یک شوری در صورتی که تقاضای فوریت در باب آنها به عمل آمده باشد مثل لوایح و طرحهای دو فوریاست.
دوم - موارد یک فوری
ماده 127 - در مورد لوایح یا طرحهائی که یک فوریت آن تصویب شده باشد موضوع به کمیسیون مربوط ارجاع میشود و پس از وصول گزارش کمیسیون یک نوبت درباره آن شور به عمل میآید. بدین ترتیب که بدواً در کلیات و پس از آن در باب ماده واحده یا مواد فرداًفرد مذاکره و اخذ رای به عمل میآید. هر گاه ورود در شور ماده واحده یا مواد تصویب نشد، آن طرح یا لایحه رد شده محسوب خواهد گردید.
سوم - رد و سلب فوریت
ماده 128 - در صورتی که مجلس، فوریت لایحه یا طرحی را تصویب نکند یا پس از تصویب در اثر تقاضای دولت یا یکی از نمایندگان، قبل از ورود در شور ماده واحده یا مواد سلب فوریت آن را رای دهد مذاکره در آن به طور عادی صورت خواهد گرفت. تقاضای سلب فوریت برای هر طرح یا لایحه فقط یکبار به عمل خواهد آمد
ماده 129 - در گزارش لوایح و طرحهای یک فوری به جزیک یا چند دوازدهم بودجه (طبق ماده 121) هر اصلاح یا ماده الحاقیه که در ضمن مباحثات پیشنهاد شود باید دلائل آن به طور اختصار (ظرف پنج دقیقه)از طرف پیشنهاد دهنده بیان شود و اگر مخالفی باشد مخالف نیز نظر خود را بهاختصار اظهار کند و پس از اظهار نظر یکنفر موافق و مخبر کمیسیون یا وزیر یا قائم مقام او، نسبت به آن اصلاح یا ماده الحاقیه اخذ رای به عمل میآیدو در صورت قابل توجه شدن ضمیمه لایحه میگردد.
فصل نهم
در باب بعضی ترتیبات راجع بمذاکرات
اول - موارد اخطار قانونی
ماده 130 - اخطار راجع به منافی بودن لوایح و طرحها با قوانین اساسی کشور یا اخطار راجع بنظامنامه داخلی مجلس مقدم بر اظهارات دیگراست و مذاکرات در موضوع اصلی را متوقف میکند و باید در نهایت اختصار (ظرف پنج دقیقه) به عمل آید.
دوم - اخطار نظامنامه
ماده 131 - هر یک از نمایندگان در صورتی که تخلف در اجرای آییننامه مجلس مشاهده نماید حق دارد مورد تخلف را با استناد به ماده مربوط درهمان جلسه بوجه اختصار و بدون خروج از موضوع ظرف پنج دقیقه تذکر دهد و در صورتی که از موضوع خارج شود مورد اخطار رئیس مجلس واقع میشود و در صورت ادامه بیانات خارج از موضوع، از ادامه نطق او جلوگیری میشود.
ماده 132 - هر یک از نمایندگان حق دارد از مجلس کتباً تقاضا نماید که طرح یا لایحه قانونی که بمجلس مراجعه شده است موقتاً یا دائماً مسکوت بماند در این قبیل موارد در خصوص رد یا قبول این تقاضا قبل از آن که در موضوع اصلی بحث شود پس از توضیح مختصر پیشنهاد کننده(ظرف پنج دقیقه) و پاسخ آن از طرف یک مخالف که باید با رعایت اختصار کامل (ظرف پنج دقیقه) به عمل آید و محدود به بحث در موضوع باشد رایگرفته میشود و در صورتی که تقاضاهای متعددی بشود و منجر به اخذ رای گردد تعیین حق تقدم و تاخر با رئیس مجلس است. مگر در مواردی که تقدم آن مطلب در آییننامه تصریح شده باشد.
تبصره - تقاضای سکوت در هر لایحه و طرح، فقط برای یکمرتبه ممکن است به عمل آید و در هر حال مجلس باید نسبت به آن اظهار رای نماید.
ماده 133 - نتیجه رای مجلس را رئیس با صدای بلند اعلام میکند از این قرار که: «مجلس فلان مطلب را قبول یا رد کرد».
فصل دهم
طریقه اخذ رای
ماده 134 - رای دادن در مجلس بر سه قسم است:
1 - رای با قیام و قعود.
2 - رای علنی با ورقه.
3 - رای مخفی با ورقه یا مهره
ماده 135 - به طور کلی در تمام مسائل با قیام و قعود رای گرفته میشود مگر در موارد ذیل که اخذ رای با ورقه حتمی است:
1 - موقعیکه به وسیله قیام و قعود نتیجه رای مشکوک باشد.
2 - در تمام لوایح قانونی که مالیات یا عوارضی را برقرار یا مالیات یا عوارضی را که برقرار بوده ملغی میکند یا تغییر میدهد.
3 - در لایحه بودجه و کلیه لوایح اعتبارات اضافی و فوقالعاده و کلیه انتقالات املاک و اموال دولتی و وامها و امتیازات.
4 - در موردی که پنج نفر از نمایندگان حاضر در مجلس اخذ رای با ورقه را کتباً تقاضا نمایند (موارد مذکور در ماده 138 مستثنی است).
5 - در مورد اخذ رای اعتماد به دولت.
6 - در مورد اعتبارنامههائیکه نسبت به آنها مخالفت شده طبق ماده 9.
تبصره - اسامی کلیه تقاضاکنندگان رای با ورقه و همچنین اسامی رای دهندگان اعم از موافق یا مخالف یا ممتنع، بدون اینکه در همان جلسه قرائت شود و در صورت مشروح مذاکرات مجلس ثبت میشود.
ماده 136 - به مجرد اعلام رای، رئیس عده حضار را از روی لوحه که در مجلس نصب است اعلام و بلافاصله اخذ رای به عمل میآید.
ماده 137 - ترتیب اخذ رای با ورقه به قرار ذیل است:
هر نماینده دارای دو نوع ورقه یعنی ورقه سفید و کبود است که اسم آن نماینده روی آن چاپ شده، ورقه سفید علامت قبول و ورقه کبود علامت رداست. هنگام اخذ رای که حتماً باید در محل نطق به عمل آید اسامی نمایندگان یک یک به وسیله یکی از منشیان از ردیف اول سمت راست رئیس خوانده میشود و پس از آنکه حضور او در مجلس معین شد مقابل اسم او علامت گذارده و از طرف تندنویسان ثبت میگردد و نمایندهای که اسم اوقرائت شده در محل نطق حاضر میشود و رای موافق یا مخالف خود را به منشی میدهد که پس از ملاحظه آن را در ظرفی که در محل نطق گذارده شده بیندازد. اشخاصی که بمحل نطق نروند یا بروند ولی ورقه ندهند و یا بعد از اعلام رای از تالار خارج شوند ممتنع محسوب میگردند.
تبصره - هیات رئیسه بعد از سایرین باید رای بدهند.
اول - در مواردی که اخذ رای با قیام و قعود حتمی است.
ماده 138 - در موارد ذیل تقاضای رای با ورقه ممنوع و اخذ رای با قیام و قعود حتمی است:
1 - در صورتی که در تفسیر و توضیح یکی از مواد این آیین نامه اختلافی حاصل و منجر به اخذ رای شود.
2 - در مورد مطالبی که در مجلس قرائت و تقاضای بحث در آن شود
3 - در تغییر دستور بر طبق ماده 64.
4 - در مورد کفایت و عدم کفایت مذاکرات.
5 - در مورد رای بقسمتهای تجزیه شده.
6 - در مورد مسکوت ماندن بحث در لوایح.
7 - در مورد حق تقدم.
8 - در مورد ورود مطلبی در دستور.
9 - در مورد سلب حق نطق از ناطق.
10 - در مورد توبیخ نماینده در مجلس.
11 - در مورد رای سکوت و مثبت و منفی در استیضاح.
12 - در مورد فوریت.
13 - در مورد تمدید مدت نطق.
ماده 139 - نتیجه رای با قیام و قعود را منشیها تشخیص میدهند و رئیس طبق آن اعلام مینماید. هر گاه نتیجه در دفعه اول مشکوک شد با ورقه رای گرفته میشود و در این صورت در فاصله بین اخذ رای دفعه اول و دوم کسی حق نطق ندارد مگر در مورد اخطار نظامنامه.
دوم - اخذ رای مخفی و ترتیب آن
ماده 140 - در مواردی که اخذ رای با ورقه ممکن یا حتمی است اگر پانزده نفر از نمایندگان حاضر در جلسه کتباً تقاضا نمایند رای مخفی الزامیاست (جز در مورد رای اعتماد به دولت که حتماً باید با ورقه و علنی رای گرفته شود) اسامی کلیه اشخاصی که تقاضای رای مخفی نمودهاند در صورتمشروح مجلس ثبت خواهد شد.
ماده 141 - اخذ رای مخفی به ترتیبی است که در ماده 137 در باب اخذ رای علنی با ورقه ذکر شده منتها در اینمورد بدواً سه نفر برای نظارت دراخذ و استخراج آراء بقرعه معین میشوند که با دو نفر از منشیان (بتشخیص رئیس) انجام وظیفه نمایند. در صورتی که رای مخفی با ورقه باشداوراق رای را در ظرف مخصوص و مهره تفتیشیه را در ظرف دیگر میاندازند و در صورتی که با مهره باشد مهرههای سفید و سیاه داده میشود که مهرهسفید علامت قبول و مهره سیاه علامت رد است.
ماده 142 - در مورد اخذ رای مخفی با مهره، هر یک از نمایندگان به ترتیبی که در ماده 141 مقرر است در جایگاه نطق حاضر میشود و مهره رایخود را در داخل کیسه مخصوص به نام (کیسه رای) میاندازد و مهره دیگر را نزد خود دارد به طور مخفی در کیسه دیگر به رنگ دیگر به نام (کیسه مهرههای زائد) که برای این مقصود در محل مخصوص قرار داده شده میاندازد و مهره تفتیشیه را که منشی در موقع اخذ رای از هر فرد، برای تعیین تعداد رای دهندگان به او داده بظرف مخصوصی میاندازد و اگر رای دهنده رای خود را کاملاً مخفی نکند و به طریقی آن را بنمایاند رای آن یکنفرباطل محسوب میشود.
ماده 143 - پس از خاتمه رای، هیات نظارت آراء ماخوذه را که در کیسه مخصوص رای است در داخل جلسه در ظرف دیگری میریزند و آن را به طور آشکار شماره میکنند و مهرههای سفید و سیاه را از یکدیگر جدا میسازند و با عده اسامی ثبت شده و مهرههای تفتیشیه تطبیق مینمایند و نتیجهرا به اطلاع رئیس میرسانند و رئیس فوراً نتیجه را اعلام میدارد.
تبصره 1 - هر گاه عده آراء ماخوذه از عده مهرههای تفتیشیه و اسامی ثبت شده زیادتر باشد کلیه آراء را مخلوط نموده و بتعداد آراء اضافی به طورمخفی از آنها برداشته میشود.
تبصره 2 - استخراج رای درباره اعضاء کمیسیونهائیکه از مجلس انتخاب میشوند در خارج از جلسه با حضور نظار به عمل آمده و در جلسه بعد نتیجه به استحضار مجلس میرسد.
ماده 144 - پیشنهاد کنندگان اخذ رای مخفی یا اخذ رای با ورقه، مادام که پیشنهادشان در جلسه علنی خوانده نشده حق دارند آن را جزاً یا کلاًاسترداد کنند ولی پس از قرائت پیشنهاد در مجلس دیگر حق استرداد امضای خود را نخواهند داشت.
سوم - طرز انتخاب هیات رئیسه و کمیسیونها
ماده 145 - انتخاباتی که در جلسه علنی برای تعیین هیات رئیسه به عمل میآید و همچنین انتخاباتی که برای تعیین اعضاء کمیسیونها میشود و نیزسایر انتخابات راجع به اشخاص و همینطور انتخاب هیات رئیسه کمیسیونهای مجلس و شعب فقط باید با رای مخفی و با ورقه باشد و اسامی کلیه صاحبان رای باید در صورت مجلس قید شود.
چهارم - عدم حضور در موقع رای
ماده 146 - نمایندگانی که در موقع اخذ رای با ورقه در خارج جلسه باشند و با وجود دعوت رئیس حضور بهم نرسانند علاوه بر جریمه مقرر درماده 57 آییننامه نامشان با حروف درشت بر لوحه مخصوص ثبت و در تالار جلسه نصب میشود.
پنجم - تشخیص حصول اکثریت
ماده 147 - تشخیص منشیان نسبت بحصول اکثریت قاطع است و نتیجه به وسیله رئیس با صدای بلند اعلام میشود.
ششم - اکثریت تام و نسبی
ماده 148 - کلیه انتخاباتی که در مجلس و کمیسیونها و شعب به عمل میآید اعم از اینکه فردی باشد یا جمعی به استثنای انتخاب رئیس مجلس(که طبق مفاد ماده 14 عمل خواهد شد) با رای مخفی و اکثریت نسبی است و در صورت تساوی آراء یکی از منتخبین به حکم قرعه تعیین میشود.اسامی کلیه صاحبان رای با عده آراء نیز باید در صورت مجلس قید شود.
ماده 149 - در انتخاباتی که به اکثریت نسبی از طرف مجلس به عمل آمده است هر گاه یکی از منتخبین استعفا دهد یا فوت نماید طبق مفاد ماده 16عمل خواهد شد.
هفتم - امتناع
ماده 150 - هر یک از نمایندگان در کلیه مسائل مطروحه که منتهی به اخذ رای میشود باید رای خود را نفیاً یا اثباتاً اظهار کند و در هر مطلبی طبق قوانین اساسی باید نصف به علاوه یک عده حاضرین در جلسه نسبت به رد یا قبول آن مطلب صریحاً رای دهند و ممتنع در شمار مخالفین محسوبمیگردد.
فصل یازدهم
اول - تذکر - سوال - استیضاح
ماده 151 - در صورتی که نمایندهای صلاح اندیشیهائی داشته باشد و یا در یکی از سازمانهای دولتی یا وابسته به دولت یا موسساتی که با سرمایهیا بکمک مالی دولت اداره میشود همچنین هر نوع سازمان و موسسه که بعضاً یا کلاً از وجوه عمومی اداره میشود عملیاتی مخالف اصول یا برخلاف قانون و مقررات قانونی مشاهده نماید، یا از سوء جریان ادارهای اطلاع پیدا کند حق دارد راجع به آن موضوع توسط رئیس، بوزیر مسئول یانخست وزیر کتباً تذکر دهد و مقام ریاست تذکر او را به دولت ابلاغ مینماید.
دوم - سوال و موعد پاسخ آن
ماده 152 - هر یک از نمایندگان میتواند در بدو یا ختم جلسه راجع بمسائل مملکتی چه مربوط به امور داخلی و چه مربوط بمسائل خارجی کتباً سوال نماید و پس از جواب وزیر، نمایندهای که سوال نموده حق دارد در تعقیب سوال خود مجدداً نسبت به همان سوال بوجه اختصار اظهاراتی نماید.
ماده 153 - وکیل باید موضوع سوال خود را قبل از طرح در مجلس به طور صریح و اختصار کتباً به وسیله رئیس مجلس برای وزیر بفرستد.
ماده 154 - دولت مکلف است از تاریخ ابلاغ سوال ظرف یکهفته مهیا بودن خود را برای جواب سوال اعلام کند والا از طرف رئیس مجلس بازخواست میشود مگر در مورد مطالبی که دولت استتار آنها را لازم بداند. در آن صورت دولت در جواب سوال لزوم استتار را طرف همان مدت اظهارمیدارد.
ماده 155 - در صورتی که سوال کننده از پاسخ وزیر یا معاون او قانع نگردید میتواند تقاضا نماید رسیدگی به موضوع سوال بکمیسیون مخصوصرسیدگی بسوالات منتخب از شعب بنسبت هر شعبه سه نفر که در هر سال مقارن انتخاب هیات رئیسه برای مدت یک سال انتخاب خواهد شدارجاع گردد و در صورت تصویب مجلس موضوع سوال به این کمیسیون ارجاع خواهد گردید.
کمیسیون مزبور مکلف است از تاریخ ارجاع آن ظرف دو ماه برای روشن شدن مطلب بهر طریق که صلاح بداند اعم از خواستن سوابق امر و یا اخذ توضیح کتبی و شفاهی از شخص وزیر و هر گونه تحقیقات دیگری که لازم بداند به موضوع رسیدگی نموده، در صورتی که مسامحه در اجرا یا تخلف یانقص قانون مشاهده نمود گزارش خود را تنظیم و بمجلس تقدیم دارد (چنانچه مدت دو ماه برای رسیدگی کافی نبود کمیسیون میتواند با اجازه مقام ریاست مجلس فقط برای دو ماه دیگر مدت رسیدگی را تمدید نماید.
گزارش مزبور در مجلس مطرح و پس از اظهارات سوال کننده و وزیر یا معاون او و بیانات یک مخالف و یک موافق که هر کدام از نیمساعت تجاوزنخواهد نمود نسبت بگزارش کمیسیون اخذ رای به عمل آمده و چنانچه مجلس با تصویب گزارش مزبور عدم رضایت خود را از وزیر ابراز نمود طبقاصل 67 متمم قانون اساسی رفتار خواهد شد.
تبصره 1 - گزارش کمیسیون که ظرف مدت مذکور در این ماده باید قطعاً بمجلس تقدیم شود از تاریخ طبع و توزیع آن ظرف مدت 15 روز درمجلس مورد شور قرار خواهد گرفت و چنانچه در این مدت مطرح نگردید بتقاضای سوال کننده باید جزء دستور قرار گرفته و مطرح شود.
تبصره 2 - عضویت در کمیسیون مخصوص رسیدگی بسوالات منافی با محدودیت مذکور در ماده 22 آییننامه نخواهد بود.
سوم - استیضاح
ماده 156 - هر نمایندهای که نقص قانون و یا مسامحه در اجرای آن مشاهده نماید حق دارد طبق اصل 27 و -اصل 42 قانون اساسی و وزیر یا وزیران را مورد استیضاح قرار دهد و نیز ممکن است استیضاح در باب سوء جریان اداره و سوء سیاست داخلی و خارجی دولت به عمل آید.
ماده 157 - هر نمایندهای که از وزیر یا وزیران بخواهد استیضاح نماید باید تقاضای خود را کتباً در جلسه علنی به رئیس مجلس بدهد و در آن تقاضا موضوع استیضاح را صریحاً و با ذکر مورد یا موارد معین نماید. تقاضای مزبور در آن جلسه یا جلسه بعد قرائت میشود و بدون مباحثه تقاضا پذیرفتهشده و برای وزیر یا وزیران فرستاده میشود.
ماده 158 - پس از ابلاغ ورقه استیضاح بوزیر یا وزیران مورد استیضاح در اولین جلسه مجلس شورای ملی وزیر یا وزیران مزبور در مجلس حاضرمیشوند و مجلس پس از اصغاء نظر آنان راجع بتعیین وقت استیضاح بدون مذاکره در اصل موضوع روز استیضاح را که نباید بیش از دو هفته بتاخیرافتد معین مینماید.
تعیین وقت در مدت مقرر در این ماده حتمی است و تاخیر آن ممکن نخواهد بود مگر با موافقت استیضاحکننده و دولت.
ماده 159 - استیضاح کننده مجاز نخواهد بود در ضمن استدلال و توضیحات خود موضوعهای دیگری را غیر از موضوعی که برای استیضاح اعلام کرده مورد بحث قرار دهد.
ماده 160 - استیضاحکننده حق دارد پس از پاسخ وزیر یا وزیران مورد استیضاح توضیحات تکمیلی بدهد به شرطی که آن توضیحات مختصر بوده واز یک ربع ساعت تجاوز ننماید.
چهارم - انواع رای و تصمیمات در مورد استیضاح
ماده 161 - پس از آنکه وزیر یا وزیران در مجلس حاضر شدند و استیضاح به عمل آمد و مذاکرات خاتمه یافت هر یک از نمایندگان حق دارد کتباً نسبت به وزیر یا وزیران تقاضای رای مثبت یا منفی و یا ساکت نماید.
رای مثبت آن است که مجلس توضیحات وزیر یا وزیران مورد استیضاح را تصدیق و اظهار اعتماد نماید.
رای منفی آن است که توضیحات دولت را در مورد استیضاح تصدیق ننماید.
رای ساکت آن است که مجلس درباره تصدیق یا عدم تصدیق موضوع استیضاح ساکت باشد.
ماده 162 - در صورتی که رای ساکت از طرف یکی از نمایندگان تقاضا شود طرح آن مقدم بر رای مثبت و منفی است و اگر رای ساکت تصویب نشود هر یک از نمایندگان حق دارد پیشنهاد نماید موضوع بکمیسیون شش نفری منتخب از شعب مراجعه شود در صورتی که این پیشنهاد تصویب شود کمیسیون مزبور مکلف است ظرف یکهفته گزارش خود را بمجلس تقدیم نماید و مجلس پس از اصغاء گزارش رای خود را خواهد داد و اگر پیشنهاد ارجاع بکمیسیون نرسد و یا تصویب نشود رای مثبت یا منفی گرفته میشود.
تبصره - در مورد پیشنهاد رای ساکت و مثبت و منفی، پیشنهاد دهنده و یکنفر مخالف و موافق میتوانند هر یک پنج دقیقه صحبت نمایند.
ماده 163 - عدم پیشنهاد رای مثبت یا منفی و یا ساکت از طرف هیچ یک از نمایندگان در صورتی که دولت هم رای اعتماد نخواهد در حکم رای ساکت است.
ماده 164 - در موقعیکه استیضاح در دستور مجلس است تغییر دستور مجلس بهیچوجه جایز نیست.
ماده 165 - سوال یا تذکر و استیضاح نمایندهای از نماینده دیگر ممنوع است.
فصل دوازدهم
موجبات تعقیب نمایندگان
ماده 166 - نمایندگان مجلس شورای ملی طبق اصل 12 قانون اساسی مصون از هر گونه تعرض و تعقیب میباشند مگر در موارد و شرایط مذکوردر موارد زیر:
ماده 167 - هر گاه نمایندهای به ارتکاب جنحه یا جنایتی متهم شود اعم از اینکه تاریخ عمل منشاء اتهام، زمان نمایندگی یا قبل از آن باشد وزیردادگستری باید گزارشی مشتمل بر موضوع اتهام و دلائل و مدارک قانونی آن به مجلس شورای ملی تقدیم نماید. گزارش مزبور در اولین جلسه علنی مجلس قرائت و بدون مباحثه بکمیسیون قوانین دادگستری ارجاع خواهد شد.
ماده 168 - اگر نمایندهای در حین ارتکاب جنایت در خارج از محوطه مجلس دستگیر شود نظر به اصل 12 قانون اساسی متهم باید فوراً به مجلس شورای ملی اعزام گردد و در اینمورد گزارش جریان، در اولین جلسه علنی مجلس قرائت و بدون مباحثه بکمیسیون قوانین دادگستری رجوع میشود.
این حکم نسبت بنمایندهای که در محوطه مجلس شورای ملی در حین ارتکاب جنایت به امر رئیس مجلس دستگیر شود نیز جاری است.
ماده 169 - در موارد جنایات مذکور در مواد 167 و 168 توقیف موقت متهم به حکم رئیس مجلس به عمل خواهد آمد و ادامه توقیف یااستخلاص متهم، منوط به رای کمیسیون قوانین دادگستری است.
تبصره - در تمام موارد مذکور در فوق اگر نمایندهای که متهم است بخواهد در جلسه علنی مجلس شورای ملی توضیحاتی بیان نماید اجازه دادهخواهد شد ولی پس از دادن توضیح به حکم رئیس از مجلس خارج شده و بمحل توقیف (که در داخل مجلس است) خواهد رفت و در صورتی که اطاعت ننماید یا اینکه در مجلس غوغائی بشود رئیس جلسه را ختم مینماید.
ماده 170 - در هر یک از موارد فوق، کمیسیون دادگستری پس از وصول گزارش و پرونده امر مکلف است همه قسم تحقیقات از قبیل مراجعه بهاسناد و مدارک و خواستن توضیحات از شخص متهم و تحقیقات از اشخاص دیگری که لازم بداند به عمل آورد و در اسرع اوقات گزارش خود را تقدیممجلس شورای ملی نماید این گزارش خواه دائر به برائت متهم و خواه مبنی بر مجرمیت او باشد در جلسه علنی مجلس شورای ملی طرح میشود. دراین باب پس از اداء توضیحات شخص متهم که از نیمساعت نباید تجاوز کند، فقط یک مخالف و یک موافق هر کدام نیم ساعت میتواند اظهار نظر کند،در صورتی که رای مجلس بر برائت متهم باشد رئیس مجلس برائت او را اعلام مینماید و هر گاه مبنی بر تعقیب باشد مصونیت از وی سلب و پرونده ازطریق وزارت دادگستری بمحکمه صلاحیت دار ارجاع میشود.
ماده 171 - اگر موضوع اتهام ارتکاب جرم علیه استقلال و تمامیت ارضی کشور یا اساس سلطنت مشروطه باشد طرح اعلام جرم و رسیدگی بگزارش کمیسیون دادگستری در جلسه سری مجلس شورای ملی به عمل خواهد آمد.
اول - رسیدگی محاکم صالحه
ماده 172 - محاکم و مراجع صالحه مکلفند در اسرع اوقات و خارج از نوبت به موضوع اتهام رسیدگی کنند و رای بدهند.
ماده 173 - پس از قطعیت رای، وزیر دادگستری مکلف است در اولین جلسه آن را به اطلاع مجلس شورای ملی برساند. هر گاه مبنی بر تبرئه باشد مصونیت قانونی نماینده اعاده میشود و در صورتی که محکومیت وکیل از نوع محکومیتهائی باشد که به موجب قانون انتخابات مانع حق انتخاب شدناست از مقام نمایندگی منعزل میگردد. و نسبت به انتخاب نماینده دیگر بر طبق قانون انتخابات اقدام میشود.
اظهار عقیده نمایندگان در مجلس
ماده 174 - هیچ یک از نمایندگان برای اظهاراتی که در جلسات مجلس شورای ملی یا کمیسیونها مینمایند یا رایی میدهند قابل تعقیب نخواهند بود.
دوم - اقامه دعوی حقوق بر نمایندگان
ماده 175 - موارد مندرج در دو ماده167 و 168 ناظر بدعاوی حقوقی بر نمایندگان نیست و امور حقوقی مستقیماً و طبق مقررات عمومی مربوط به مراجع صالحه قضایی است. جز بازداشت نماینده در قبال وجه محکوم به که به اجازه مجلس شورای ملی خواهد بود.
سوم - اعلام جرم نسبت بنمایندهای که سابقاً وزیر بوده
ماده 176 - هر گاه نسبت بنمایندهای که سابقاً وزیر بوده اعلام جرمی مربوط بزمان وزارتش بشود اوراق و مدارک مربوط طبق قانون محاکمهوزراء از طرف مجلس بکمیسیونهای عرایض و دادگستری ارجاع خواهد شد و در صورتی که کمیسیون دادگستری آن نماینده را از نظر ارتکاب جرم زمان وزارت قابل تعقیب بداند گزارش کمیسیون در مجلس مطرح میشود و اگر مجلس موضوع را قابل تعقیب دانست از نماینده سلب مصونیت نمودهو پرونده را به دیوانکشور ارجاع مینماید و چنانچه گزارش کمیسیون دادگستری دائر بعدم تعقیب باشد در اولین جلسه علنی مجلس شورای ملی قرائت و مطرح میشود. اگر گزارش مزبور تصویب گردید متهم تبرئه میشود.
فصل سیزدهم
تعطیل - غیبت - مرخصی - ایام تعطیل مجلس
ماده 177 - اعلیحضرت همایون شاهنشاه دوره اجلاسیه مجلس شورای ملی را که طبق اصل هشتم قانون اساسی همهساله از چهاردهم مهر ماه آغازمیشود افتتاح میفرمایند.
تبصره - تعطیل تابستانی بتشخیص و رای مجلس شورای ملی در تیر ماه هر ماه هر سال شروع و تا چهاردهم مهر ماه ادامه خواهد داشت. تعطیل زمستانی به مدت سه هفته در دیماه هر سال و تعطیل نوروزی از بیست و هشتم اسفند ماه تا بیستم فروردین ماه سال بعد خواهد بود.
رئیس مجلس به تقاضای یک ربع از نمایندگان یا درخواست دولت در اوقات تعطیل میتواند مجلس را به طور فوقالعاده دعوت به انعقاد نماید.
ماده 178 - در هر دوره اجلاسیه مجلس به هیچ نمایندهای بیش از یکماه مرخصی متوالی یا متناوب با استفاده از حقوق داده نخواهد شد.
تبصره 1 - هر گاه نمایندهای بخواهد طبق دعوت رسمی بخارج از کشور مسافرت نماید باید دعوتنامه را به هیات رئیسه مجلس شورای ملیتسلیم نماید و در صورت تصویب، مدت دعوت، غیبت با اجازه محسوب و جزء مرخصی سالانه منظور نخواهد شد.
تبصره 2 - هیچ یک از نمایندگان در دوره نمایندگی بیش از یکمرتبه از دعوتهای رسمی دستهجمعی استفاده نخواهد نمود.
تبصره 3 - نمایندگانی که از یکماه مرخصی خود استفاده نکرده باشند در سالهای بعد در همان دوره میتوانند از مرخصیهای استحقاقی استفادهنمایند.
ماده 179 - هیچ یک از نمایندگان قبل از تحصیل مرخصی قبلی طبق ماده 178 نمیتواند غیبت نماید مگر در صورت عذر موجه از قبیل بیماری یاحوادث غیر مترقبه.
تبصره 1 - عذر موجه باید مستند به دلایل مورد تصدیق کمیسیون محاسبات باشد.
تبصره 2 - به غیبتهای با اجازه هیچ نوع جریمه تعلق نمیگیرد.
ماده 180 - به غیب بیاجازه حقوق و مقرری تعلق نمیگیرد و مدت غیبت، تمام ایام محسوب میشود نه ایام انعقاد جلسات مجلس.
ماده 181 - اجازه مرخصی از جلسات مجلس و هیات رئیسه و کمیسیونها و شعب، برای تمام مدت یک جلسه با تصویب ریاست مجلس یا روسای کمیسیونها و شعب است و برای بیش از یکمرتبه در ماه، محتاج به تصویب کمیسیون محاسبات خواهد بود. اجازه مرخصی کمتر از یک جلسه با تصویب ریاست مجلس یا روسای کمیسیونها و شعب میباشد.
ماده 182 - کمیسیون محاسبات مجلس برای اعطاء مرخصی نمایندگان باید ترتیبی اتخاذ نماید که مجلس از اکثریت نیفتد و نمایندگان نیزمکلفند در صورت غیبت از تهران، مراتب را بمجلس اطلاع دهند.
ماده 183 - ترتیبات راجع به غیبتهای جلسات کمیسیونها و شعب و هیات رئیسه و جلسات علنی، هنگام اخذ رای و دیرآمدگی و امثال آن بقسمتی است که در فصل پنجم این آییننامه مقرر است.
فصل چهاردهم
هیئتهائی که از مجلس انتخاب میشوند
ماده 184 - در هر موقعی که مجلس صلاح بداند میتواند هیئتی از نمایندگان را انتخاب کند که مامور انجام امری بشوند یا در محلی حضور بهمرسانند.
عده اعضاء و طرز انتخاب آن هیات منوط بتعیین مجلس است، برای عرض تبریک بحضور اعلیحضرت همایونی و انجام امور تشریفاتی، هیئترئیسه مجلس سمت نمایندگی را خواهند داشت.
فصل پانزدهم
انتظام محوطه مجلس و اختیارات رئیس
ماده 185 - حفظ و انتظام و امنیت محوطه مجلس به عهده رئیس مجلس و در غیاب او به عهده نایب رئیس است و هیچ مقام و قوهای بدون اجازهرئیس حق مداخله در محوطه و امور مجلس را ندارد.
ماده 186 - رئیس و در غیاب او نایب رئیس از طرف مجلس حافظ و مجری کلیه نظامات مقرره در مجلس هستند و به طور کلی وظایف رئیس درموقع غیبت او بتشخیص رئیس به عهده نواب رئیس خواهد بود.
ماده 187 - بغیر از نخست وزیر و معاونین وی و وزراء و معاونین پارلمانی آنان و آن عده از کارمندان و مستخدمین مجلس که از طرف هیات رئیسه اجازه ورود بجلسه را دارند هیچکس حق ورود در تالار جلسه را موقع تشکیل جلسه نخواهد داشت مگر از اعضاء اداری مجلس که رئیس مجلس او را احضار کرده باشد.
اول - مخبرین جراید و تماشاچیان
ماده 188 - مخبرین جراید و تماشاچیان با داشتن بلیط مخصوص همان جلسه که با مهر کارپردازی و امضای یکی از کارپردازان صادر شده باشد ونیز مامورین انتظامی به دستور رئیس مجلس در محلهای مخصوص حق حضور خواهند داشت و باید در تمام مدت جلسه ساکت باشند و از هر گونه تظاهر خودداری کنند وگرنه به امر رئیس از مجلس اخراج میشوند.
تبصره 1 - نمایندگان فقط به اشخاصی میتوانند بلیط ورودی بتالار جلسه بدهند که در غیاب رعایت نظم مجلس اعتماد کامل به آنان داشته باشند.
تبصره 2 - فقط برای مخبرین جرایدی که روزنامههای آنها مرتباً منتشر میشود ممکن است بلیطهای سه ماهه صادر نمود ولی در هر حال اینبلیط ها قابل انتقال نخواهد بود.
ماده 189 - حمل هر نوع اسلحه برای کسانی که وارد محوطه مجلس میشوند به استثنای مامورین انتظامی، اکیداً ممنوع است.
دوم - تخلفات تماشاچیان و مجازات آنان
ماده 190 - هر یک از تماشاچیان و مخبرین جراید که باعث اغتشاش یا اختلال نظم مجلس شود و یا نسبت به رئیس یا نمایندگان مجلس و یاوزراء و معاونین و یا سایر افراد توهین و یا تهدید نماید به امر رئیس مجلس از تالار جلسه اخراج و توقیف میشود و در صورتی که عمل او مستوجب تعقیبات کیفری باشد ظرف 24 ساعت به مراجع صالحه تسلیم خواهد شد.
سوم - جایگاه وزراء و مخبرین شعب و کمیسیونها
ماده 191 - صندلیهای ردیف اول مقابل جایگاه هیات رئیسه به موجب اصل 31 قانون اساسی اختصاص بوزراء و معاونین آنها و مخبرین شعب وکمیسیونها دارد و هیچ یک از نمایندگان دیگر حق جلوس در آن ردیف را ندارند و در صورت تخلف، مورد اخطار رئیس واقع میشوند.
فصل شانزدهم
ادارات مجلس و تمرکز کلیه امور
مالی و اداری و قانونگذاری
اختیارات هیات رئیسه
ماده 192 - کلیه امور اداری مجلس اعم از مالی و سازمانی و استخدامی و نقل و انتقالات و غیره در همه حال به عهده هیات رئیسه است که تحت نظر رئیس اداره میشود و نیر کلیه احکام صادره اعم از ترفیع و اضافه و نقل و انتقالات کارمندان و مستخدمین جزء و کلیه کارکنان مجلس طبق بودجه مصوب باید به امضای رئیس مجلس برسد. و نیز کلیه نامههای مربوط به امور قانونی و پارلمانی چه از طرف کمیسیونها و چه از طرف ادارات به امضای رئیس مجلس یا اشخاصیکه از طرف ایشان معین میشوند صادر میگردد.
اول - وظائف منشیان مجلس و کارپردازان
ماده 193 - وظیفه منشیان مجلس مراقبت در تحریر صورت مذاکرات و طبع و توزیع آن است و نیز قرائت لوایح و طرحها و پیشنهادات ونوشتجات و مطالبیکه راجع بمجلس است و باید به اطلاع مجلس برسد. همچنین تنظیم پیشنهادهای واصله از طرف نمایندگان به ترتیب وصول با قید شماره و ثبت و ترتیب اجازاتیکه نمایندگان در جلسه برای نطق میخواهند با رعایت حق تقدم و قید شماره ترتیب به عهده آنان است.
ماده 194 - وظائف کارپردازان عبارت است از تهیه بودجه سالانه به ترتیبی که در ماده بعد مقرر است و مراقبت در حفظ و اداره و ثبت ابنیه و اموالو موسسات مجلس و نظارت در اجرای بودجه و تطبیق احکام مذکور در ماده 192 با بودجه مصوبه قبل از امضا رئیس مجلس و پرداختها و امضای کلیه اسناد خرج که باید از صندوق مجلس پرداخت شود و حوالجات و چکها.
تبصره - اسناد خرج که باید از صندوق مجلس پرداخت شود و همچنین حوالجات و چکها باید لااقل به امضا دو نفر از کارپردازان برسد.
دوم - بودجه مجلس
ماده 195 - کارپردازان تا آخر دیماه هر سال بودجه سال بعد مجلس را تهیه میکنند که پس از تصویب هیات رئیسه منتهی تا پانزدهم بهمن ماه درجلسه علنی تقدیم مجلس شورای ملی نمایند و از آنجا بکمیسیون محاسبات ارجاع میگردد. کمیسیون پس از رسیدگی گزارش آن را منتهی تا اولاسفند به مجلس شورای ملی تقدیم مینماید و بعد از تصویب مجلس اجازه اجرای آن به کارپردازی داده خواهد شد.
فصل هفدهم
استعفای نماینده و جریان آن
ماده 196 - هر نماینده که نسبت به انتخاب او رسیدگی به عمل آمده و صحت آن معلوم شده باشد میتواند از مقام نمایندگی استعفا دهد و هر گاهاین استعفا قبل از جریان رسیدگی و تصویب اعتبارنامه باشد توقیف رسیدگی در مجلس و آثار قانونی آن نخواهد بود.
ماده 197 - نماینده استعفا نامه خود را به عنوان رئیس مجلس مینویسد و رئیس مجلس آن را در اولین جلسه علنی به اطلاع مجلس میرساند.شخص مستعفی ظرف پانزده روز از تاریخ قرائت استعفا نامه در مجلس، میتواند آن را مسترد دارد و الا پس از خاتمه این مدت وکیل مزبور مستعفی شناخته میشود و مراتب از طریق هیات رئیسه به وزارت کشور اعلام میگردد تا طبق قانون انتخابات اقدام نماید.
تبصره - هر گاه استعفای تعدادی از نمایندگان به نحوی باشد که مانع از تشکیل جلسه علنی و قرائت استعفا نامه باشد در این صورت استعفای نمایندگان پس از پانزده روز از تاریخ تقدیم به رئیس مجلس قطعی گردیده و نمایندگان مزبور مستعفی شناخته میشوند و مراتب از طریق هیات رئیسه یاشخص رئیس مجلس به وزارت کشور اعلام میگردد تا طبق قانون اقدام نماید.
فصل هیجدهم
متفرقه
اول - طبع مذاکرات مجلس
ماده 198 - کلیه مذاکرات مشروح مجلس شورای ملی باید قبل از تشکیل جلسه بعد چاپ و بین نمایندگان توزیع گردد. همچنین برنامه دولت در هرحال باید قبل از تشکیل جلسه بعد چاپ و بین نمایندگان توزیع شده بعداً مورد مذاکره قرار گیرد.
دوم - مقرری نمایندگان
ماده 199 - مقرری نمایندگان مجلس شورای ملی از تاریخی که اعتبارنامه آنان تصویب شود محسوب خواهد گردید و تعیین میزان آن در هر سال بسته به تصویب مجلس و تامین اعتبار آن ضمن بودجه مجلس خواهد بود.
ماده 200 - مقرری رئیس مجلس شورای ملی دو برابر مقرری نماینده مجلس خواهد بود.
ماده 201 - هر گاه مجلس در رسیدگی به اعتبارنامه نمایندهای بیش از حد مقرر تاخیر کند در صورتی که نماینده مزبور مرتباً در مجلس حاضر شده باشد حقوق زمان تاخیر را پس از تصویب اعتبارنامه بتشخیص رئیس مجلس میتواند دریافت کند.
فصل نوزدهم
تفسیر قوانین - آییننامه
ماده 202 - جریان شرح و تفسیر قوانین که به موجب قانون اساسی از مختصات مجلس شورای ملی است مانند جریان وضع قوانین بوده ومنحصراً با خود مجلس شورای ملی میباشد.
ماده 203 - در مواردی که در مفاد این آییننامه اختلافی حاصل شود حل اختلاف با هیات رئیسه است و در حین انعقاد جلسه نظر رئیس مجلس قاطع خواهد بود.
ماده 204 - این آیین نامه جایگزین آیین نامه سابق مجلس شورای ملی مصوب اسفند ماه 1334 بوده و از اول فروردین ماه سال 1344 موقتاً به موقعاجراء گذارده میشود.
متمم آییننامه داخلی مجلس شورای ملی
(آییننامه مشترک بین مجلسین)
مصوب کمیسیون همکاری مجلسین
ماده 1 - مجلس شورای ملی پس از ختم مباحثات در اصل لوایح مالی و در پیشنهادهای مربوط به آنها قبل از رای نهایی لوایح مزبور را با توضیحاتلازم برای اظهار نظر بمجلس سنا میفرستد. در صورتی که نظر سنا موافق باشد رای نهایی گرفته میشود والا پس از مباحثه و شور، اخذ رای میشود.
ماده 2 - لوایح مالی که از مجلس شورای ملی بمجلس سنا ارجاع میشود در صورتی که مربوط بیک یا چند دوازدهم باشد باید حداکثر در یکهفته در اولین جلسه و خارج از نوبت و در صورتی که مربوط بقوانین وضع و تغییر مالیاتها و مصارف باشد ظرف پانزده روز و اگر مربوط ببودجه کل کشور باشد حداکثر ظرف یکماه مورد مداقه و مباحثه سنا واقع گردد و به انضمام نظر مشورتی سنا بمجلس شورای ملی برای رای نهایی اعاده شود.
در صورتی که لوایح بیش از مدتهای مذکور، در سنا متوقف بماند و بر نگردد مجلس شورای ملی آن را موافقت شده تلقی خواهد نمود. بدیهی استایام تعطیل جزء مدتهای مذکور محسوب نمیشود.
ماده 3 - طرحها و لوایحیکه در یکی از مجلسین فوری تلقی شود (اعم از یک فوری و دو فوری) فوریت آن در مجلس دیگر قبل از ورود بمطلبمطرح میشود. همچنین ممکن است طرح یا لایحهایکه در یکی از مجلسین عادی تلقی شده در مجلس دیگر فوری تلقی شود. لوایح و طرحهای مالی که در مجلس شورای ملی فوریت آن تصویب شود در مجلس سنا نیز فوری تلقی خواهد شد.
ماده 4 - در صورتی که روسای مجلسین یا دولت تقاضا کنند ممکن است کمیسیونهای مشابه و صلاحیتدار مجلسین برای بحث مقدماتی و حصولتوافق در طرحها یا لوایح معینی جلسه مشترک تشکیل دهند.
ماده 5 - در هر سال مجلس شورای ملی بودجه مجلس سنا را به طور چهار دیواری بتناسب صدی چهل و پنج از کل بودجه مجلس شورای ملی بهاستثنای بودجه چاپخانه و روزنامه رسمی بابت حقوق نمایندگان و حقوق پرسنلی و مخارج اداری مجلس سنا تصویب و به اختیار مجلس سنا میگذارد.
تبصره - میزان کلیه مقرری و مزایای ماهانه هر یک از نمایندگان مجلس مساوی خواهد بود.
مواد پنجگانه بالا به موجب تصمیمات قانونی متخذه در تاریخ 28 اردیبهشت ماه و 16 خورداد [خرداد] ماه 1329 مجلس شورای ملی و تصمیم قانون متخذه درتاریخ 27 اسفند ماه 1329 کمیسیون آییننامه، به عنوان قسمتی از آییننامه مشترک مجلسین برای اجرای موقت اعلام میگردد.