در این آیین‌ نامه اصطلاحات زیر در معانی مربوط به کار می رود:

الف - قانون: قانون حفظ کاربری اراضی زراعی و باغها - مصوب ۱۳۷۴ - و اصلاحیه آن - مصوب ۱۳۸۵ - که از این پس در این آیین‌ نامه به اختصار قانون نامیده می‌شود.

ب - محدوده شهر، حریم شهر، محدوده شهرک و محدوده روستا: محدوده‌ ای که بر اساس «قانون تعاریف محدوده و حریم شهر، روستا و شهرک و نحوه تعیین آنها - مصوب ۱۳۸۴ -» به تصویب مراجع قانونی ذی ‌ربط رسیده یا خواهد رسید.

پ - طرح هادی روستا: طرحی که ضمن ساماندهی و اصلاح بافت موجود میزان و مکان گسترش آتی و نحوه نیازمندیهای عمومی روستایی را حسب مورد در قالب مصوبات طرحهای ساماندهی فضا و سکونتگاههای روستایی یا طرحهای جامع ناحیه‌ ای تعیین می‌ نماید.

ت (اصلاحی ۱۳۹۷/۱۲/۰۵)- اراضی زراعی و باغ‌ ها: اراضی زیر کشت، آیش و باغ‌ ها شامل آبی یا دیم اعم از دایر یا بایر و نهالستان و قلمستان که سابقه بهره‌ برداری قانونی داشته باشد و اراضی موضوع تبصره (۴) الحاقی به ماده (۱) قانون.

ث - کمیسیون: کمیسیون تبصره (۱) ماده (۱) قانون می‌ باشد.

ج - کمیسیون تقویم: کمیسیون تبصره (۳) الحاقی ماده (۲) قانون می ‌باشد.

چ - تفکیک: در مقررات ثبتی عبارت است از تقسیم مال غیرمنقول به قطعات کوچکتر.

ح - افراز: در اصطلاح قضایی و ثبتی عبارت است از جدا کردن سهم مشاع شریک یا شرکاء و یا تقسیم مال غیرمنقول مشاع بین شرکاء به نسبت سهم آنان.

خ - تقسیم: اعم است از تفکیک و افراز و غیر آن.

د - تغییر کاربری: هرگونه اقدام که مانع از بهره ‌برداری و استمرار کشاورزی اراضی زراعی و باغها در قالب ایجاد بنا، برداشتن یا افزایش شن و ماسه و سایر اقداماتی که بنا به تشخیص وزارت جهاد کشاورزی تغییر کاربری محسوب شود.

ذ - مالک یا صاحب زمین: شخص یا اشخاص حقیقی یا حقوقی که بر اراضی زراعی یا باغی با ارایه سند مالکیت یا گواهی اداره ثبت مشعر بر مالکیت بوده و یا موافق احکام قطعیت یافته صادره از محاکم قضایی مالکیت آنان محقق شده باشد و چنانچه اراضی مذکور در مناطق مشمول اعلان ثبت عمومی و اجباری نباشد و از قدیم‌ الایام از سوی اشخاص به عنوان مالک مورد بهره ‏برداری واقع و شورای اسلامی محل تصرف مالکانه (قاعده ید) متقاضی را تأیید نماید و مستثنی بودن اراضی موردنظر از انواع اراضی ملی و دولتی به تأیید مراجع ذیصلاح رسیده باشد، مالک تلقی می ‌شود.

ر - طرحهای تملک و دارایی های سرمایه‌ ای مصوب مجلس شورای اسلامی (ملی - استانی): طرحهایی که دارای موافقتنامه مبادله شده بین دستگاه اجرایی و سازمان مدیریت و برنامه‌ ریزی کشور و یا استان (بنا به مورد) باشد.

ز (اصلاحی ۱۳۸۶/۰۹/۱۸)- طرح های خدمات عمومی مورد نیاز مردم موضوع تبصره (۲) اصلاحی ماده (۲) قانون منحصراً به شرح جدول پیوست که تأیید شده به مهر دفتر هیأت دولت است، با رعایت ضوابط ذیل تعیین می‌شود:
۱ - اخذ موافقت اصولی یا جواز تأسیس با رعایت ضوابط استقرار و سایر مقررات مربوط از دستگاه های ذی ربط.
۲ - تشخیص ضرورت تغییر کاربری از کمیسیون تبصره (۱) ماده (۱) قانون.
۳ - تعیین کاربری توسط کارگروه تخصصی و شورای برنامه ریزی و توسعه استان و در محدوده حریم راه های برون شهری توسط وزارت راه و شهرسازی.
۴ - اخذ پروانه ساختمان از شهرداری ها در حریم شهرها و در خارج از حریم شهرها از مراجع صدور پروانه بر اساس ماده (۱۰) آیین نامه استفاده از اراضی، احداث بنا و تأسیسات در خارج از حریم شهرها و محدوده روستاها موضوع تصویب نامه شماره ۳۱۶۳۶ /ت ۴۷۰۹۷ه- مورخ ۲۰ /۲ /۱۳۹۱ و اصلاحات بعدی آن و در محدوده یکصد متر از انتهای حریم راه ها و راه آهن از وزارت راه و شهرسازی.
تبصره (اصلاحی ۱۳۸۷/۰۲/۲۹)- مصادیق موضوع بند یاد شده به شرح پیوست که به مهر "پیوست تصویب نامه هیئت وزیران" تأیید شده است تعیین می‌شود. وزارت جهاد کشاورزی موظف است پیشنهاد اصلاح یا تکمیل مصادیق مزبور را حسب مورد در مقاطع زمانی یک ساله به هیئت وزیران ارایه نماید. متقاضیان مصادیق بند یاد شده باید در احداث تاسیسات مربوطه موارد زیر را به ترتیب اولویت رعایت نمایند.
۱- اخذ موافقت اصولی یا جواز تاسیس از دستگاه ذی ربط.
۲ - اخذ مجوز ضرورت تغییر کاربری از کمیسیون تبصره (۱) ماده (۱) قانون اصلاح قانون حفظ کاربری اراضی زراعی و باغها.
۳- تعیین کاربری در کارگروه معماری و شهرسازی استان ها در حریم شهرها و خارج از آن توسط کمیسیون ماده (۱۳) آیین نامه مربوط به استفاده از اراضی و احداث بنا و تأسیسات در خارج از محدوده و حریم شهرها.
۴ - اخذ پروانه ساختمان از شهرداری ها در حریم شهرها و مراجع موضوع ماده (۶) آیین نامه مربوط به استفاده از اراضی و احداث بنا و تاسیسات در خارج از محدوده و حریم شهرها.

تبصره ۱ - متقاضیان طرح های یاد شده باید در احداث تأسیسات مربوط، ضوابط فوق را به ترتیب اولویت رعایت نمایند.

پیوست

ردیف مصداق ردیف مصداق
۱ طرح های گردشگری ۱۷ نمایشگاه های بین المللی
۲ مجتمع های خدماتی رفاهی بین راهی ۱۸ جایگاه های عرضه سوخت و فرآورده های نفتی
۳ مجتمع های تفریحی و توریستی غیرمسکونی (هتل، متل و...) ۱۹ پارکینگ های عمومی
۴ مجتمع های ورزشی ۲۰ مراکز خدمات کشاورزی روستایی
۵ استخرهای آب گرم و آب های معدنی و محوطه مورد نیاز آنها ۲۱ ایستگاه ها و تاسیسات مربوط به خدمات زیربنایی آب، برق، گاز، تلفن و فاضلاب
۶ زائرسرا و توسعه اماکن زیارتی ۲۲ محل دفن زباله و بازیافت آن
۷ مساجد و نمازخانه های بین راهی ۲۳ آسایشگاه ها، خانه سالمندان و مراکز نگهداری بیماران خاص
۸ سرویس های بهداشتی ۲۴ پایگاه های امدادی
۹ فرودگاه ها ۲۵ مراکز آموزش و تحقیقات کشاورزی
۱۰ پایانه های مسافربری و باربری ۲۶ گورستان ها
۱۱ پایانه ها و بازارچه های مرزی ۲۷ آب انبارهای عمومی
۱۲ راه ها و راه آهن و تاسیسات وابسته و حریم آنها و کارگاه های راه سازی ۲۸ ایستگاه های هواشناسی
۱۳ راهدارخانه ها ۲۹ نیروگاه های تولید و تاسیسات توزیع برق
۱۴ میادین میوه و تره بار ۳۰ بنادر و تاسیسات وابسته
۱۵ باغ وحش ۳۱ کشتارگاه ها
۱۶ پارک ها و فضای سبز    

تبصره ۲ (الحاقی ۱۳۹۶/۰۶/۰۸)- دستگاه اجرایی صادرکننده موافقت اصولی یا جواز تأسیس موظف است از زمان صدور مجوز و در طول بهره برداری و پس از آن به طور مستمر نظارت نموده و در مقاطع زمانی شش ماهه گزارش اقدامات صورت گرفته را به سازمان جهاد کشاورزی استان اعلام و در صورت هرگونه تخلف و تغییر طرح، مراتب را به سازمان مذکور منعکس تا در اجرای ماده (۱۰) قانون ضمن توقف عملیات، نسبت به اعمال ماده (۲) قانون و اخذ عوارض مربوط اقدام نماید.

تبصره ۳ - در رابطه با طرح های توسعه و عمران شهری و تغییرات بعدی آن و نیز ایجاد شهرک های مسکونی و افزایش محدوده شهرها به شرح زیر اقدام می‌شود:
۱ - طرح های توسعه و عمران شهری و تغییرات بعدی آن (تصویب و بازنگری) که به تصویب مراجع قانونی ذی ربط (شورای برنامه ریزی و توسعه استان - شورای عالی شهرسازی و معماری ایران) می‌رسد، نیاز به اخذ مجوز از کیمسیون ندارد.
۲ - ایجاد شهرک های مسکونی پس از تصویب مراجع ذی صلاح و همچنین افزایش محدوده مصوب شهرها به صورت موردی به عنوان مغایرت اساسی با طرح جامع و تصویب شورای عالی شهرسازی و معماری ایران با استفاده از اراضی که قابلیت کشت و تولید محصولات کشاورزی را نداشته باشد، در صورت تشخیص ضرورت توسط کمیسیون،‌ از شمول عوارض ماده (۲) قانون معاف است.

تبصره ۴ (الحاقی ۱۳۹۶/۰۶/۰۸)- در صورت درخواست جدید برای تغییر طرح های خدمات عمومی مورد نیاز مردم به سایر طرح ها، پس از طرح پرونده در کمیسیون تبصره (۱) ماده (۱)، موضوع مشمول عوارض موضوع ماده (۲) قانون خواهد بود.

تبصره ۵ (الحاقی ۱۳۹۷/۰۴/۰۶)- واحدهای اقامتی واقع در مناطق و مجتمع های موضوع ردیف های (۲۶) و (۲۸) جدول پیوست جزء لاینفک طرح برای استفاده عموم بوده و افراز و تفکیک عرصه و اعیان و فروش و نقل و انتقال به سایر اشخاص حقیقی و حقوقی ممنوع است.

تبصره ۶ (الحاقی ۱۳۹۷/۰۴/۰۶)- دستورالعمل تعیین نصاب ها، تعاریف، مکان یابی و درجه بندی فعالیت های موضوع ردیف های (۲۶)، (۲۷) و (۲۸) جدول پیوست ظرف یک ماه پس از ابلاغ این تصویب نامه توسط وزارت جهاد کشاورزی و سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری تهیه و ابلاغ می‌شود.

جدول مصادیق طرح های خدمات عمومی مورد نیاز عموم مردم

ردیف مصداق ردیف مصداق
۱ مجتمع خدمات رفاهی بین راهی در خارج از حریم شهرها ۱۴ محل دفن زباله و بازیافت آن
۲ انواع هتل ها ۱۵ پایگاه های امدادی جاده ای
۳ استخرهای آب گرم و آب های معدنی ۱۶ مراکز آموزش تحقیقات کشاورزی
۴ مجتمع ورزشی ۱۷ آرامستان ها
۵ مساجد و نمازخانه های بین راهی ۱۸ ایستگاه های هواشناسی و پایش محیط زیست
۶ سرویس های بهداشتی بین راهی ۱۹ نیروگاه های تولید و تأسیسات توزیع برق
۷ پایانه های مسافربری و باربری ۲۰ بنادر و تأسیسات وابسته
۸ راه های عمومی و راه آهن و تاسیسات وابسته و حریم آنها و کارگاه های راه سازی ۲۱ فرودگاه ها
۹ ایستگاه های مترو بین شهری و حومه ۲۲ پایانه ها و بازارچه های مرزی
۱۰ مرکز ارایه خدمات مکانیزه به کشاورزان ۲۳ توقفگاه ماشین آلات سنگین در حریم شهرها
۱۱ راهدارخانه ها ۲۴ آب انبارهای عمومی
۱۲ جایگاه های عرضه سوخت ۲۵ اراضی بایری که تبدیل به فضای سبز می‌شود
۱۳ ایستگاه ها و تاسیسات مربوط به خدمات زیربنایی آب، برق، گاز و فاضلاب ۲۶ منطقه نمونه گردشگری واقع در خارج از حریم شهرها با تصویب شورای عالی شهرسازی و معماری ایران (در اراضی درجه (۳) و بیشتر)
  ۲۷ بوم گردی واقع در بافت های کالبدی روستایی (در اراضی درجه (۳) و بیشتر)
۲۸ مجتمع گردشگری عمومی (در اراضی درجه (۳) و بیشتر)

س - مجوز موضوع ماده (۷) قانون: موافقتی اصولی یا جواز تأسیسی که توسط دستگاههای اجرایی ذی ‌ربط در چارچوب قوانین و مقررات مربوط صادر می‌ شود.

ش - مجوز یا پروانه ساخت موضوع ماده (۸) قانون: موافقتی که توسط دستگاههای ذی‌ ربط در احداث بنا و تأمین و واگذاری خدمات و تأسیسات زیربنایی مانند آب، برق، گاز و تلفن صادر می ‏شود.

ص - اراضی داخل محدوده روستاهای دارای طرح هادی مصوب: محدوده شامل بافت موجود روستا و گسترش آتی آن در دوره طرح هادی روستا می‌باشد.